ابعاد شخصیتی حضرت زهراذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: معصومین، حضرت زهرا ،

پرسش: شخصیت حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) دارای چه ابعادی است؟

پاسخ: ابعاد شخصیت والای حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) بسیار گسترده و وسیع است که تنها در سایۀ تامل و ژرف اندیشی می‌توان به جوانب گسترده آن حضرت پی برد. مطالعه و تحقیق پیرامون محورهای معنوی و الاهی، علم و دانش و مبارزات سیاسی و اجتماعی آن حضرت و... ما را در رسیدن به مقصود یاری می‌دهد.

برخی از آیات قرآن کریم در شان اهل بیت (علیه‌السّلام) نازل شده است، که حضرت صدیقه زهرا (سلام‌الله‌علیها) نیز یکی از آن پنج نور پاک است؛ مانند آیه تطهیر
برخی از ویژگی‌های بارز اخلاقی و انسانی بانوی بانوان (به شهادت کتب مختلف شیعه و سنی) بدین شرح است:
۱. پارسایی و قناعت به ثروتی اندک و امکاناتی ناچیز، در عین امکان بهره مندی از بالاترین امکانات. ۲. انفاق و ایثار فراوان در اشیای مورد علاقه و نیاز خویش. ۳. عبادت خالصانه و نیایش به درگاه باری تعالی. ۴. تبلور حیا و عفت. ۵. الگوی کامل پوشش و حجاب اسلامی. ۶. علم و دانش گسترده سیده زنان عالم که گوشه‌ای از آن آگاهی بر محتوای کتاب شریف "مصحف فاطمه" است. ۷. مبارزات سیاسی و اجتماعی ایشان (بعد از رحلت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)) در پاسداری از مقام ولایت حضرت علی (علیه‌السّلام)



شخصیت وجودی حضرت[ویرایش]

پیرامون شخصیت وجودی و مقام معنوی فاطمۀ زهرا (سلام‌الله‌علیها) بسی کتاب‌ها نگاشته شده و سخن‌های فراوانی بیان شده است، اما اگر هزاران برابر آن نیز از قلمرو ذهن و اندیشۀ بشر به درآید و صورت گفتار یا نوشتار پذیرد، باز قطره‌ای باشد از اقیانوس بی کرانۀ فضیلت‌های حضرتش. در آسمان معرفت حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها)، برترین اندیشه‌های بشری، حیران و تیز پروازترین عقل‌ها، سرگردان‌اند. برای دست یابی به ساحل دریای معرفت او باید به سراغ قرآن کریم و احادیث معصومان (علیه‌السّلام) رفت.
در این نوشته، با توجه به قرآن کریم و روایات، تنها به ذکر قطره‌ای از آن دریای بی کران می‌پردازیم.

آیات در شان حضرت زهرا[ویرایش]

شخصیت ملکوتی حضرت فاطمۀ زهرا (سلام‌الله‌علیها) نه تنها خود مبین و مفسر آیات قرآن است و نه تنها وجود او سندی زنده به عنوان پشتوانۀ عملی برای تایید مفاهیم آن کتاب آسمانی است، بلکه عملکرد آن حضرت گاهی موجب نزول آیات قرآن شد. البته، این آیات شریفه در شان حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها)، به شکل‌های تنزیل (برای تنزیل به حسب موارد معانی مختلفی شده است؛ مانند این که، تنزیل همان ظهور ابتدایی الفاظ قرآن است؛ یعنی معنایی که با دیدن یا شنیدن لفظ، بی درنگ به ذهن راه می‌یابد. در تعدادی از روایات مراد از تنزیل، همین معناست.) [۱] تفسیر، (تفسیر، به معنای روشن ساختن مفهوم آیات قرآن و واضح کردن منظور پروردگار است. در تفسیر نباید به مدارک و دلایل ظنی و غیر قابل اطمینان، استناد نمود، بلکه باید به دلایلی تکیه کرد که عقلا و یا شرعا حجیت و اعتبار آن ثابت و مسلم است.) [۲] [۳] تاویل (تاویل، در اصل به معنای ترجیح است و در اصطلاح، عبارتست از برگرداندن لفظ از معنای ظاهری‌اش به معنای محتمل، در صورتی که آن معنا موافق قرآن و روایات باشد.) [۴] و تطبیق (تطبیق، در اصطلاح به معنای حمل آیه بر مصداق آن می‌باشد؛ و آنجا که در محدوده دلالت لفظی به کار رود، به معنای تفسیر است؛ و آنجا که مصداق، قابل انطباق بر مدلول لفظی نباشد، به معنای تاویل خواهد بود. توضیح آن که، اگر موارد تطبیق، از مصادیق اطلاقات و جزئیات آن دسته مفاهیمی باشد که از دلالت لفظی آیه استفاده می‌شود، این، در چهارچوب تفسیر آیه قرار خواهد گرفت، زیرا که دارای ویژگی تفسیر است، اما در مواردی که بیان مصداق و تطبیق آن، دارای این ویژگی نبوده و مدلول دلالت لفظی نباشد، از حدود «تفسیر» خارج بوده، از موارد «تاویل» محسوب می‌شود؛ چنان که بیان مصادیق برای بسیاری از آیه‌های قرآن در روایات ائمه (علیه‌السّلام)، از قبیل «تاویل» بوده، و مربوط به حقایق عینی آیات است.) [۵] روایت شده است. [۶]
گفتنی است؛ دانشمندان و مفسران اسلامی، اجمالا به این امر معترف‌اند که برخی از آیات قرآن کریم در شان اهل بیت (علیه‌السّلام) نازل شده است، دلالت آنها بر اهل بیت (علیه‌السّلام) و مقام و موقعیت آنها، از باب تفسیر است، نه تطبیق؛ و حضرت صدیقه زهرا (سلام‌الله‌علیها) نیز یکی از آن پنج نور پاک است.

آیاتی از باب تفسیر[ویرایش]

در این مجال، به ذکر تعدادی از این آیات شریفه می‌ پردازیم.

← آیۀ مباهله
در قرآن کریم چنین آمده است: «هر گاه بعد از علم و دانشی که (در بارۀ مسیح) به تو رسیده، (باز) کسانی با تو به محاجه و ستیز برخیزند، به آنها بگو: بیایید ما فرزندان خود را دعوت کنیم، شما هم فرزندان خود را، ما زنان خویش را دعوت نماییم، شما هم زنان خود را، ما از نفوس خود دعوت کنیم، شما هم از نفوس خود، آن گاه مباهله کنیم و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم». [۷] و حضرت فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها) تنها مصداق «نساء (زنان)» همراه پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) برای مباهله بود. [۸] [۹] [۱۰]

← آیه تطهیر
آیۀ مبارکۀ «... خداوند فقط می‌ خواهد پلیدی و گناه را از شما اهل بیت دور کند و کاملا شما را پاک سازد»، [۱۱] در شان امام علی (علیه‌السّلام) حضرت فاطمۀ زهرا (سلام‌الله‌علیها) و امام حسن (علیه‌السّلام) و امام حسین (علیه‌السّلام) نازل شده است. [۱۲] [۱۳] [۱۴]

← سوره «هل اتی»
(الانسان) در شان حضرت امام علی (علیه‌السّلام) و فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها) نازل شده است.
آیاتی که تطبیق آن با حضرت فاطمۀ زهرا (سلام‌الله‌علیها) از موارد «تاویل» به شمار می‌ رود:

← روایت امام صادق
در حدیثی از امام صادق (علیه‌السّلام) آمده که به هنگام نزول آیۀ شریفه «مرج البحرین یلتقیان؛ [۱۵]روان کرد دو دریا را که بهم برسند». خداوند فرمود: من خداوندم. دو دریا را فرستادم، علی بن ابی طالب (علیه‌السّلام) دریای علم و فاطمه (سلام‌الله‌علیها) دریای نبوت، و من خدایم، پیوند بین آن دو را برقرار کردم. [۱۶] [۱۷] [۱۸]

← روایت امام محمدباقر
امام محمدباقر (علیه‌السّلام) در تفسیر آیات «انها لاحدی الکبر، نذیرا للبشر؛ [۱۹] [۲۰]که آن یکی از بزرگ‌ترین آیات خداست. بشر را هشدار دهنده است» می‌فرماید: «منظور، حضرت فاطمه (سلام‌الله‌علیها) است». [۲۱] [۲۲]

← روایات از حضرت زهرا
با استناد به روایات، وجود مقدس فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها) حقیقت و باطن لیلة القدر ( شب قدر ) است؛ و معرفت آن حضرت، همطراز درک شب قدر معرفی شده است. [۲۳] [۲۴] مانند این روایت: مردی نصرانی به خدمت امام موسی کاظم (علیه‌السّلام) شرف یاب شد و تفسیر باطن این آیات را جویا شد: «حم، سوگند به این کتاب روشنگر، که ما آن را در شبی پر برکت نازل کردیم ما همواره انذارکننده بوده‌ایم! در آن شب هر امری بر اساس حکمت (الهی) تدبیر و جدا می‌گردد»؛ [۲۵] امام (علیه‌السّلام) در پاسخ فرمودند: «حم»، محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و «کتاب مبین»، علی (علیه‌السّلام) و «اللیلة»، فاطمه (سلام‌الله‌علیها) است. [۲۶] [۲۷] [۲۸]

مقام و شخصیت فاطمه زهرا[ویرایش]

در این جا، در بارۀ مقام و شخصیت آن حضرت به ذکر مواردی بسنده می‌شود:

← مقام حضرت صدیقه کبری
آن چنان والا است که رضایت و خشم حضرتش معیار رضایت و خشم پیامبر گرامی اسلام و رضایت و خشم کبریایی قرار گرفته است.
پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرمودند: «فاطمه (سلام‌الله‌علیها) پارۀ تن من است، هر کس او را مسرور گرداند مرا مسرور کرده است و هر کس مرا مسرور گرداند خدا را مسرور کرده است و هر کس او را اذیت کند مرا اذیت کرده است و هر کس مرا اذیت کند خدا را اذیت کرده است، و فاطمه (سلام‌الله‌علیها) عزیزترین مردم در نزد من است». [۲۹] «مریم سرور زنان زمانه خویش بود، اما دخترم فاطمه (سلام‌الله‌علیها) سرور همۀ زنان جهان، از آغاز و پایان آن است». [۳۰]

آری، مقام و منزلت زهرای مرضیه (سلام‌الله‌علیها) نه تنها بسی والاتر از مقام آسیه و مریم است که اوج افتخار آنان، توفیق خدمت گزاری آستان حضرت خدیجه کبری (سلام‌الله‌علیها) به هنگام وضع حمل فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها) است.

← ابعاد کرامتی حضرت زهرا
می‌توان به پارسایی و قناعت به ثروتی اندک و امکاناتی ناچیز، در عین امکان بهره مندی از بالاترین امکانات را اشاره کرد؛ چرا که او دختر پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) است و آن حضرت مزرعه با ارزشی همچون «فدک» را به ایشان بخشیدند [۳۱] که در آمد خوبی داشت. همچنین حضرت علی (علیه‌السّلام) از محل کار و تلاش خود در آمد قابل توجهی داشتند و حضرت می‌توانستند زندگی مرفهی برای خود و همسر و فرزندان خود فراهم آورند، اما همۀ در آمد خود را صرف نیازمندان می‌کردند و خود به یک زندگی بسیار سخت و پر مشقت اکتفا می‌نمودند.

← انفاق و ایثار
یکی دیگر از ابعاد شخصیت اجتماعی فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها) انفاق و ایثار اوست. داستان بخشیدن غذا و طعام خود در عین نیازمندی به مسکین و یتیم و اسیر در مدت سه شب پی در پی، در سوره دهر (انسان) آمده است.

← عبادات خالصانه
یکی دیگر از ابعاد کرامتی حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) عبادات آن حضرت است. عبادت فاطمه از لحاظ کمیت، تا بدان حد گسترده است که در لحظه لحظه زندگی او حضور و ظهور دارد. رفتار او، گفتار او، نگاه او، تلاش او، نفس کشیدن او در هر لحظه شب و روز، عبادت بود. امام حسن مجتبی (علیه‌السّلام) در این باره می‌فرماید: «مادرم فاطمه (سلام‌الله‌علیها) را دیدم که در شب جمعه از بستر خویش جدا شده تا طلوع خورشید مشغول عبادت، و راز و نیاز با پروردگار بود و لحظه‌ای از رکوع و سجود دست برنمی‌داشت». [۳۲]

← صحیفه فاطمیه
یکی از افتخارات شیعه «صحیفه فاطمیه» است. شیعه معتقد است این کتاب شریف الهام شده از جانب خداوند تعالی به زهرای مرضیه است. (ما مفتخریم که ادعیة حیاتبخش که او را «قرآن صاعد» می‌ خوانند از ائمه معصومین ما است. ما به «مناجات شعبانیة» امامان و «دعای عرفات» حسین بن علی (علیهما السلام) و «صحیفه سجادیه» این زبور آل محمد و «صحیفه فاطمیه» که کتاب الهام شده از جانب خداوند تعالی به زهرای مرضیه است از ما است.) [۳۳]

← حجاب و عفاف
جلوه‌هایی بسیار زیبا و دیدنی از رفتار و گفتار فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها) در عرصه حجاب و عفاف گزارش شده است که می‌باید سرمشق دختران و زنان ما در زندگی قرار گیرد. روزی پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) از جمع مسلمانان حاضر در مسجد سؤال کردند: چه روش و سیره‌ای برای زندگانی بانوان بهتر است؟ حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) به واسطۀ سلمان (که خود را عاجز از جواب این سؤال می‌دانست و به همین دلیل به خانه حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) خود را رسانیده بود) فرمودند: «برای زنان بهتر است که مردان نامحرم را نبینند و مردان نامحرم نیز ایشان را نبینند». [۳۴]

← دفاع از حریم امامت و ولایت
در پایان به یکی از ضروری‌ترین عرصه‌هایی که در آن بایستی به فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها) اقتدا نمود، اشاره‌ای داشته باشیم و آن عرصۀ دفاع از حریم امامت و ولایت می‌باشد؛ چرا که او در دورۀ کوتاه زندگانی خویش پس از هجران رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) زیباترین جلوه پاسداری از حریم ولایت را به تصویر کشانید. [۳۵] فاطمه (سلام‌الله‌علیها) مردم زمانه خویش را خوب می‌شناخت و می‌دانست آنان لیاقت عبرت پذیری از سخنان او و جسارت قیام به همراه او را ندارند، اما می‌خواست برای آیندگان، ضلالت را رسوا، حقیقت را برملا و حجت را تمام نماید، چنان که فرمود: «من با کمال دقت و معرفت شما را از گمراهی، خذلان و تیرگی که ظاهر و باطن شما را فرا گرفته است آگاه ساختم، ولی می‌دانم که خوارید و در چنگال زبونی گرفتار. یاری نکردن وجودتان را فرا گرفته و ابر بی وفایی بر قلوبتان سایه گسترده. چه کنم که دلم خون است و بازداشتن زبان شکایت از طاقت بیرون. می‌گویم برای اتمام حجت بر مردمان...». [۳۶] [۳۷]
فاطمه (سلام‌الله‌علیها)، در قیام پر حماسه فرهنگی‌اش، لحظه‌ای از افشاگری و روشن‌گری‌های هدایت بخش خویش دست برنداشت تا به همۀ مسلمانان طول تاریخ بفهماند که سکوت در مقابل مهاجمان فرهنگی پذیرفتنی نیست. حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) در مقابل بدعت و تحریف اسلام ، آرام ننشست، که برخاست، جوشید و خروشید، افشاگری نمود و روشنگری کرد؛ چرا که با الهام الاهی و تحدیث جبرئیل از آینده خبر داشت و می‌دانست این روشنگری‌ها، عاقبت دل‌های لایقی خواهد یافت و نقش بی نظیری را در به ثمر رسانی امامت و محقق سازی هدف خلقت ایفا خواهد نمود. [۳۸]

پانویس[ویرایش]
 
۱. محمد کاظم شاکر، روشهای تاویل قرآن، ص۷۳ – ۷۶، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم، چاپ اول، ۱۳۷۶ش.
۲. خوئی، سید ابو القاسم، البیان فی تفسیر القرآن، ص۳۹۷، موسسة احیاء آثار الامام الخوئی، قم، بی تا.    
۳. جلالیان، حبیب الله، تاریخ تفسیر قرآن کریم، ص۱۹-۲۳، نشر اسوه، تهران، چاپ چهارم، ۱۳۷۸ش.
۴. جلالیان، حبیب الله، تاریخ تفسیر قرآن کریم، ص۲۴- ۳۰.
۵. عمید زنجانی، عباسعلی، مبانی و روشهای تفسیر قرآن، ص۱۲۶ و ۱۲۷، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، چاپ سوم، ۱۳۷۳ش.
۶. شیرازی، سید صادق، فاطمة الزهرا فی القرآن.
۷. آل عمران/سوره۳، آیه۶۱.    
۸. بحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، ج۱، ص۶۳۰ - ۶۳۲، بنیاد بعثت، تهران، چاپ اول، ۱۴۱۶ ق.    
۹. طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۳، ص۲۲۳ – ۲۲۵، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ ق.    
۱۰. ابی حاتم، عبدالرحمن بن محمد، تفسیر القرآن العظیم، ج۲، ص۶۶۷، مکتبة نزار مصطفی الباز، عربستان سعودی، چاپ سوم، ۱۴۱۹ق.    
۱۱. احزاب/سوره۳۳، آیه۳۳.    
۱۲. بحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، ج۱، ص۴۴۳ -۴۴۵.
۱۳. طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، ج۸، ۳۳۹، مقدمه: تهرانی، آغابزرگ، تحقیق: عاملی، احمد قصیر، دار احیاء التراث العربی، بیروت، بی تا.
۱۴. طبری، ابو جعفر محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، ج۲۲، ص۵، دار المعرفة، بیروت، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
۱۵. رحمن/سوره۵۵، آیه۱۹.    
۱۶. قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، ج۲، ص۳۴۴، محقق و مصحح:موسوی جزائری، طیب، دار الکتاب، قم، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق.    
۱۷. شیخ صدوق، محمد بن علی، الخصال، ج۱، ص۶۵، محقق و مصحح:غفاری، علی اکبر، انتشارات جامعه مدرسین، قم، چاپ اول، ۱۳۶۲ش.    
۱۸. حسکانی، عبید الله بن عبدالله، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، ج۲، ص۲۸۴، محقق و مصحح:محمودی، محمدباقر، التابعة لوزارة الثقافة و الارشاد الاسلامی، مجمع احیاء الثقافة الاسلامیة، تهران، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.    
۱۹. مدثر/سوره۷۴، آیه۳۵.    
۲۰. مدثر/سوره۷۴، آیه۳۶.    
۲۱. قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، ج۲، ص۳۹۶، محقق و مصحح:موسوی جزائری، طیب، دار الکتاب، قم، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق.    
۲۲. علامه مجلسی، بحار الانوار، ج۲۴، ص۳۳۱، دار احیاء التراث العربی، بیروت، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.    
۲۳. مصباح یزدی، محمدتقی، جامی از زلال کوثر، ص۱۷ – ۱۹، تحقیق و نگارش:حیدری، محمدباقر، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (قدس سره)، قم، چاپ دوم، ۱۳۸۱ش.    
۲۴. حسن زاده آملی، حسن، انسان و قرآن، ص۲۱۷ – ۲۵۶، نشر قیام، قم، چاپ دوم، ۱۳۸۱ش.
۲۵. دخان/سوره۴۴، آیه۱-۴.    
۲۶. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۲، ص۵۴۷، دار الحدیث، قم، چاپ اول ۱۴۲۹ق.    
۲۷. استرآبادی، علی، تاویل الآیات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة، ص۵۵۵، محقق و مصحح: استاد ولی، حسین، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
۲۸. بحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، ج۵، ص۹، بنیاد بعثت، تهران، چاپ اول، ۱۴۱۶ ق.
۲۹. شیخ طوسی، محمد بن حسن، الامالی، ص۲۴، دار الثقافة، قم، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.    
۳۰. علامه مجلسی، بحارالانوار، ج۴۳، ص۲۴.    
۳۱. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۲، ص۷۱۴:«باب الفی ء و الانفال و تفسیر الخمس و حدوده و ما یجب فیه».    
۳۲. شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج۷، ص۱۱۳، مؤسسة آل البیت (علیه‌السّلام) قم، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.    
۳۳. وصیت نامه سیاسی الهی امام خمینی، صحیفه نور، ج۲۱، ص۱۷۱.
۳۴. علامه مجلسی، بحارالانوار، ج۴۳، ص۵۴.    
۳۵. مصباح یزدی، محمدتقی، جامی از زلال کوثر، ص۱۴۵.
۳۶. طبری آملی صغیر، محمد بن جریر بن رستم، دلائل الامامة، ص۱۲۱، نشر بعثت، قم، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.    
۳۷. طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج علی اهل اللجاج، محقق و مصحح: خرسان، محمد باقر، ج۱، ص۱۰۴، نشر مرتضی، مشهد، چاپ اول، ۱۴۰۳ق.
۳۸. مصباح یزدی، محمدتقی، جامی از زلال کوثر، ص۱۴۹.


منبع[ویرایش]

پایگاه اسلام کوئست، برگرفته از مقاله «ابعاد شخصیتی حضرت زهرا»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۵/۱/۲۹.    



جعبه‌ابزار