خطبه البیانذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: خطبه البیان.
پرسش: نظر شما درباره «خطبه البیان» از امام علی ـ علیه‌السلام ـ چیست؟
پاسخ: خطبه البیان، خطبه مشهوری است که به امام علی ـ علیه‌السلام ـ نسبت داده می‌شود. این خطبه به پیش‌گویی‌هایی درباره آینده و معرفی امیرالمؤمنین ـ علیه‌السلام ـ به نقل از خود آن حضرت و هم‌چنین تبیین آخرالزمان و نشانه‌های ظهور حضرت مهدی ـ عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف ـ می‌پردازد. این خطبه در مصادر حدیثی اصلی ذکر نشده و دسترس‌ترین منبع آن، کتاب الزام الناصب است. با توجه به سند و منبع ضعیف خطبه البیان و اشکالات اساسی که به آن وارد می‌شود، بزرگان علمای شیعه از انتساب این خطبه به امام علی ـ علیه‌السلام ـ خودداری کرده و در کتاب‌های خود نیاورده‌اند و بعضی آن را ساخته و پرداخته غلات و صوفیه می‌دانند.

فهرست مندرجات

۱ - خطبه البیان
۲ - مضمون خطبه البیان
۳ - روایتی از عبدالله‌بن مسعود
۴ - بررسی سند خطبه
۵ - سلسله سند
۶ - نکته‌هایی درباره عبداللّه‌بن مسعود
       ۶.۱ - ۱. ایراد خطبه پس از خلافت امام علی
       ۶.۲ - ۲. مرفوع بودن سند
       ۶.۳ - ۳. روایت نکردن ابن‌مسعود از امام علی
       ۶.۴ - ۴. ثابت نشدن وثاقت ابن‌مسعود
              ۶.۴.۱ - دیدگاه مصطفی آل‌حیدر
۷ - بررسی متن خطبه
       ۷.۱ - دیدگاه میرزای قمی
       ۷.۲ - دیدگاه جعفر مرتضی عاملی
              ۷.۲.۱ - ۱. معاصر نبودن افراد حاضر در خطبه با امام
              ۷.۲.۲ - ۲. وجود خارجی نداشتن سویدبن نوفل
              ۷.۲.۳ - ۳. فرود آمدن جبرئیل بر صخره بیت‌المقدس
              ۷.۲.۴ - ۴. تجهیز حضرت مهدی به‌دست حضرت عیسی
              ۷.۲.۵ - ۵. وجود کلمات مبهم و بی‌معنا
              ۷.۲.۶ - ۶. وجود مطالب دالّ بر عقیده حلول
              ۷.۲.۷ - ۷. وجود غلط‌های دستوری
              ۷.۲.۸ - ۸. تغیین زمان ظهور
              ۷.۲.۹ - ۹. وجود عبارت‌های تکراری
              ۷.۲.۱۰ - ۱۰. دشمن بودن سازنده خطبه با اهل بیت
       ۷.۳ - دیدگاه میرزای قمی
۸ - بیان دو نکته مهم درباره خطبه
       ۸.۱ - ۱. نکته اول
       ۸.۲ - ۱. نکته دوم
۹ - نتیجه بحث
۱۰ - پانویس
۱۱ - منبع

خطبه البیان

[ویرایش]

در منابع روایی و تاریخی، خطبه‌هایی به امام علی ـ علیه‌السلام ـ منسوب است که خالی از فصاحت و بلاغت نیست؛ ولی در‌عین‌حال در نهج‌البلاغه نیامده است؛ ازجمله آنها، خطبه البیان و یا خطبه افتخار منسوب به حضرت علی ـ علیه‌السلام ـ می‌باشد.

مضمون خطبه البیان

[ویرایش]

مضمون این خطبه به پیش‌گویی‌هایی درباره آینده و معرفی امیرالمؤمنین ـ علیه‌السلام ـ به نقل از خود آن حضرت و هم‌چنین تبیین آخرالزمان و نشانه‌های ظهور مهدی ـ عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف ـ اختصاص دارد.

روایتی از عبدالله‌بن مسعود

[ویرایش]

عبدالله‌بن مسعود ـ به اسنادی که در متن خطبه مذکور است ـ می‌گوید: زمانی که امیرالمؤمنین امر خلافت را عهده‌دار گردید، پس از سه روز به بصره آمد و به مسجد جامع شرفیاب شده، بر فراز منبر قرار گرفت و در ضمن خطبه‌ای به مناسبت حوادث و مصائبی که بعد از رحلت پیامبر برای امت روی می‌دهد، اشاره‌هایی فرمود. در این بین، منکری به نام "سوید‌بن نوفل هلالی" از بزرگان خوارج، سخن امام را قطع کرد و پرسید که وی این چیزها را از کجا می‌داند؟ حضرت به دیده خشم به وی نگریست و در باب اوصاف خود و احاطه علم خویش، عبارت‌هایی مسجع بر زبان آورد که بیان احوال وی بود؛ مثل: "انا سرّ الأسرار، انا شجره الأنوار، انا دلیل السموات، انا انیس المسبّحات" و غیر اینها.
[۱] حائری یزدی، علی، الزام الناصب فی اثبات الحجة الغائب، ج ۲، ص ۱۴۸- ۱۹۱، اول،‌ بیروت، ‌۱۴۲۲ ق.‌



بررسی سند خطبه

[ویرایش]

این خطبه بسیار طولانی تنها در منابع متأخر، یافت می‌شود. شاید دسترس‌ترین منبع آن، کتاب الزام الناصب ، نوشته علی یزدی حائری (م ۱۳۳۳ق) باشد. در این کتاب، سه نسخه و به عبارتی سه متن برای خطبه البیان ذکر شده که هر یک با دیگری تفاوت‌های زیادی دارد. برای دو نسخه اول آن، منبعی ارائه نشده و نسخه سوم را به کتاب الدر المنظم فی السرّ الاعظم نوشته محمدبن طلحه شافعی، (م ۶۵۲ق) منتسب می‌کند که وی از عالمان اهل سنت و دوست‌داران اهل بیت است.
[۲] حائری یزدی، علی، الزام الناصب فی اثبات الحجة الغائب، ج ۲، ص ۲۳۲، اول،‌ بیروت، ‌۱۴۲۲ ق.‌


سلسله سند

[ویرایش]

افرادی که در این کتاب به‌عنوان سند حدیث معرفی می‌شوند ـ غیر از طوق‌بن مالک که او نیز محدث نیست و روایتی از او نقل نشده؛ بلکه یکی از فرماندهان هارون‌الرشید بود و در سال ۲۱۶ق از دنیا رفت ـ همگی مجهول هستند.
[۳] الطبری، ابوجعفر، تاریخ الطبری، ج ۸، ص ۳۲۳ ؟؟؟، دارالتراث، بیروت، دوم، ۱۳۸۷ش.
[۴] الیعقوبی، احمدبن ابی یعقوب، تاریخ الیعقوبی، ج ۲، ص ۴۲۴، دارالصادر، بیروت، بی‌تا.


نکته‌هایی درباره عبداللّه‌بن مسعود

[ویرایش]

مهم‌تر از سلسله سند، راوی اصلی، یعنی «عبداللّه‌بن مسعود» است که چند نکته درباره وی قابل توجه است:


← ۱. ایراد خطبه پس از خلافت امام علی


وی پیش از خلافت امیرمؤمنان ـ علیه‌السلام ـ از دنیا رفت و با توجه به تصریح خطبه که علی ـ علیه‌السلام ـ خطبه البیان را پس از خلافت خود در بصره یا کوفه ایراد کرده، نمی‌توان گفت که در زمان حیات ابن‌مسعود بیان شده باشد.


← ۲. مرفوع بودن سند


جالب‌تر از این، مرفوع بودن سند است؛ یعنی بین ابن‌مسعود و شنونده خطبه، شخص یا اشخاصی وجود دارند و این مطلب، جای هیچ‌گونه توجیهی درباره نادرستی سند خطبه باقی نمی‌گذارد.


← ۳. روایت نکردن ابن‌مسعود از امام علی


به اعتراف دانشمندان اهل سنت، در شرح حال عبدالله‌بن مسعود آمده است که وی در کتب حدیثی، هیچ‌گاه از علی ـ علیه‌السلام ـ روایت نکرده است.
[۵] المزی، یوسف بن الزکی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج ۱۶، ص ۱۲۱، ش ۳۵۶۴، موسسة الرسالة، بیروت، ۱۴۰۰ق.



← ۴. ثابت نشدن وثاقت ابن‌مسعود


وثاقت ابن‌مسعود هم در نزد ما ثابت نیست؛ چراکه درباره وی گفته می‌شود که او در نقل حدیث، دقت نداشته است.
[۶] کشّی، ابوعمرو، محمدبن عمربن عبدالعزیز، رجال الکشی (اختيار معرفة الرجال)، ص ۳۸ ؟؟؟، مؤسسه نشر دانشگاه مشهد، مشهد، ۱۴۹۰ ه‌ ق.


پس با این اوصاف و توضیحات، جای اعتماد‌ی نسبت به سند این خطبه، باقی نمی‌ماند.

←← دیدگاه مصطفی آل‌حیدر


مؤلف کتاب گران‌قدر بشارة الاسلام (سید مصطفی آل‌حیدر) می‌نویسد: مستند صحیحی برای این خطبه نیافتم و هیچ‌کدام از محدثان بزرگ مانند کلینی، صدوق و شیخ طوسی آن را نقل نکرده‌اند و از این‌که علامه مجلسی با همه اطلاع و احاطه بر احادیث، این خطبه را نیاورده است، نشانگر بی‌اعتمادی وی به این خطبه است... .
[۷] آل‌حیدر، سید مصطفی، بشارة الاسلام، ص ۷۵، ح ۲۱۴، موسسة البعثه، تهران، ۱۴۱۰ق.



بررسی متن خطبه

[ویرایش]


← دیدگاه میرزای قمی


مرحوم میرزای قمی، صاحب قوانین الاصول، در انتهای کتاب جامع الشتات، به تفصیل درباره خطبه البیان و اشکالات آن سخن گفته؛ اما پس از رد انتساب خطبه به امام علیه‌السلام، درصدد توجیه آن برآمده است.
[۸] قمی، ابوالقاسم، جامع الشتات، ص ۷۹۲، مءسسه کیهان، اول، تهران، ۱۴۱۳ق.


← دیدگاه جعفر مرتضی عاملی


در سال‌های اخیر نیز، علامه جعفر مرتضی عاملی، از مطالب این خطبه برآشفته و بخشی مهم از کتاب دراسة فی علامات الظهور و الجزیرة الخضراء را به رد خطبه البیان اختصاص داده است که در این‌جا جهت اختصار، صرفاً به بعضی ایرادات ایشان به متن این خطبه اشاره می‌کنیم:


←← ۱. معاصر نبودن افراد حاضر در خطبه با امام


در خطبه البیان از افرادی چون عمربن صالح، سلمان، مقداد و ابن یقطین نام برده می‌شود که در آن‌جا حضور داشته‌اند؛ در‌حالی‌که سلمان و مقداد، سال‌ها پیش از خلافت امام از دنیا رفتند و عمربن صالح و ابن‌یقطین معاصر آن حضرت نبوده‌اند.


←← ۲. وجود خارجی نداشتن سویدبن نوفل


سویدبن نوفل هلالی که به‌عنوان بزرگ خوارج در این خطبه نام برده شده، در تاریخ وجود خارجی ندارد.

←← ۳. فرود آمدن جبرئیل بر صخره بیت‌المقدس


در نسخه اول خطبه می‌خوانیم که جبرئیل برای اعلام ظهور بر صخره بیت‌المقدس فرود می‌آید؛ در‌حالی‌که این محل، قبله یهودیان است و بنی‌امیه روایاتی در فضیلت آن جعل کرده‌اند. در نسخه دوم هم به هیکل که گویا هیکل سلیمان است، سوگند یاد شده است.


←← ۴. تجهیز حضرت مهدی به‌دست حضرت عیسی


براساس روایات اسلامی، امام حسین ـ علیه‌السلام ـ پس از رجعت، متکفل تجهیز مهدی ـ علیه‌السلام ـ می‌شود؛ اما این خطبه می‌گوید: عیسی ـ علیه‌السلام ـ مهدی را دفن خواهد کرد.


←← ۵. وجود کلمات مبهم و بی‌معنا


در این خطبه کلمات مبهم یا بی‌معنای فراوانی وجود دارد؛ مانند: انا مصحف الانجیل، انا شعر الزبرقان، انا عنق السبطین، أنا عطارد التعطیل، انا ناسخ المری، انا غفران الشرطین ... .


←← ۶. وجود مطالب دالّ بر عقیده حلول


کلمات غلو‌آمیز و مطالب دالّ بر عقیده حلول در خطبه البیان فراوان است؛ مثل: انا علانیة المعبود، انا الظاهر مع الانبیاء، انا سبب الاسباب، أنا الاول و الآخر، انا الظاهر، انا الباطن، انا واضع الشریعة ... .


←← ۷. وجود غلط‌های دستوری


اغلاط دستوری و کلمات نادرست از نظر ادبیات عرب و هم‌چنین ترکیب نادرست جملات در این خطبه زیاد به چشم می‌خورد؛ چنان‌که برخی کلمات، به‌صورت غلط، با الف و لام آمده یا کلماتی فارسی (مانند کیوان) به خطبه راه یافته است.


←← ۸. تغیین زمان ظهور


با این‌که در روایات بسیاری قید زمان ظهور را مردود می‌شمرند، در متن سوم، با ذکر علائمی عجیب برای ظهور، وقت آن را به سال ۱۱۸۴ق، تعیین می‌کند.


←← ۹. وجود عبارت‌های تکراری


در خطبة البیان عبارت‌های تکراری فراوان است.

←← ۱۰. دشمن بودن سازنده خطبه با اهل بیت


از این‌که در جمله‌ای از نسخه سوم خطبه گفته شده «ضیّعتُ الارض و حُکم الفرض»، احتمال می‌رود که سازنده آن فردی ناصبی و دشمن اهل بیت بوده است.
[۹] عاملی، جعفر مرتضی، دراسة فی علامات الظهور، ص ۷۵ ؟؟؟، منتدی جبل العامل الاسلامی، قم، ۱۴۱۲ق.


علاوه بر علامه جعفر مرتضی عاملی، افراد زیادی این خطبه را رد کرده و محتوای آن را نادرست می‌دانند.

← دیدگاه میرزای قمی


مرحوم میرزای قمی می‌گوید: انتساب خطبه به آن جناب برای حقیر ثابت نشده و در هیچ‌یک از کتب معتبره ندیده‌ام...، بلی این خطبه و نظیر آن در کلام بعضی صوفی‌مسلکان دیده می‌شود.
[۱۰] قمی، ابوالقاسم، جامع الشتات، ص ۷۹۲، مءسسه کیهان، اول، تهران، ۱۴۱۳ق.


بیان دو نکته مهم درباره خطبه

[ویرایش]

در این‌جا دو نکته باید مورد توجه قرار گیرد:


← ۱. نکته اول


اخبار هم مانند آیات محکم و متشابه، عام و خاص، مطلق و مقید، مجمل و مفصل، و تنزیل و تأویل دارد. پس بر شخص منصف است که به مجرد دیدن حدیث یا خبری که ظاهر آن در نظر او به‌ظاهر با اصول و قواعد، هم‌سویی ندارد تأمل و تدبر نماید و فوراً به انکارش کمر همت نبدد. شیخ مفید (م ۴۱۳ ق) در کتاب اختصاص حدیثی از حضرت صادق ـ علیه‌السلام ـ به نحو مسند روایت کرده که حضرت فرمود: همانا سخنان ما به هفتاد وجه باز می‌گردد.
[۱۱] . "ان کلامنا ینصرف علی سبعین وجهاً"؛ مفید، محمدبن محمد، اختصاص، ص ۲۸۸، المؤتمر العالمی، اول، قم، ۱۴۱۳ق.
در نتیجه اگر کلامی در سخنان ایشان دیده شد که از متشابهات بود، فوراً نباید آن را رد کرد؛ بلکه سزاوار است که سکوت و توقف کرد که این روش موافق با احتیاط است.
[۱۲] مؤسسه تحقیقاتی فرهنگی جلی، گفتار امیرالمؤمنین در شناخت امام و حوادث آخرالزمان، ص ۱۴، نشر جلی، قم، بی‌تا.



← ۱. نکته دوم


برخی خواسته‌اند عبارات این خطبه را که به‌ظاهر غلو‌آمیز می‌آید، به کتب معتبر شیعه، از قبیل کتاب بصائر الدرجات محمدبن حسنبن فروخ صفار (م ۲۹۰ ق) یا البدء و التاریخ مقدسی، تاریخ طبری و رجال الکشی منتسب کنند که اگر مقصود ایشان فقط چند کلمه یا جمله از خطبه البیان است، باید گفت آنها را سید رضی هم در نهج‌البلاغه آورده است؛ ولی قطعاً سازندگان خطبه البیان، آن کلمات یا جملات را از نهج‌البلاغه یا منابع معتبر دیگر گرفته‌اند.
[۱۳] بیدآبادی، مسعود، نگاهی به خطبة الافتخار و خطبه تطنجیه، فصل‌نامه علوم حدیث، ش ۲۵، ص ۶۹، دارالحدیث.
و اینها دال بر اعتبار این خطبه نمی‌تواند باشد. نهایت این‌که مضامینی از این خطبه که در کتب ذکرشده آمده است، بر فرض داشتن سایر شرایط وثاقت متن و سند، به اعتبار همان کتب مورد قبول واقع می‌باشد.

نتیجه بحث

[ویرایش]

پس با توجه به سند و منبع ضعیف خطبه البیان و اشکالات اساسی که به آن وارد می‌شود، بزرگان علما‌ی شیعه از انتساب این خطبه به امام علی ـ علیه‌السلام ـ خودداری کرده و در کتاب‌های خود نیاورده‌اند و بعضی آن را ساخته و پرداخته غلات و صوفیه می‌دانند.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. حائری یزدی، علی، الزام الناصب فی اثبات الحجة الغائب، ج ۲، ص ۱۴۸- ۱۹۱، اول،‌ بیروت، ‌۱۴۲۲ ق.‌
۲. حائری یزدی، علی، الزام الناصب فی اثبات الحجة الغائب، ج ۲، ص ۲۳۲، اول،‌ بیروت، ‌۱۴۲۲ ق.‌
۳. الطبری، ابوجعفر، تاریخ الطبری، ج ۸، ص ۳۲۳ ؟؟؟، دارالتراث، بیروت، دوم، ۱۳۸۷ش.
۴. الیعقوبی، احمدبن ابی یعقوب، تاریخ الیعقوبی، ج ۲، ص ۴۲۴، دارالصادر، بیروت، بی‌تا.
۵. المزی، یوسف بن الزکی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج ۱۶، ص ۱۲۱، ش ۳۵۶۴، موسسة الرسالة، بیروت، ۱۴۰۰ق.
۶. کشّی، ابوعمرو، محمدبن عمربن عبدالعزیز، رجال الکشی (اختيار معرفة الرجال)، ص ۳۸ ؟؟؟، مؤسسه نشر دانشگاه مشهد، مشهد، ۱۴۹۰ ه‌ ق.
۷. آل‌حیدر، سید مصطفی، بشارة الاسلام، ص ۷۵، ح ۲۱۴، موسسة البعثه، تهران، ۱۴۱۰ق.
۸. قمی، ابوالقاسم، جامع الشتات، ص ۷۹۲، مءسسه کیهان، اول، تهران، ۱۴۱۳ق.
۹. عاملی، جعفر مرتضی، دراسة فی علامات الظهور، ص ۷۵ ؟؟؟، منتدی جبل العامل الاسلامی، قم، ۱۴۱۲ق.
۱۰. قمی، ابوالقاسم، جامع الشتات، ص ۷۹۲، مءسسه کیهان، اول، تهران، ۱۴۱۳ق.
۱۱. . "ان کلامنا ینصرف علی سبعین وجهاً"؛ مفید، محمدبن محمد، اختصاص، ص ۲۸۸، المؤتمر العالمی، اول، قم، ۱۴۱۳ق.
۱۲. مؤسسه تحقیقاتی فرهنگی جلی، گفتار امیرالمؤمنین در شناخت امام و حوادث آخرالزمان، ص ۱۴، نشر جلی، قم، بی‌تا.
۱۳. بیدآبادی، مسعود، نگاهی به خطبة الافتخار و خطبه تطنجیه، فصل‌نامه علوم حدیث، ش ۲۵، ص ۶۹، دارالحدیث.


منبع

[ویرایش]
پایگاه اسلام کوئست.    


رده‌های این صفحه : بررسی سندی | حدیث شناسی




جعبه ابزار
جعبه‌ابزار