مسئولیت‌پذیری انسانذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: مسئولیت‌پذیری، انسان.

پرسش: انسان باید چگونه مسئولیت‌پذیر باشد و وظیفه‌اش را انجام دهد؟

پاسخ: مسئولیت‌پذیری در برابر دیگران، یکی از صفات ارزشمندی است که در نقطه مقابل خودخواهی قرار گرفته و سرچشمه بسیاری از کمالات است. این ویژ‌گی انسان را از گوشه خلوت و انزوا خارج کرده، به طرف جامعه و زندگی اجتماعی سوق می‌دهد. مصداق‌های این نوع مسئولیت‌پذیری، عبارت‌اند از: خدمت به دیگران، امر به معروف و نهی از منکر، و فرهنگ‌سازی دینی.
مسئولیت‌پذیری انسان در برابر خود، همان خودشناسی و عمل به تعهدات اخلاقی است. همه ما وظیفه داریم که مقام و منزلت خود را درک کنیم و عبادات و اعمال اخلاقی را به عنوان وظیفه انجام دهیم تا شخصیت انسانی ما شکوفا شود.
مسئولیت‌پذیری انسان در برابر خدا، اطاعت از قوانین و دستورات اسلام است و به این معنا، گستره وسیعی را دربر می‌گیرد.
نکته مهم این است که مسئولیت‌پذیری متفرع بر مسئولیت‌شناسی و احساس مسئولیت است؛ ازاین‌رو نخست باید بکوشیم احساس مسئولیت را در خود و دیگران پیدا کنیم، آن‌گاه مسئولیت فردی و اجتماعی خود را بشناسیم و در گام سوم، مسئولیت خود را بپذیریم؛ یعنی به آن عمل کنیم.


ابعاد مسئولیت‌پذیری

[ویرایش]

مسئولیت‌پذیری ابعاد مختلفی دارد و مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:
۱. مسئولیت‌پذیری انسان در برابر خداوند.
۲. مسئولیت‌پذیری انسان در برابر خود.
۳. مسئولیت‌پذیری انسان در برابر دیگران.

مسئولیت‌پذیری انسان در برابر دیگران

[ویرایش]

مسئولیت‌پذیری نوع سوم بیشتر از دوتای قبلی مورد پرسش قرار می‌گیرد و ما هم رشته بحث را به آن وصل می‌کنیم. مسئولیت‌پذیری در برابر دیگران در صحنه جامعه و روابط بین فردی معنا پیدا می‌کند. مسئولیت‌پذیری به معنای سوم، یکی از صفات ارزشمندی است که در نقطه مقابل خودخواهی قرار گرفته و سرچشمه بسیاری از کمالات است. این ویژ‌گی انسان را از گوشه خلوت و انزوا خارج کرده، به طرف جامعه و زندگی اجتماعی سوق می‌دهد و سبب می‌شود که انسان حصار زندگی فردی و بی‌تفاوتی در برابر جامعه را در هم شکسته و بین سرنوشت و سعادت خود با سعادت و سر‌نوشت دیگران پیوندی عمیق برقرار کند.

← حدیثی از رسول خدا


رسول گرامی اسلام فرمود: «کسی که صبح کند و به امور مسلمانان اهتمام نداشته باشد، مسلمان نیست».

مصداق‌های مسئولیت‌پذیری و وظیفه‌شناسی

[ویرایش]

مسئولیت‌پذیری در برابر دیگران و در صحنه جامعه، مصادیق فراوانی دارد که در این‌جا عمده‌ترین آن‌ها را یاد‌آور می‌شویم:

← خدمت به دیگران


یکی از مصادیق روشن و بارز مسئولیت‌پذیری در صحنه جامعه، خدمت به مردم و برآوردن حاجات دیگران است. در سخنان معصومان (علیهم‌السلام) در این زمینه سفارش فراوان شده است، لذا یکی از وظایف ما این است که نیازمندی‌های مادی، معنوی و ... دیگران به خصوص برادران دینی خود را در حد توان برآورده سازیم.
کمک مالی یکی از موارد مهم کمک به دیگران است.

←← حدیثی از امام صادق


امام صادق (علیه‌السلام) فرمودند: «کسی که نیازمندان ما را یاری کند، پاداش او با جد بزرگوار ماست».

←← حدیثی از امام باقر


امام باقر (علیه‌السلام) نیز فرمود: «از حق مؤمن بر برادر مؤمن‌اش این است که چون گرسنه باشد سیرش کند، عیب‌ها‌یش را بپوشاند‌، در رفع غصه‌هایش بکوشد و بدهی او را بپردازد».
پس به مقتضای این احادیث شریف، همه ما مسئولیت داریم که در حد توان و قدرت خود به نیازمندان جامعه کمک کنیم.

←← کمک فکری و فرهنگی به مردم


یکی دیگر از جلوه‌های خدمت به دیگران، کمک فکری و فرهنگی به مردم است. ائمه معصومان (علیهم‌السلام) در برخی روایات، راهنمایی فکری به مردم را «اعانت» و «خدمت» دانسته‌اند.
افرادی که صلاحیت و شایستگی کار فرهنگی را دارند، وظیفه آن‌ها این است که با قلم و بیان خود در نشر فرهنگ اسلامی بکوشند؛ به ویژه کار فرهنگی در زمینه تربیت و راهنمایی نسل جوان و نوجوان که آینده‌سازان کشور اسلامی هستند و از سوی دیگر، در معرض تهاجم فرهنگی دشمن قرار دارند، باید بکوشیم که روحیه دین‌باوری را در آن‌ها بیدار کنیم.‌
تمام این موارد، از مصادیق مسئولیت‌پذیری و اهتمام به امور مسلمانان است.

← حدیثی از پیامبر


در حدیثی که از حضرت پیامبر اسلام (صلی‌الله‌عليه‌وآله‌وسلم) نقل کردیم، ایشان فرمودند:
«من اصبح و لا یهتمَّ بامور المسلمین فلیس بمسلم؛ کسی که صبح کند و به امور مسلمین اهتمام نداشته باشد، مسلمان نیست».
در این حدیث اشاره به این مطلب شده است که همه ما در برابر مسلمانان جهان وظیفه و مسئولیت داریم، از حقوق آن‌ها دفاع کنیم و در راه نجات و آزادی مستضعفان و محرومان جهان تلاش کنیم.

← حدیثی از پیامبر


در جای دیگر، پیامبر اسلام (صلی‌الله‌عليه‌وآله‌وسلم) می‌فرماید: «کسی که فریاد یاری و کمک فرد دیگری را بشنود و اجابت نکند، مسلمان نیست».

← امر به معروف و نهی از منکر


یکی دیگر از مسئولیت‌های اجتماعی که انسان باید به آن عمل کند، امر به معروف و نهی از منکر است. امر به معروف، خوبی‌ها و نیکی‌های فردی و جمعی را ترویج می‌نماید و انگیزه کافی برای شناسایی و عمل به آن‌ها را فراهم می‌آورد. نهی از منکر به مبارزه با انحرافات و آلودگی‌ها برخاسته و جامعه را از آسیب‌پذیری و سلطه‌پذیری از بیگانگان باز می‌دارد.
خداوند در قرآن به انجام این رسالت اجتماعی تأکید فراوان کرده است: «باید در میان شما گروهی باشند که به خیر دعوت کرده، امر به معروف نموده و از منکر نهی نمایند، این گروه رستگارند».
آمران به معروف، پاسدار‌ان سنگرهای اعتقادی و رفتاری جامعه و حافظان فرهنگ خودی و هویت ملی هستند و ناهیان از منکر، مرزبانان مقاوم در برابر تهاجم فرهنگی دشمنان‌اند؛ لذا چه خوب است که به این مسئولیت و وظیفه ارزشمند خود عمل کنیم و ارزش‌های اسلامی را در جامعه ترویج کرده با جلوه‌های تهاجم فرهنگی مبارزه کنیم.
[۸] نوید، مهدی، فرهنگ و مقاومت فرهنگی، ص۱۳۸-۱۳۲، ۱۳۷۴ش.


← فرهنگ‌سازی دینی


خواستگاه تعالیم آسمانی، فطرت انسانی است و این امتیاز مهم‌ترین برتری فرهنگ اسلامی بر فرهنگ الحادی غرب است. در نتیجه وظیفه و مسئولیت همه ما این است که «شکوفا کردن کمال‌جویی و خداپرستی جوانان و نوجوانان جامعه کوشا باشیم. همه ما به عنوان فرهنگ‌سازان جامعه اسلامی و کسانی که سعی داریم ارزش‌های اسلامی را در جامعه نهادینه کنیم، در صورتی می‌توانیم این وظیفه و مسئولیت خود را به نحو احسن انجام دهیم که روش‌های مؤثر و کارآمدی را به‌ کار گیریم، ما وظیفه داریم که هم خود با رفتار و عملکرد خود الگوی مناسبی برای دیگران باشیم و هم الگوهای موفق مذهبی در طول تاریخ را به دیگران معرفی کنیم. آن‌چه بیان شد، مصادیق اصلی و عمده مسئولیت‌پذیری در روابط اجتماعی و صحنه جامعه بود که نتیجه آن برقراری نظم و انضباط اجتماعی و رشد و شکوفایی نیروهای فکری و خودکفایی اقتصادی است.
برای کامل شدن بحث، مناسب است به دو حیطه دیگر مسئولیت‌پذیری یعنی مسئولیت‌پذیری انسان در برابر خود و مسئولیت‌پذیری در برابر خدا نیز اشاره کوتاهی شود.

مسئولیت‌پذیری انسان در برابر خود

[ویرایش]

مسئولیت‌پذیری در برابر خود، همان خودشناسی و عمل به تعهدات اخلاقی است، همه ما وظیفه داریم که مقام و منزلت خود را درک کنیم و عبادات و اعمال اخلاقی را به عنوان وظیفه انجام دهیم تا شخصیت انسانی ما شکوفا شود.

مسئولیت‌پذیری انسان در برابر خدا

[ویرایش]

مسئولیت‌پذیری در برابر خدا، اطاعت از قوانین و دستورات اسلام است و به این معنا، گستره وسیعی را شامل می‌شود.

نکته پایانی

[ویرایش]

نکته‌ای که در پایان لازم است یادآوری شود این‌که:
مسئولیت‌پذیری متفرع بر مسئولیت‌شناسی و احساس مسئولیت است؛ لذا ابتدا باید سعی کنیم احساس مسئولیت را در خود و دیگران پیدا کنیم، آن‌گاه مسئولیت فردی و اجتماعی خود را بشناسیم و در قدم سوم، مسئولیت خود را بپذیریم؛ یعنی به آن عمل کنیم که پذیرش مسئولیت و انجام وظیفه، موارد بسیاری دارد و ما تنها به عمده‌ترین و مهم‌ترین آن‌ها اشاره کردیم.

معرفی منابع

[ویرایش]

۱. یعقوب علی برحی، سیمای کارگزاران، شهریار، ۱۳۷۸ش.
۲. محمدعلی سادات، اخلاق اسلامی، سمت، ۱۳۶۸ش.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ج۲، ص۱۶۳، دفتر نشر فرهنگ اهل ‌بیت (علیهم‌السلام).    
۲. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۱۰۰، ص۱۲۴، مکتبة الاسلامیة.    
۳. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ج۲، ص۱۶۹، دفتر نشر فرهنگ اهل ‌بیت (علیهم‌السلام).    
۴. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۷۵، ص۲۱، مکتبة الاسلامیة.    
۵. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ج۲، ص۱۶۳، دفتر نشر فرهنگ اهل ‌بیت (علیهم‌السلام).    
۶. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ج۲، ص۱۶۴، دفتر نشر فرهنگ اهل ‌بیت (علیهم‌السلام).    
۷. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۰۴.    
۸. نوید، مهدی، فرهنگ و مقاومت فرهنگی، ص۱۳۸-۱۳۲، ۱۳۷۴ش.


منبع

[ویرایش]


سایت ‌اندیشه قم، برگرفته از مقاله «مسئولیت‌پذیری انسان»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۷/۱۱/۲۵.    







جعبه ابزار
جعبه‌ابزار