حدیث و فقهذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: حدیث، فقه، اجتهاد، اجماع.
پرسش: تأثیر و نقش حدیث بر فقه را بیان کنید؟
پاسخ: حدیث، یکی از مهم‌ترین و اصلی‌ترین منبع و مأخذ احکام فقهی پس از قرآن کریم است که در عصر پیامبر اسلام ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ و امامان معصوم ـ علیهم‌السلام ـ و نیز در عصر غیبت امام دوازدهم حضرت مهدی عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف، پاسخ‌گوی مسلمانان بوده است. حدیث در اصطلاح، کلامی است که گفتار یا کردار، یا امضا و تأیید معصوم ـ علیه‌السلام ـ را بازگو و حکایت می‌کند.
پس از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله، با اینکه اجتهاد و استنباط احکام به‌تدریج و به مرور زمان رونق یافت، اما باز هم سنت نبوی و حدیث جانشینان آن حضرت اصلی‌ترین منبع استناد و استخراج احکام بود و چون آیات قرآن کلیات و معدودی از احکام را بیان نموده، احادیث نقش به‌سزایی در استخراج احکام و تخصیص عمومات قرآنی و مقید نمودن اطلاقات آن داشتند و دارند. همچنین قواعد متعددی در ابواب مختلف فقه (مثل قاعده لاضرر) از احادیث به دست آمده است که موجب پویایی و استخراج احکام فقهی شده است.


معنای لغوی فقه

[ویرایش]

فقه در لغت، به‌ معنای «فهمیدن و اندیشه نمودن نسبت به چیزی است».

معنای لغوی حدیث

[ویرایش]

حدیث در لغت، یعنی هر چیز نو و تازه».
[۲] قرشی، سیدعلی‌اکبر، قاموس قرآن، ج ۲، ص ۱۱۱، دارالکتب الإسلامیة، تهران، ۱۳۷۱ ش.


معنای علم فقه

[ویرایش]

فقه در ابتدا مرادف لفظ شرع به کار می‌رفت و علم فقه، یعنی علم به هر آنچه که به‌عنوان دین از جانب خداوند آمده است؛ اعم از اصول دین، تعالیم اخلاقی، اعمال جسمانی، معرفت نفس و علوم قرآنی.
[۴] جمعی از مؤلفان‌، مجله فقه اهل بیت (ع)، ش ۳۲، ص ۴، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم السلام، قم، چاپ اول، بی‌تا.‌


معنای اصطلاحی علم فقه

[ویرایش]

کم‌کم با جدا شدن و استقلال یافتن علوم دیگر از فقه، تعریف اصطلاحی علم فقه منحصر شد به: «علم پیدا کردن به احکام شرعی فرعی و به دست آوردن آن از روی دلیل‌های تفصیلی».
[۶] مجله فقه اهل بیت (ع)، ش ۳۲، ص ۵.‌


معنای اصطلاحی حدیث

[ویرایش]

حدیث در اصطلاح، کلامی است که گفتار یا کردار، یا امضا و تأیید معصوم ـ علیه‌السلام ـ را بازگو و حکایت می‌کند».
[۷] سبحانی، جعفر، اصول الحدیث و احکامه، ص ۱۹، مؤسسة الامام الصادق (ع)، قم، چاپ سوم، ۱۴۲۴ ق.


فقه و پیشرفت آن

[ویرایش]

اولین خاستگاه و محل به‌ دست آوردن احکام دین و شریعت اسلام، قرآن کریم است که از سوی خداوند حکیم، نازل، و از زبان مبارک پیامبر گرامی اسلام ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ برای مردم بیان شده است. در زمان آن حضرت، اجتهاد و استنباط احکام به شکل گسترده و امروزی وجود نداشت؛ بلکه احکام، از آیات قرآن و گاهی هم از سنت پیامبر، به‌صورت گفتار یا رفتار و یا تأیید و امضای ایشان بیان و فهمیده می‌شد؛ اما با عنایت به اینکه قرآن کریم فقط کلیات احکام را بیان نموده، آن هم نه تمام احکام، جزئیات و فروعات احکام را باید از سنت‌های به‌جا مانده از پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله، یا روایاتی که از زبان مبارک جانشینان ایشان که همان امامان معصوم ـ علیهم‌السلام ـ هستند نقل شده، به ‌دست آورد.

← جمع‌آوری، ضبط و حفظ احادیث


در آغاز قرن دوم هجری که ممنوعیت تدوین حدیث رسماً لغو شد، محدثان و مورخان آزادانه به انتشار آنچه جمع کرده بودند، پرداختند و بدین ترتیب ده‌ها کتاب تألیف شد.
[۸] جمعی از مؤلفان‌، مجله فقه اهل بیت (ع)، ج ۴۳، ص ۱۲۰، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت (ع)، قم، چاپ اول، بی‌تا.
[۹] زنجانی، عباس علی عمید‌، فقه سیاسی، ج ۳، ص ۹۹،‌ انتشارات امیر کبیر، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۲۱ ق.‌

دانش ‌آموختگان مکتب فقهی اهل بیت ـ علیهم‌السلام ـ به ضبط و حفظ احادیث جانشینان پیامبر اسلام ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ پرداختند که علاوه بر نقل احادیث منقول از حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌وآله، روایات زیادی را در قانون‌مندی شخصی و اجتماعی از سوی اوصیای پیامبر اسلام روایت کردند و علم فقه از همین منابع روایی رشد و گسترش یافت و اجتهاد فقه شیعه در عصر غیبت حضرت مهدی امام زمان ـ عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف ـ به معنای عملیات استنباط احکام فقهی از همین منابع فقه یعنی کتاب و سنت شکل گرفت و هرگز به‌عنوان منبعی دیگر که از طریق ذوق و استحسان یا قیاس در کنار کتاب و سنت به حکم فقهی برسد، نبوده است.
[۱۰] طباطبایی بروجری، آقا حسین، منابع فقه شیعه، مترجم: حسینیان قمی، مهدی، صبوری، محمدحسین، ج ۳۰، ص ۱۲،‌ فرهنگ سبز، تهران، چاپ اول، ۱۴۲۹ ق.


← آغاز مباحث اصولی و اجماع


در زمان شیخ طوسی با تدوین کتاب «عدة الاصول»، مباحث اصولی آغاز شده و اجماع و قواعد عقلی به‌عنوان یکی از منابع استخراج احکام قرار گرفت. البته خود اجماع نیز زمانی می‌تواند منبع استخراج احکام قرار بگیرد که برگشت آن به سنت باشد.
خلاصه به مرور زمان، علم فقه مرحله‌ پرفراز و نشیب را طی کرد تا به شکل امروزی درآمد.

تأثیر حدیث بر فقه

[ویرایش]

حدیث ـ چه از نظر مقدار و چه از نظر چگونگی ـ بعد از قرآن کریم، در عصر حضور پیامبر اسلام ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ و امامان معصوم ـ علیهم‌السلام ـ و نیز در عصر غیبت امام دوازدهم عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف، بیشترین و بالاترین تأثیر را بر فقه داشته و منبع استخراج و استنباط احکام الاهی بوده و هستند. حدیث علاوه بر بیان نفس احکام، نقش به‌سزایی در تخصیص عمومات قرآنی و مقید نمودن اطلاقات آن دارند. همچنین قواعد متعددی در ابواب مختلف فقه مانند «قاعده‌ لاتعاد»، «قاعده‌ فراغ»، «قاعده درء»، «قاعده لاضرر» و... از احادیث به دست آمده و موجب پویایی و استخراج احکام فقهی گردیده‌اند؛ مثلاً:

← نمونه اول


از حدیث معروف «لَاضَرَرَ وَ لَا ضِرَار»
[۱۱] کلینی، ابوجعفر، محمد بن یعقوب‌، الکافی، محقق، مصحح، پژوهشگران مرکز تحقیقات دارالحدیث‌، ج ۱۰، ص ۴۷۸،‌ دارالحدیث للطباعة و النشر، قم، چاپ اول‌، ۱۴۲۹‌ ق.
از رسول اکرم ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ که فقها از آن «قاعده‌ لاضرر» را به دست آورده و در برخی از ابواب و مسائل فقهی، به آن استناد نموده
[۱۲] مجله فقه اهل بیت (ع)، ش ‌۲۲، ص ۱۰۶.
و مفاد آن را از باب حکومت، بر دیگر ادله شرع ـ بر فرض وجود ضرر در برخی از احکام نسبت به فردی از افراد مکلف ـ مقدم داشته‌اند؛ مثلاَ ادله وجوب وضو از جمله آیه «یَأَیهُّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ إِذَا قُمْتُمْ إِلیَ الصَّلَوةِ فَاغْسِلُواْ وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلیَ الْمَرَافِقِ وَ امْسَحُواْ بِرُءُوسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلیَ الْکَعْبَینْ‌ِ»؛ «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! هنگامی که به نماز می‌ایستید، صورت و دست‌ها را تا آرنج بشویید! و سر و پاها را تا مفصل پشت پا     مسح کنید». عام است، هم وضوی ضرری را شامل می‌شود هم غیر ضرری را؛ ولی با «قاعده لاضرر»، اثبات می‌کنیم که اگر آب برای مکلف، ضرر داشته باشد، وضو بر او واجب نیست و همین‌طور در دیگر ابواب فقه .
[۱۴] حکیم طباطبایی، سیدمحمدتقی، الأصول العامة للفقه المقارن، ص ۳۷۶، المجمع العالمی لأهل البیت (ع)، چاپ دوم، ۱۴۱۸ ق.


← نمونه دوم


یا از حدیث نبوی «ادْرَءُوا الْحُدُودَ بِالشُّبُهَات»؛ ـ حدود الاهی را با شبهه، دفع کنید ـ «قاعده دَرء»
[۱۷] جمعی از پژوهشگران، زیر نظر هاشمی شاهرودی، سیدمحمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، ج ۳، ص ۲۵۶، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم‌السلام، قم، چاپ اول، ۱۴۲۶ ق؛ «درء» در لغت به معنای دفع کردن است و مفاد قاعده‌ درء این است که حدود با پیدایی شبهه، مانند جهل به حکم یا موضوع، ساقط می‌شود.
‌ را استخراج نموده و در باب حدود از آن استفاده می‌کنند.
[۱۸] مرعشی نجفی، سیدشهاب‌الدین‌، السرقة علی ضوء القرآن و السنة،‌ مقرّر:علوی، سیدعادل، ص ۶۰،‌ انتشارات کتابخانه و چاپخانه آیة الله مرعشی نجفی، قم، چاپ اول، ۱۴۲۴ ق.


وجوب همراهی فقه و حدیث

[ویرایش]

اساساً فقه بدون حدیث، نه‌تنها پویایی ندارد، بلکه پاسخ‌گوی نیاز جامعه و بشر نخواهد بود و همان بلایی بر سرش خواهد آمد که بر سر فقه دیگر مذاهب آمده که با توسل به قیاس، استحسان، سدّ ذرایع و ... استخراج احکام نموده‌اند و گفته‌اند آنچه را که نبایستی می‌گفتند.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج ۱۳، ص ۵۲۲، دار صادر، بیروت، ۱۴۱۴ ق.    
۲. قرشی، سیدعلی‌اکبر، قاموس قرآن، ج ۲، ص ۱۱۱، دارالکتب الإسلامیة، تهران، ۱۳۷۱ ش.
۳. فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، ج ۳، ص ۱۷۷، انتشارات هجرت، قم، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.    
۴. جمعی از مؤلفان‌، مجله فقه اهل بیت (ع)، ش ۳۲، ص ۴، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم السلام، قم، چاپ اول، بی‌تا.‌
۵. شهید ثانی، جمال‌الدین حسن بن شیخ زین‌الدین، معالم الدین فی الأصول،‌ ص ۲۶، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ نهم، بی‌تا.    
۶. مجله فقه اهل بیت (ع)، ش ۳۲، ص ۵.‌
۷. سبحانی، جعفر، اصول الحدیث و احکامه، ص ۱۹، مؤسسة الامام الصادق (ع)، قم، چاپ سوم، ۱۴۲۴ ق.
۸. جمعی از مؤلفان‌، مجله فقه اهل بیت (ع)، ج ۴۳، ص ۱۲۰، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت (ع)، قم، چاپ اول، بی‌تا.
۹. زنجانی، عباس علی عمید‌، فقه سیاسی، ج ۳، ص ۹۹،‌ انتشارات امیر کبیر، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۲۱ ق.‌
۱۰. طباطبایی بروجری، آقا حسین، منابع فقه شیعه، مترجم: حسینیان قمی، مهدی، صبوری، محمدحسین، ج ۳۰، ص ۱۲،‌ فرهنگ سبز، تهران، چاپ اول، ۱۴۲۹ ق.
۱۱. کلینی، ابوجعفر، محمد بن یعقوب‌، الکافی، محقق، مصحح، پژوهشگران مرکز تحقیقات دارالحدیث‌، ج ۱۰، ص ۴۷۸،‌ دارالحدیث للطباعة و النشر، قم، چاپ اول‌، ۱۴۲۹‌ ق.
۱۲. مجله فقه اهل بیت (ع)، ش ‌۲۲، ص ۱۰۶.
۱۳. مائده (۵)، آیه ۱۰۸.    
۱۴. حکیم طباطبایی، سیدمحمدتقی، الأصول العامة للفقه المقارن، ص ۳۷۶، المجمع العالمی لأهل البیت (ع)، چاپ دوم، ۱۴۱۸ ق.
۱۵. شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، محقق، مصحح، مؤسسة آل البیت(ع)، ج ۲۸، ص ۴۷، مؤسسة آل البیت(ع)، قم‌، چاپ اول، ۱۴۰۹ ق‌.    
۱۶. شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه،‌ محقق و مصحح:غفاری، علی‌اکبر، ج ۴، ص ۷۴، دفتر انتشارات اسلامی‌، قم، چاپ دوم، ۱۴۱۳ ق.    
۱۷. جمعی از پژوهشگران، زیر نظر هاشمی شاهرودی، سیدمحمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، ج ۳، ص ۲۵۶، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم‌السلام، قم، چاپ اول، ۱۴۲۶ ق؛ «درء» در لغت به معنای دفع کردن است و مفاد قاعده‌ درء این است که حدود با پیدایی شبهه، مانند جهل به حکم یا موضوع، ساقط می‌شود.
۱۸. مرعشی نجفی، سیدشهاب‌الدین‌، السرقة علی ضوء القرآن و السنة،‌ مقرّر:علوی، سیدعادل، ص ۶۰،‌ انتشارات کتابخانه و چاپخانه آیة الله مرعشی نجفی، قم، چاپ اول، ۱۴۲۴ ق.
۱۹. مکارم شیرازی، ناصر، دائرة المعارف فقه مقارن، ص ۱۰۷ ۱۳۳، مدرسه امام علی بن ابی‌طالب (ع)، قم، چاپ اول، ۱۴۲۷ ق.‌    


منبع

[ویرایش]
پایگاه اسلام کوئست.    


رده‌های این صفحه : حدیث‌ شناسی




جعبه ابزار
جعبه‌ابزار