عبرتذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: عبرت، عبرت‌آموزی، قرآن مجید، روایات.

پرسش: عبرت و عبرت‌آموزی را در قرآن بیان کنید؟

پاسخ:


معنای عبرت[ویرایش]

واژه «عبرة»، عربی و در فارسی به معنای «پند و اندرز» آمده است. [۱]

اگر به معنای عام «عبرت» توجه کنیم، در‌می‌یابیم که تمام آیات الهی پند و عبرت است. قرآن، افزون بر مسائل احکام، عقاید و اخلاق، به مسائلی پرداخته که در آن یا به‌صورت کنایه یا به‌صراحت، عبرت و پند نهفته است.

عبرت در قرآن[ویرایش]

در این‌جا به آیاتی که به مسائل عبرت اشاره نموده‌اند؛ می‌پردازیم.

← مسافرت و عبرت‌آموزی
در بیش از ده آیه قرآن، مردم را تشویق و ترغیب به مسافرت (سیر فی الارض) [۲] [۳] [۴] [۵] [۶] [۷] [۸] [۹] [۱۰] [۱۱] [۱۲] [۱۳] نموده است. مسافرت و سیر در زمین در فرهنگ قرآن، به معنای جهان‌گردی بی‌هدف نیست؛ بلکه به معنای پندگیری و عبرت‌آموزی و شناخت نشانه‌های خداوند و آگاهی از قدرت او و بررسی حوادث تاریخی گذشتگان است.

←← آیه ۱۰۹ سوره یوسف

أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ...؛ [۱۴] آیا آنها سیر در زمین نمی‌کنند، تا بنگرند سرنوشت آنان (طغیانگران پیشین) چه‌گونه شد؟...».

←← آیه ۱۱ سوره انعام

«قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ؛ [۱۵] بگو! سیر در زمین داشته باشید تا بنگرید عاقبت تکذیب‌کنندگان چه‌گونه شد».

← تاریخ و داستان گذشتگان و پندگیری
یکی از اهداف نقل تاریخ و داستان گذشتگان در قرآن، عبرت و پند برای مسلمانان است. در بسیاری از آیات الهی، داستان‌های پیامبران بزرگ الهی بیان شده است. در این داستان‌ها، هرگز هدف قرآن داستان‌سرایی محض نیست؛ بلکه هدف ارائه رهنمود از رهگذر این داستان‌های سازنده است. بر همین اساس است که در هیچ‌یک از داستان‌های پیامبران، از مسائل بی‌فایده یا کم‌فایده‌ای که نقشی در هدایت ندارد؛ سخن به میان نیامده است؛ برای مثال از تاریخ ولادت، تاریخ وفات، عدد اولاد و همسر انبیا و... سخنی به میان نیاورده است.

←← آیه ۱۱۱ سوره یوسف

«لَقَدْ کانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِی الْأَلْبابِ؛ [۱۶] این داستان (حضرت یوسف) برای صاحبان درک خالص، عبرت است».

بدین معنا که ده‌ها نکته عبرت‌آموز در این داستان حضرت یوسف ـ علیه‌السلام ـ وجود دارد، مانند خنثی شدن مکر دشمنان، بی‌گناه بودن حضرت یوسف، دوری از شهوت و گناه، رسوایی زلیخا، پاکدامنی حضرت یوسف و... در نتیجه هدف قرآن از بیان نکات عمیق و حساس داستان، عبرت‌آموزی بوده است.

← جنگ‌های پیامبر، عبرتی برای مسلمانان
در آیه ۱۳ از سوره آل‌عمران، عنایت خداوند به رزمندگان جنگ بدر و القای رعب در دل دشمنان را مایه عبرت صاحبان بصیرت بیان می‌کند و می‌فرماید:

←← آیه ۱۳ سوره آل‌عمران

«قَدْ کانَ لَکُمْ آیَةٌ فِی فِئَتَیْنِ الْتَقَتا فِئَةٌ تُقاتِلُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ أُخْری کافِرَةٌ یَرَوْنَهُمْ مِثْلَیْهِمْ رَأْیَ الْعَیْنِ وَ اللَّهُ یُؤَیِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ یَشاءُ إِنَّ فِی ذلِکَ لَعِبْرَةً لِأُولِی الْأَبْصارِ؛ دو گروهی که در میدان جنگ بدر با هم روبه‌رو شدند، نشانه درس عبرتی برای شما بود. یک گروه در راه خدا نبرد می‌کردند و جمع دیگری که کافر بودند (در راه شیطان پست) در‌حالی‌که آن‌ها گروه را با چشم خود دو برابر آن‌چه بودند می‌دیدند، در این عبرتی است برای صاحبان بصیرت».

عبرتی که از آیه یادشده می‌توان گرفت این است که، در جنگ، ایمان حرف اول را می‌زند. امتی که پشتیبان نیرومندی همچون خداوند متعال را داشته باشند، شکست‌ناپذیر است.

←← آیات اول سوره حشر
هم‌چنین در آیات اول سوره حشر، قرآن کریم ماجرای غزوه بنی‌النضیر و توطئه یهودی‌ها بر ضد مسلمانان و برخورد شدید لشکر اسلام با آنان و شکست سخت آن‌ها در برابر لشکر اسلام را بیان می‌کند و آخر امر فرموده است: «... فاعتبروا یا اولی الابصار؛ [۱۷] پس عبرت بگیرید ای صاحبان بصیرت».

عبرت‌آموزی در نگاه روایت[ویرایش]

در روایات، تأکید فراوانی به عبرت‌آموزی از حوادث تاریخی شده است.

← روایتی از امام علی
امام علی ـ علیه‌السلام ـ می‌فرماید: «الاعتبار یثمر العصمة؛ میوه عبرت آموزی از حوادث، مصونیت از خطاها و لغزش‌هاست». [۱۸]

در روایت دیگر فرموده است: «من کثر اعتباره قل عثاره؛ [۱۹] آن کسی که بیش‌تر عبرت بیاموزد، لغزشش کم خواهد شد.»

هم‌چنین می‌فرماید: «الاعتبار یقود الی الرشاد؛ [۲۰]عبرت‌آموزی آدمی را به راه رشد و صلاح می‌کشاند».

← روایتی دیگر
حضرت علی علیه‌السلام در وصیتی به امام حسن علیه‌السلام فرمودند: «استدل علی ما لم یکن بما قد کان فانّ الامور اشباه؛ [۲۱] حوادث آینده را در پرتو حوادث گذشته بررسی کن، که حوادث همانند یک‌دیگر است.

← روایتی از امام صادق
در حدیثی از امام صادق علیه‌السلام وارد شده است: «کان اکثر عبادة ابی‌ذر التفکر والاعتبار؛ [۲۲] اکثر عبادت ابوذر را اندیشه و عبرت‌آموزی تشکیل می‌داد».

نتیجه بحث[ویرایش]

در نتیجه قرآن سیر در جهان و اندیشه در تاریخ گذشتگان و پیامبران و جنگ‌های پیامبران و ... را برای آیندگان عبرت و پند می‌داند و جزو عبادت می‌شمارد.

منابعی برای مطالعه بیش‌تر[ویرایش]


۱. ره توشه راهیان نور، متون آموزشی ۱۷، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی،‌ قم، ویژه محرم سال ۱۳۷۷، مقالة عبرت‌های عاشورا، سید احمد خاتمی، ص ۱۲۱ ۱۴۵.
۲. تفسیر نمونه، مکارم شیرازی و دیگران، دارالکتب الاسلامیه، تهران، ذیل آیات مورد بحث.
۳. تفسیر المیزان، علامه طباطبایی، سید محمدحسین، انتشارات بنیاد علمی و فکری علامه قم، ذیل آیات مورد بحث.
۴. بحارالانوار، علامه مجلسی، ج‌ ۷۱، ص ۳۲۴.

پانویس[ویرایش]
 
۱. احمد سیاح، فرهنگ بزرگ جامع نوین، ترجمه المنجد، تهران، انتشارات اسلام، ذیل ماده «عبر».
۲. یوسف (۱۲)، آیه ۱۰۹.    
۳. حج (۲۲)، آیه ۴۶.    
۴. روم (۳۰)، آیه ۹.    
۵. فاطر (۲)، آیه ۴۴.    
۶. غافر (۴۰)، آیه ۲۱.    
۷. غافر (۴۰)، آیه ۸۲.    
۸. آل‌عمران (۳)، آیه ۱۳۷.    
۹. انعام (۶)، آیه ۱۱.    
۱۰. نحل (۱۶)، آیه ۳۶.    
۱۱. نحل (۱۶)، آیه ۶۹.    
۱۲. عنکبوت (۲۹)، آیه ۲۰.    
۱۳. روم (۳۰)، آیه ۴۲.    
۱۴. یوسف (۱۲)، آیه ۱۰۹.    
۱۵. انعام (۶)، آیه ۱۱.    
۱۶. یوسف (۱۲)، آیه ۱۱۱.    
۱۷. حشر (۲)، آیه ۲.    
۱۸. تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، غررالحکم، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۶۶ش، ص ۴۷۲.
۱۹. تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، غررالحکم، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۶۶ش، ص ۴۷۲.
۲۰. تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، غررالحکم، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۶۶ش، ص ۴۷۲.
۲۱. امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، قم، دارالهجره، ص ۴۰۲، نامه ۳۱.
۲۲. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسه الوفاء، ج‌ ۲۲، ص ۴۳۱.    


منبع[ویرایش]

سایت اندیشه قم.    



جعبه‌ابزار