روز و شبذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: دعا، ذکر، عبادت، روز، شب، آرامش.

پرسش: حقیقت «روز» و «شب» چیست؟ چرا شب برای عبادت، مناسب‌تر است؟

پاسخ: روز به‌صورت معمول با فعالیت‌های مرتبط با زندگی دنیایی انسان مناسب‌تر است، روشنایی روز نیز خود نعمتی است بی‌نظیر، جنب‌وجوش و حرکت می‌آفریند، انسان را برای کار و تلاش آماده می‌سازد، گیاهان را در پرتو نور خود می‌رویاند، و حیوانات در پرتو آن رشد می‌کنند، و شب، وقت استراحت و آرامش است و برای بیشتر مردم، فرصت خوبی برای خلوت با پروردگار متعال برای دعا، ذکر و نماز هست.

تاریکی شب هر چند پرده سیاهی بر افق می‌کشد و به‌جز ظلمت و سیاهی چیزی به نظر نمی‌رسد و موجودات زنده که با نور سروکار دارند، از جنبش و فعالیت می‌ایستند و همچون مردگان بی‌حرکت می‌افتند، اما در ضمیر دل آگاهان و اولیای الهی چراغی روشن است که صفحه هستی را روشن می‌کند و آنچه را که با نور حسی نمی‌توان دید، با نور معرفت و روشنی باطن می‌بینند، گویی که اشعه‌ای ما فوق نور از دل نورانی آنان تابیده و از همه اجسام و حواس عبور می‌کند و ماورای طبیعت و حس را نشان می‌دهد.



حقیقت روز و شب

[ویرایش]

روز به‌صورت معمول برای فعالیت‌های مرتبط با زندگی دنیایی انسان بوده و شب، هنگام استراحت و آرامش بوده و برای آنانی که خواهانش هستند، فرصت خوبی برای خلوت با پروردگار متعال می‌باشد.
بنابراین شب تنها برای خواب و آسایش نیست؛ بلکه فرصتی طلایی برای عروج مؤمنان به سوی کمال روحی و عقلی و پیوستن به پروردگار جهانیان است که از آن برنامه‌ریزی سالمی برای آینده فراهم می‌آید، خواه آینده به ظاهر دور قیامت باشد، یا آینده نزدیک دنیا در فردا و پس فردا.
پرده شب، لباس و پوششی است بر اندام زمین! تمام موجودات زنده‌ای که در آن زیست می‌کنند، فعالیت‌های خسته‌کننده زندگی را به حکم اجبار تعطیل کرده و تاریکی که مایه سکون و آرامش و استراحت است، بر همه چیز مسلط می‌شود، تا اندام‌های فرسوده مرمت گردد و روح خسته تجدید نشاط کند؛ چراکه خواب آرام جز در تاریکی میسر نیست.

← نمونه‌ای از آیات قرآن


از این گذشته، با فرو افتادن پرده شب، نور آفتاب برچیده می‌شود که اگر به طور مداوم بتابد، تمام گیاهان و حیوانات را می‌سوزاند، و زمین جای زندگی نخواهد بود! به همین دلیل قرآن مجید بر این مسئله تکیه کرده است:

ــ «قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِن جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُم بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلَا تُبْصِرُونَ»؛ «بگو: به من خبر دهید اگر خداوند "روز" را تا قیامت بر شما جاویدان کند، چه کسی غیر از خدا است که "شب" برای شما آورد تا در آن آرامش یابید؟!».

ــ «وَمِن رَّحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِن فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ»؛ «از رحمت اوست که برای شما شب و روز قرار داد تا هم در آن آرامش یابید، و هم برای بهره‌گیری از فضل خدا تلاش کنید».

← آرامش در شب


در هر حال، آنچه در شب مهم است، همان آرامشی است که بر آن حکم‌فرماست، و طبعاً اعصاب و روح انسان را در آرامش فرو می‌برد، و برای تلاش و کوشش فردا و فرداها آماده می‌سازد، و از این نظر نعمت بسیار مهمی است که شایسته است سوگند به آن یاد شود.

← نورانیت در شب


تاریکی شب هر چند پرده سیاهی بر افق می‌کشد و به‌جز ظلمت و سیاهی چیزی به نظر نمی‌رسد و موجودات زنده که با نور سروکار دارند از جنبش و فعالیت می‌ایستند و همچون مردگان بی‌حرکت می‌افتند، اما در ضمیر دل آگاهان و اولیای الهی چراغی روشن است که صفحه هستی را روشن می‌کند و آنچه را که با نور حسی نمی‌توان مشاهده کرد، با نور معرفت و روشنی باطن می‌بینند، گویی که اشعه‌ای مافوق نور از دل نورانی آنان تابیده و از همه اجسام و حواس عبور می‌کند و ماورای طبیعت و حس را نشان می‌دهد. این نور، برخاسته از عبادت شب زنده‌داری‌ها و مناجات‌های عاشقانه و خالصانه و بالأخره پیوند محکمی است که با کمال مطلق و جمیل علی الاطلاق پیدا می‌کنند و هر لحظه نوری و معرفتی افاضه می‌شود.

هر دمش با من دل‌سوخته لطفی دگر است ••••• این گدا بین که چه شایسته انعام افتاد

←← نمونه‌ای از آیات



«فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَّا أُخْفِيَ لَهُم مِّن قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ»؛ «هیچ‌کس نمی‌داند که از برای آنان چه چیزی دور از درک و دید دیگران نگهداری شده است، چیزی که باعث روشنی دیده‌هاست»؛

این آیه درباره کسانی است که «پهلو از بستر برمی‌دارند و با پروردگار خود به راز و نیازند»: «تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ».
[۶] ترجمه شرح دعای سحر، فهری، سید احمد، ص۱۳ - ۱۴، انتشارات تربت، چاپ اول، ۱۳۷۶ش.


←← حدیثی از امام عسکری


امام حسن عسکری علیه‌السلام نیز در این‌باره می‌فرماید: «إن الوصول إلى الله عز وجل سفر لا يدرك إلا بامتطاء الليل»؛ «رسیدن به خدا (لقاء) سفری است که جز با مرکب راهوار شب به‌دست نمی‌آید».

← اهمیت پرده تاریکی شب


قابل توجه این‌که در قرآن مجید به «شب» هفت‌بار سوگند یاد شده است! و می‌دانیم سوگند به امور مهم یاد می‌شود، این خود نشانه اهمیت پرده تاریکی شب است.

در جایی دیگر خداوند به شب قسم می‌خورد: «وَاللَّيْلِ إِذَا سَجَى؛ و سوگند به شب در آن هنگام که آرام گيرد».

←← مراد از سجی


«سجی» از ماده «سجو» (بر وزن سرد، و بر وزن غلو) در اصل به معنای «سکون و آرامش» است، و به معنای «پوشاندن» و «تاریک شدن» نیز آمده است، ولی در این‌جا ناظر به همان معنای اصلی سکون و آرامش است، به همین جهت شب‌هایی که باد نمی‌وزد، «لیلة ساجیة» (شب آرام) می‌گویند و به دریای خالی از طوفان و امواج خروشان «بحر ساج» (دریای آرام) گفته می‌شود.

← راز و نیاز در شب


سحرگاهان بهترین وقت برای راز و نیاز به درگاه محبوب، و عبادت و خودسازی و تربیت نفوس است؛ همان‌گونه که قرآن کریم در توصیف پرهیزکاران می‌گوید:

«وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ»؛ «آنها در سحرگاهان استغفار می‌کنند».

← روشنایی روز


روشنایی روز نیز خود نعمتی است بی‌نظیر، جنب‌وجوش و حرکت می‌آفریند، انسان را برای کار و تلاش آماده می‌سازد، گیاهان را در پرتو نور خود می‌رویاند، و حیوانات در پرتو آن رشد می‌کنند.

← آمدوشد شب و روز


آمدوشد شب و روز و نظام دقیق تغییرات تدریجی آنها یکی از آیات خلقت و نشانه‌های خداست؛ به‌علاوه، سرچشمه پیدایش یک تقویم طبیعی برای نظام‌بندی زمانی زندگی انسان‌ها محسوب می‌شود.

← عبادت شبانه


خداوند در سوره مزمل پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله را به عبادت شبانه امر می‌کند و می‌فرماید:

«قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا • نِصْفَهُ أَوِ انقُصْ مِنْهُ قَلِيلًا • أَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا • إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلًا • إِنَّ نَاشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْءًا وَأَقْوَمُ قِيلًا»؛ «شب را جز کمی بپا خیز! نیمی از شب را یا کمی از آن کم کن یا بر نصف بیفزا و قرآن را با تأمل و دقت و در نهایت روشنی و فصاحت تلاوت کن. مسلّماً برنامه (عبادت) شبانه پابرجاتر و با استقامت‌تر است و تو در روز تلاش مستمر و طولانی خواهی داشت».

عبادت در شب، مخصوصاً در سحرگاهان و نزدیک طلوع فجر، اثر فوق‌العاده در صفای روح و تهذیب نفوس، و تربیت معنوی انسان، و پاکی قلب و بیداری دل و تقویت ایمان و اراده، و تحکیم پایه‌های تقوا در دل و جان انسان دارد که حتی با یک مرتبه آزمایش انسان آثار آن‌ را به‌روشنی در خود احساس می‌کند.

تأثیر نیایش در دل شب

[ویرایش]

آیات سوره مزمل به بحث پیرامون عبادت شبانه، و آموزش‌های معنوی در پرتو تلاوت قرآن در دل شب، ادامه می‌دهد، و در حقیقت به منزله بیان دلیلی است برای آنچه در آیات قبل آمده است؛ لذا می‌فرماید:

«إِنَّ نَاشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْءًا وَأَقْوَمُ قِيلًا»؛ «این دستور عبادت و تلاوت شبانه برای آن است که برنامه (عبادت و تعلیم) شب پابرجاتر و با استقامت‌تر است».

← توضیح


این آیه از آیاتی است که با تعبیرات پرمحتوایش رساترین سخن را درباره «عبادت شبانه» و نیایش سحرگاهان، و راز و نیاز با محبوب، در ساعاتی که اسباب فراغت خاطر از هر زمان فراهم‌تر است، و هم‌چنین تأثیر آن در تهذیب نفس، و پرورش روح و جان انسانی، بیان کرده است، و نشان می‌دهد که روح آدمی در آن ساعات آمادگی خاصی برای نیایش و مناجات و ذکر و فکر دارد.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. قصص/سوره۲۸، آیه۷۲.    
۲. قصص/سوره۲۸، آیه۷۳.    
۳. تفسیر نمونه، مکارم شیرازی، ج۲۷، ص۹۷، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.    
۴. سجده/سوره۳۲، آیه۱۷.    
۵. سجده/سوره۳۲، آیه۱۶.    
۶. ترجمه شرح دعای سحر، فهری، سید احمد، ص۱۳ - ۱۴، انتشارات تربت، چاپ اول، ۱۳۷۶ش.
۷. بحار الأنوار، مجلسی، محمدباقر، ج۷۵، ص۳۸۰، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۴ق.    
۸. ضحی/سوره۹۳، آیه۲.    
۹. لسان العرب، ابن منظور، محمد بن مکرم، ج۱۴، ص۳۷۱، بیروت، دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.    
۱۰. ذاریات/سوره۵۱، آیه۱۸.    
۱۱. تفسیر نمونه، مکارم شیرازی، ج۲۶، ص۲۲ – ۲۳، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.    
۱۲. مزمل/سوره۷۳، آیه۲ تا ۶.    
۱۳. تفسیر نمونه، مکارم شیرازی، ج۲۵، ص۱۷۳، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.    
۱۴. مزمل/سوره۷۳، آیه۶.    


منبع

[ویرایش]

پایگاه اسلام کوئست.    



جعبه ابزار
جعبه‌ابزار