کتاب اقتصادذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: کتاب اقتصاد، شیخ طوسی.
پرسش: رساله اقتصاد شیخ طوسی (ره) حاوی چه مطالبی است؟
پاسخ: شیخ ابوجعفر محمد بن الحسن الطوسی (ره)، مشهور به شیخ طوسی فقیه، اصولی، مفسر، متکلم و محدث برجسته شیعه امامیه، یکی از بزرگ‌ترین مفاخر فرهنگی ایران و اسلام است که در زمینه‌های مختلف علمی کتاب نوشته است که یکی از آن علوم، علم کلام است. ایشان در این زمینه ۱۶ کتاب نوشته‌اند که یکی از آن کتب، کتاب "الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد" است که شیخ آن را در دو بخش تنظیم نموده که بخش اول آن مربوط به اعتقادات و علم کلام، و بخش دوم کتاب مسائل فقهی طهارت، صلاة، صوم، زکات، حج و جهاد را دربر دارد که در بخش اول بیشتر از ادله عقلیه استفاده شده و در استدلال به ادله نقلیه به حداقل نیاز اکتفا شده؛ ولی در بخش دوم بیشتر از ادله نقلیه استفاده شده است.


شیخ طوسی

[ویرایش]

شیخ ابوجعفر محمد بن الحسن الطوسی (ره)، مشهور به شیخ طوسی، فقیه، اصولی، مفسر، متکلم و محدث برجسته شیعه امامیه، یکی از بزرگ‌ترین مفاخر فرهنگی ایران و اسلام است.

← دیدگاه علامه حلی


علامه حلی (ره) او را این‌گونه معرفی می‌کند: "محمد بن حسن طوسی سرآمد دانشمندان و پیشوای آنهاست، جایگاهی بزرگ و مقامی با عظمت دارد، شیخ دانشمندی موثق و مورد استناد است و در اخبار و رجال و فقه و اصول و کلام و علوم ادبی مهارت داشته است، کلیه فضایل منسوب به اوست، در تمام متون اسلام کتاب نوشته است، عقاید شیعه را در اصول و فروع تهذیب نمود و ملکات نفسانی را در علم و عمل با هم جمع کرد."
[۱] هزاره شیخ طوسی، تهیه و ترجمه و تنظیم، علی دوانی، ص ۲۷.


تألیفات

[ویرایش]

شیخ طوسی (ره) در زمینه‌های مختلف علمی مهارت داشته و کتاب‌های ارزشمندی را به رشته تحریر در آورده است؛ از جمله در علم کلام، ۱۶ کتاب نوشته است که یکی از کتب کلامی ایشان، کتاب (الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد) است.

← دیدگاه شیخ آقا بزرگ تهرانی


مرحوم علامه شیخ آقا بزرگ تهرانی در معرفی کتاب الاقتصاد می‌گوید: این کتاب از عیون مؤلفات شیخ طوسی (ره) بوده و در عین حجم مختصرش، درباره بسیاری از مسائل مهم علم کلام مثل توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد و بسیاری از فروعات فقهی مثل طهارت، صلاة، صوم، زکات، حج و جهاد بحث کرده است.
[۲] هزاره شیخ طوسی، تهیه و ترجمه و تنظیم، علی دوانی، ص ۶۹.


بخش‌های رساله اقتصاد

[ویرایش]

شیخ طوسی (ره) این کتاب را به درخواست یکی از علمای زمان خود نوشته و آن را در دو بخش تنظیم نموده است که در بخش اول آن مسائل مربوط به علم کلام و در بخش دوم بعضی از ابواب فقه یعنی از باب طهارت تا باب جهاد بحث شده و در هر دو بخش بنای شیخ بر اختصار بوده و پس از ذکر مسائل مربوط به علم کلام، می‌فرماید: ما به‌طور مستوفی در این باره در کتاب تلخیص الشافی بحث کرده‌ایم و...

مباحث توحید

[ویرایش]

شیخ در بخش اول در بحث توحید به مطالب زیر پرداخته است:

← أ. اثبات وجود خالق


ایشان در این زمینه می‌فرماید: اختلافات و تفاوت‌های وقایع طبیعت و گوناگون بودن موجودات از آن حکایت می‌کند که برای جهان سازنده‌ای موجود است که غیر از اجسام است؛ زیرا تنوع کار و گوناگون بودن نتایج عمل دلیل است بر آن‌که مبدأ اصلی، اجسام را عالمانه و حکیمانه ساخته و هر کاری را به تناسب مورد خود انجام داده است. بنابراین طبیعت و امور مربوط به آن، مبدأ وجود اشیا نیستند؛ زیرا خاصیت ذاتی طبیعت یک‌نواخت بودن اثر است.

← ب. حدوث عالم


شیخ (ره) می‌گوید: وجود خالق عالم که خالقی زنده و توانا و دور از قانون علیت است وجودش بدون آغاز بوده و حدی ندارد؛ اما همه چیز غیر از او، آغاز وجودی دارد؛ زیرا جهان با اراده ساخته شده است و نتیجه عمل ارادی بعد از انجام دادن عمل حاصل خواهد شد و عمل بعد از وجود انجام‌دهنده آغاز می‌گردد؛ لذا عالم که عمل خداست، حادث بوده و قدیم نیست.

← ج. باطل کردن قانون الواحد


ایشان قانون الواحد (الواحد لا یصدر عنه الا الواحد، از علت واحد فقط یک معلول صادر می‌شود) را باطل کرده و می‌فرماید: چون خدا قادر علی الاطلاق است؛ لذا انجام معالیل کثیره او مانعی نداشته و قانون الواحد در مورد خدا جاری نمی‌شود.

← د. انکار جبر از عمل خالق متعال


شیخ طوسی (ره) می‌گوید: قاعده جبر در مقام خالقیت راه ندارد؛ زیرا جبر مربوط به طبیعت است و جسم بی‌جان ممکن نیست اثر خود را در جا بگذارد و اثر با مؤثر همیشه همراه است؛ لکن موجود زنده توانا هیچ‌گونه جبری در کارش نیست و می‌تواند کار معینی را انجام بدهد یا ترک کند.

مباحث عدل

[ویرایش]

هم‌چنین در بحث عدل به مطالب زیر پرداخته است:

← أ. اختیار و استطاعت


اختیار و استطاعت و قدرت انسان در انجام فعل؛ چراکه به نظر ایشان اصل قادر بودن و صحت افعال از انسان، اصلی بدیهی است.

← ب. تکلیف


ایشان در بحث تکلیف درباره صفات تکلیف، صفات مکلف، صفات مکلف به (فعل مورد تکلیف) و هدف تکلیف بحث می‌کند.

← ج. قاعده لطف



مباحث قاعده لطف

[ویرایش]

شیخ طوسی (ره) قاعده لطف را به‌کلی پذیرفته و مسائل اساسی زیادی را بر این قاعده مبتنی می‌سازد. ایشان در باب قاعده لطف به چند مطلب متذکر می‌شوند:

← انجام واجب و ترک قبیح


لطف چیزی است که مکلف را به انجام واجب بر‌می‌انگیزاند و از قبیح بر کنار می‌دارد.

← ب.دلیل لزوم امام


دلیل لزوم امام را این قاعده دانسته و می‌فرماید: چون ریاست و امامت لطفی در واجبات عقلانی است؛ لذا واجب است.

← ج. مسئله آلام و شرور


ایشان شرور را بر دو قسم حسن و قبیح دانسته و می‌فرماید: شرور قبیح سه علت دارد:
۱. چون ظلم است، قبیح است؛
۲. چون مفسده است، قبیح است؛
۳. چون عبث است، قبیح است
و اگر غیر از این سه قسم باشد قبح ندارد؛ بلکه حسن است و می‌فرماید: خداوند متعال الم و شری که ظلم و عبث و مفسده باشد را انجام نمی‌دهد، بلکه الم و شر الاهی به‌صورت ظاهر شر بود و در حقیقت منافع فراوانی داشته و مثل هدایا و اضاحی (قربانی) است که خدا برای بنده‌اش هدیه‌ای به‌عنوان بلا می‌فرستد.

ادامه مباحث عدل

[ویرایش]

و در ادامه مباحث عدل، درباره مسائل مربوط به واجبات شرعیه، آجال و ارزاق، وعد و وعید، ایمان و کفر، احکام مکلفان در برزخ و قیامت و امر به معروف و نهی از منکر بحث می‌کنند.

مباحث نبوت

[ویرایش]

در بحث نبوت به مسائلی مربوط به تعریف نبی، ارسال رسل ار طرف خدا، ضرورت ارسال رسل، راه شناخت پیامبران الهی از طریق معجزه و شرایط معجزه بودن فعل نبی، معجزه پیامبر خاتم (ص)، جهات اعجاز قرآن کریم پرداخته است.

مباحث امامت

[ویرایش]

در بحث امامت به مسائل مربوط به وجوب و ضرورت امامت، صفات امام، ادله قرآنی و روایی بر امامت حضرت علی علیه‌السلام ادله اثبات امامان دوازده‌گانه پرداخته‌اند.
در بخش دوم نیز به‌طور اختصار به مسائل فقهی پرداخته‌اند.

نسخه‌های گوناگون رساله اقتصاد

[ویرایش]

این کتاب چندین بار چاپ شده است و نسخه‌های فراوانی از آن وجود دارد که برخی از آن نسخه‌ها، به قرار زیر است.
۱. نسخه مکتبة جامع چهلستون العامة طهران به خط عبدالمجید بن مظفر بن حسن... توبلی کوری.
۲. نسخه مکتبة العلامة الحجة المحقق السید محمدعلی روضاتی باصبهان که همراه با مجموعه‌ای از کتب سید محمد بن زین‌العابدین موسی چاپ شده است که در هر دو نسخه اشتباهات تصحیفی فراوانی وجود دارد.
۳. نسخه مکتبة الامام الحکیم فی النجف نسخة کتبها محمد بن طاهر سماوی در تاریخ ۱۰ جمادی الآخر سال ۱۳۳۶ ه ق.
۴. نسخه مکتبة الامام امیر المؤمنین ـ علیه‌السلام ـ نجف که ناسخ و تاریخ چاپ آن معلوم نیست.
۵. نسخه مکتبة الحجة الشیخ علی آل کاشف الغطاء که ناسخ و تاریخ چاپ آن معلوم نیست.
۶. نسخه مکتبة الامام الرضا ـ علیه‌السلام ـ در مشهد.
۷. نسخ‌های فراوانی تحت رقم ۱۴۳۰، ۲۹۶۹، ۹۲۰ در کتاب‌خانه مرکزی طهران وجود دارد.
۸. نسخه موجود در دارالکتب المصریه قاهره که فقط مشمل بر بخش عبادات است.
[۱۳] الشیخ طوسی ابوجعفر محمد بن الحسن، تألیف حسین عیسی الحکیم، مطبعة الآداب النجف الا شرف، الطبعة الاولی ۱۳۹۵ ه، ص ۵۷۹ ـ ۵۸۰.

۹. نسخه نفیس به خط مرحوم حاج سید محمد خوانساری چهار سوقی برادر صاحب روضات الجنات.
[۱۴] یادنامه شیخ طوسی (ره) محمد واعظ زاده خراسانی، ج ۳، ص ۶۸۲.

۱۰. نسخه کتاب‌خانه شیخ محمدحسین بن محمد قاسم قومشهی نجفی.
۱۱. نسخه شیخ هادی آل‌ کاشف الخطاء که از اول مسائل اعتقادی تا آخر اعداد الصلوت در آن ذکر شده است.
۱۲. نسخه سید محمدباقر حفید آیت‌الله طباطبایی که مشتمل بر بخش عبادات است.
[۱۵] الذریعة الی تصانیف الشیعة، شیخ آغا بزرگ تهرانی، مطبعة الغری فی النجف، ۱۳۵۵ ه، ج ۲، ص ۲۶۹ ـ ۲۷۰.


پانویس

[ویرایش]
 
۱. هزاره شیخ طوسی، تهیه و ترجمه و تنظیم، علی دوانی، ص ۲۷.
۲. هزاره شیخ طوسی، تهیه و ترجمه و تنظیم، علی دوانی، ص ۶۹.
۳. الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد، ص ۱۵، کلمة المصحح.    
۴. الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد، ص ۲۴.    
۵. الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد، ص ۲۰ ۲۴.    
۶. الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد، ص ۳۴.    
۷. الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد، ص ۳۲ ۳۴.    
۸. الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد، ص ۳۲ ۳۴.    
۹. الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد، ص ۶۱.    
۱۰. الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد، ص ۱۵۱ ۱۸۲.    
۱۱. الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد، ص ۱۸۳ ۲۳۱.    
۱۲. الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد، ص ۱۵، مطبعة الخیام، قم، ص ۱۴۰۰ ه ق.    
۱۳. الشیخ طوسی ابوجعفر محمد بن الحسن، تألیف حسین عیسی الحکیم، مطبعة الآداب النجف الا شرف، الطبعة الاولی ۱۳۹۵ ه، ص ۵۷۹ ـ ۵۸۰.
۱۴. یادنامه شیخ طوسی (ره) محمد واعظ زاده خراسانی، ج ۳، ص ۶۸۲.
۱۵. الذریعة الی تصانیف الشیعة، شیخ آغا بزرگ تهرانی، مطبعة الغری فی النجف، ۱۳۵۵ ه، ج ۲، ص ۲۶۹ ـ ۲۷۰.


منبع

[ویرایش]
پایگاه اسلام کوئست.    


رده‌های این صفحه : آثار شیخ طوسی | کتاب شناسی | کتب کلامی




جعبه ابزار
جعبه‌ابزار