نمایی از جنگ جملذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: جنگ جمل، امام علی (علیه‌السّلام).

پرسش: نمایی از جنگ جمل را توضیح دهید.

پاسخ اجمالی: جنگ جمل در شهر بصره بین امام علی (علیه‌السّلام) و ناکثین (عایشه زبیر بن عوام و طلحه) در جمادی اوّل سال ۳۶ هجری اتّفاق افتاد. طبق منابع تاریخی تعداد لشکریان دو سـپاه در جـنگ جـمل تا پنجاه هزار نفر ذکر شده است. از سپاه امام علی (علیه‌السّلام) در جنگ جمل، پنج هزار نفر کشته شدند ولی از لشکر جمل بین بیست هزار سیزده هزار و پنج هزار کشته اختلاف نظر وجود دارد.


زمان نبرد

[ویرایش]

برخی از مورّخان نوشته‌اند که جنگ جمل در جمادی اوّل
[۲] مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ج۲، ص۳۶۰.
[۴] ابن‌اثیر جزری، علی، اسد الغابه فی معرفه الصحابه، ج۲، ص۳۱۰.
سال ۳۶ هجری اتّفاق افتاد، در حالی که برخی دیگر تاکید کرده‌اند که در جمادی ثانی همان سال اتّفاق افتاد و بیش از یک روز به درازا نکشید. (برخی منابع یادآور شده‌اند که جنگ، چهار ساعت به طول انجامید. برخی منابع، زمان آن را میان ظهر و مغرب دانسته‌اند.
[۱۵] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۳، ص۳۸.
و برخی منابع، یادآور شده‌اند که جنگ، یک روز به طول انجامید البته میان این سخنان، تعارضی نیست.
تاریخ دو نامه‌ای که امام علی (علیه‌السّلام) برای مردم مدینه و کوفه پس از پایان جنگ نوشت، نظر اوّل را تایید می‌کند؛ زیرا در پایان این دو نامه، چنین آمده است:
عبید‌اللّه بن ابی‌رافع، آن را در جمادی اوّل سال ۳۶ هجری نوشت. نکته قابل توجّه در تاریخ نخستین جنگ داخلی در حکومت امام علی (علیه‌السّلام) آن است که این جنگ، تنها پس از پنج ماه از بیعت مردم با امام (علیه‌السّلام) اتّفاق افتاد و او از آن پس، سرگرم خاموش ساختن فتنه‌ها و بحران‌های داخلی‌ای بود که در تمام مدت زمامداری اش (که کم‌تر از پنج سال طول کشید) ادامه یافتند.
معنای این سخن، آن است که او فرصت سازندگی و اجرای سیاست‌ها و برنامه‌هایش را نیافت. با این همه، امام (علیه‌السّلام) هیچ فرصتی را از دست نداد و در دوران حکومتش برترین و انسانی‌ترین روش حکومت را ارائه داد و در عرصه سازندگی و عمران نیز آثاری ماندگار از خود بر جای نهاد.

محل نبرد

[ویرایش]

بصره، شهری در دورترین نقطه جنوب شرقی عراق و نزدیک مرزهای ایران و کویت است. بصره و کوفه در دوران حکومت خلیفه دوم و به فرمان او ساخته شدند و مراکزی نظامی بودند که سپاه اسلام برای فتح منطقه شرق از آن‌جا حرکت می‌کرد.
[۲۰] مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ج۲، ص۳۲۸.
هنگامی که ناکثین تصمیم بر پیکار با امیرمؤمنان گرفتند، به جستجوی شهری نظامی پرداختند و از شهری با این خصوصیت، جز بصره و کوفه، نمونه‌ای وجود نداشت و از آن‌جا که مردمان کوفه به امام علی (علیه‌السّلام) علاقه‌مند بودند و از سوی دیگر، برخی سران ناکثین در میان مردم بصره نفوذ داشتند، قرعه انتخاب به نام بصره اصابت کرد.
جنگ جمل در محلّی به نام زابوقه (در اطراف بصره) یا زاویه
[۳۱] مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ج۲، ص۳۷۰.
(یکی از محلّه‌های بصره) یا در خریبه (محلّی در نزدیکی بصره) اتّفاق افتاد.

تعداد شرکت کنندگان در نبرد

[ویرایش]

شـمارِ نیروهای دو سـپاه در جـنگ جـمل بـه پنجاه هزار نفر رسید که سپاه امام علی (علیه‌السّلام) بیست هزار نفر بودند. و سپاه ناکثین، سی هزار نفر. از مطالب قابل توجّه در سپاه امام علی (علیه‌السّلام) این است که در میان فرماندهانش تعدادی از بزرگان اصحاب پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) بودند که به پاکی، بزرگی، دینداری و تعبّد، شُهره بودند.

فرماندهان سپاه امام علی

[ویرایش]

فرمانده سواره نظام: عمّار بن یاسر.
[۴۳] ابن‌عبد‌ربه‌اندلسی، احمد، العقد الفرید، ج۳، ص۳۱۴.

فرمانده پیاده نظام: محمّد بن ابی‌بکر.
[۴۸] ابن‌عبد ربه‌اندلسی، احمد، العقد الفرید، ج۳، ص۳۱۴.

فرمانده ساقه سپاه: هند مرادی.
فرمانده پیش قراولان: عبداللّه بن عبّاس.
[۵۵] ابن‌عبد ربه‌اندلسی، احمد، العقد الفرید، ج۳، ص۳۱۴.
ولی طبری نام ابو‌لیلی بن عمر بن الجراح برای فرمانده پیش قراولان سپاه امام علی (علیه‌السلام) ذکر کرده است.
فرمانده طرف راست سپاه: امام حسن (علیه‌السلام).
[۶۰] ابن‌عبد ربه‌اندلسی، احمد، العقد الفرید، ج۳، ص۳۱۴.
[۶۳] ابن‌عساکر، علی‌، حاشیه تاریخ دمشق، ج۱۳، ص۲۶۰.

فرمانده طرف چپ سپاه: امام حسین (علیه‌السلام).
[۶۷] ابن‌عبد‌ربه‌ اندلسی، احمد، العقد الفرید، ج۳، ص۳۱۴.

پرچمدار سپاه: محمّد بن حنفیه (فرزند علی (علیه‌السلام)).
[۷۴] ابن‌عبد ربه‌اندلسی، احمد، العقد الفرید، ج۳، ص۳۱۴.


فرماندهان سپاه ناکثین

[ویرایش]

فرمانده جنگ: زبیر بن عوام.
فرمانده سواره نظام: طلحة بن عبید‌اللّه.
[۸۰] ابن‌عبد ربه‌اندلسی، احمد، العقد الفرید، ج۳، ص۳۱۴.

فرمانده سمت راست سواره نظام: مروان بن حکم.
فرمانده سمت چپ سواره نظام: هلال بن وکیع دارمی.
فرمانده پیاده نظام: عبداللّه بن زبیر.
[۹۲] ابن‌عبد ربه‌اندلسی، احمد، العقد الفرید، ج۳، ص۳۱۴.

فرمانده سمت راست پیاده نظام: عبدالرحمان بن عتّاب بن اسید.
فرمانده سمت چپ پیاده نظام: عبدالرحمان بن حارث.
پرچمدار: عبداللّه بن حکیم.
[۱۰۸] ابن‌عبد ربه‌اندلسی، احمد، العقد الفرید، ج۳، ص۳۱۴.


بزرگان صحابه در سپاه امام

[ویرایش]

بسیاری از بزرگان صحابیان پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به همراه امام علی (علیه‌السّلام) در جنگ جمل شرکت جُستند؛ لیکن روایت‌ها در گزارش تعداد آنان متفاوت است. برخی مصادر، تصریح دارند که هشتاد نفر بدری و هزار و پانصد صحابی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در سپاه علی (علیه‌السّلام) بودند.
[۱۱۳] مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ج۲، ص۳۶۷ وفیه «اربعمئة من المهاجرین و ...».

برخی دیگر از مصادر، بیان می‌دارند که تعداد صحابیان شرکت کننده در این جنگ، هشتصد نفر از انصار بود و چهارصد نفر از کسانی که در بیعت رضوان حضور داشتند.
[۱۱۷] ابن‌عبد ربه‌اندلسی، احمد، العقد الفرید، ج۳، ص۳۱۴.

از میان شخصیت‌های برجسته‌ای که در سپاه امام علی (علیه‌السّلام) شرکت جستند، می‌توان به این افراد اشاره کرد:
ابو‌ایّوب انصاری، ابوهیثم بن تیّهان، خزیمة بن ثابت، عبداللّه بن بدیل، عبداللّه بن عبّاس، عثمان بن حنیف، عدیّ بن حاتم، عمّار بن یاسر، عمرو بن حمق، عمر بن ابی‌سلمه و‌ هاشم بن عتبه.
شخصیت‌های بزرگ دیگری چون: اویس قرنی، جاریة بن قدامه، حجر بن عدی، زید بن صوحان، سلیمان بن صوحان، صعصعة بن صوحان، مالک اشتر، شریح بن‌ هانی، محمّد بن ابی‌بکر و محمّد بن حنفیه نیز درمیان سپاه او بودند.

افراد تاثیرگذار در سپاه امام علی

[ویرایش]

از میان کسانی که در کنار امام (علیه‌السّلام) بودند، دو شخصیت، بسیار تاثیرگذار بودند:

← عمّار بن یاسر


نخست شخصیت تاثیرگذار، عمّار بن یاسر است. با توجّه به خبر دادن پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در مورد آینده زندگی عمّار، حضور او در سپاه امام علی (علیه‌السّلام) ضامن آن بود که کسانی که به پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) ایمان آورده‌اند، در صف مخالف امام (علیه‌السّلام) قرار نگیرند و از‌این‌رو، گزارش شده است که زبیر، وقتی شنید عمّار به همراه علی (علیه‌السّلام) است، در وضعیت خود تردید کرد.

← پسر امّ‌سلمه


دوم، پسر امّ‌سلمه است. حضور او در سپاه امام، دلیلی بود بر تایید جبهه امام علی (علیه‌السّلام) توسط همسر پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) این تایید، گرچه به منزلت و جایگاه حسّاس عایشه در جنگ جمل نمی‌رسید، ولی تاثیر بسیاری در افکار عمومی داشت.

سرشناسان سپاه جمل

[ویرایش]

سرشناسان سپاه جمل، از یاران پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و نزدیکان وی بودند. همچنین در سپاه آنان، اشراف و بزرگان دیگر نیز حضور داشتند. در میان آنان، عایشه، طلحه، زبیر، مروان بن حکم، عبد‌اللّه بن عامر، کعب بن سور و افراد دیگری وجود داشتند که یا حامی عثمان بودند و یا تاب تحمّل عدالت امام (علیه‌السّلام) را نداشتند.
حضور شخصیت‌های برجسته‌ای چون طلحه و زبیر و عایشه در جنگ، سبب شد گروهی ناآگاه که حقیقت را در شخصیت‌های برجسته می‌بینند، در شک و تردید افتند یا به لشکر جمل بپیوندند.
برای بیدار ساختنِ خِرَد چنین انسان‌هایی، امیر مؤمنان، آن سخن مشهور خود را بر زبان آورد که: «إنّ الحقَّ لا يُعرَفُ بالرِّجالِ، اعْرِفِ الحقَّ تَعرِفْ أهلَهُ؛ حقیقت با شخصیت‌ها شناخته نمی‌شود. حق را بشناس تا اهل حق را بشناسی».

تعداد کشتگان از سپاه امام علی

[ویرایش]

از سپاه امام علی (علیه‌السّلام) در جنگ جمل، پنج هزار نفر کشته شدند و تمام متون تاریخی، بدون کم‌ترین اختلافی بر این عدد، اتّفاق دارند؛

تعداد کشتگان از لشکر جمل

[ویرایش]

ولی متون تاریخی درباره تعداد کشته‌های لشکر جمل، اختلاف بسیار دارند که نمی‌توان بر هیچ یک از آنها اعتماد کرد. در برخی گزارش‌ها آمده است که تعداد کشتگان آنها بیست هزار نفر بود،
[۱۲۵] ابن‌عبد ربه‌اندلسی، احمد، العقد الفرید، ج۳، ص۳۲۴.
با آن‌که در گزارش‌های دیگری آمده که سیزده هزار نفر از آنان کشته شدند.
[۱۲۶] مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ج۲، ص۳۶۰.
و در خبر دیگری ده هزار یا پنج هزار نفر آمده است.
در گزارش سیف بن عمر آمده است که: «پنج هزار نفر از لشکر جمل کشته شدند» که البته او معمولاً اخبار دروغ و یا خبرهای ساخته خود را گزارش می‌کند. آنچه گزارش شده که: «تعداد کشته‌های لشکر جمل، ده هزار نفر بود»، گرچه در مصادر تاریخی فراوانی نیامده، ولی با خبر امام علی (علیه‌السّلام) درباره تعداد کشتگان آنها تایید می‌شود.
هنگامی که خبر شورش عایشه به علی (علیه‌السّلام) رسید، فرمود: «به خدا سوگند، می‌دانم آن زن شترسوار، گِرِهی نمی‌گشاید و از گردنه‌ای نمی‌گذرد و به منزلی فرود نمی‌آید، مگر به سوی گناه، تا خود و کسانی را که به همراه اویند، در مَهلکه‌ای قرار دهد که یک سوم آنان کشته شوند، یک سوم آنان فرار کنند و یک سوم بازگردند»و از آن‌جا که تعداد سپاه جمل سی هزار نفر بود، تعداد کشته‌های آنان باید ده هزار نفر باشد.
شیخ مفید در کتاب الجمل آورده است که مجموع کشته‌ها [ی دو سپاه] به ۲۵ هزار نفر رسید و اگر از این رقم، پنج هزار نفری را که در سپاه امام (علیه‌السّلام) کشته شدند، کم کنیم، بیست هزار نفر خواهند ماند و این، تایید کننده متونی است که تعداد کشته‌های سپاه جمل را بیست هزار نفر می‌دانند.
شیخ مفید، سپس می‌گوید:
عبد‌اللّه بن زبیر، در روایتی شاذ، گزارش کرده که تعداد سپاه آنها [در جمل] پانزده هزار نفر بود. گفته‌اند: «شاید سخن فرزند زبیر، صحیح‌تر باشد»؛ ولی این، روایتی نادرست است؛ زیرا با تمام آنچه اهل علم گفته‌اند، فاصله دارد.
سخن اُمّ اَفعی با عایشه که در عیون الاخبار آمده، این سخن را تایید می‌کند، گذشته از آن که برخی مصادر، دلالت دارند که مجموع کشته‌های دو سپاه، سی هزار نفر بوده است و برخی دیگر آن را بیست هزار نفر آورده‌اند.
[۱۳۳] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۳، ص۵۹.


پانویس

[ویرایش]
 
۱. بخاری، محمد بن اسماعیل، التاریخ الصغیر، ج۱، ص۱۲۰.    
۲. مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ج۲، ص۳۶۰.
۳. ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر، ج۳، ص۴۸۵.    
۴. ابن‌اثیر جزری، علی، اسد الغابه فی معرفه الصحابه، ج۲، ص۳۱۰.
۵. یعقوبی، احمد، تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۱۸۲.    
۶. نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص۴۱۱، ح۵۵۷۰.    
۷. ابن‌سعد بغدادی، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۲۲۴.    
۸. ابن‌خیاط، ابو‌عمرو، تاریخ خلیفة بن خیاط، ص۱۳۵.    
۹. ابن‌خیاط، ابو‌عمرو، تاریخ خلیفة بن خیاط، ص۱۳۸.    
۱۰. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۴، ص۵۰۱.    
۱۱. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۴، ص۵۱۴.    
۱۲. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۴، ص۵۳۴.    
۱۳. ر.ک:یعقوبی، احمد، تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۱۸۳.    
۱۴. یعقوبی، احمد، تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۱۸۳.    
۱۵. بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۳، ص۳۸.
۱۶. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۴، ص۵۲۳.    
۱۷. مفید، محمد بن محمد، الجمل، ص۲۱۳.    
۱۸. مفید، محمد بن محمد، الجمل، ص۲۱۲.    
۱۹. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۳، ص۵۹۰ - ۵۹۱.    
۲۰. مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ج۲، ص۳۲۸.
۲۱. ابن‌کثیر، اسماعیل، البدایة و النهایة، ج۷، ص۴۸ وفی کلّها قول آخر فی تمصیرها سنة ستّ عشر.    
۲۲. حموی، یاقوت، معجم البلدان، ج۱، ص۴۳۲ « وکان تمصیر البصرة فی سنة أربع عشرة».    
۲۳. ابن‌خیاط، ابو‌عمرو، تاریخ خلیفة بن خیاط، ص۱۳۵.    
۲۴. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۴، ص۴۶۶.    
۲۵. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۴، ص۴۷۰.    
۲۶. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۴، ۵۰۵.    
۲۷. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۴، ص۵۰۵.    
۲۸. ابن‌اثیر جزری، علی، الکامل فی التاریخ، ج۲، ص۲۴۱.    
۲۹. بکری‌ اندلسی، ابو‌عبید، معجم ما استعجم، ج۲، ص۶۹۱.    
۳۰. ابن‌اعثم کوفی، احمد، الفتوح، ج۲، ص۴۶۳.    
۳۱. مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ج۲، ص۳۷۰.
۳۲. ابن‌خیاط، ابو‌عمرو، تاریخ خلیفة بن خیاط، ص۱۳۵.    
۳۳. ابن‌اعثم کوفی، احمد، الفتوح، ص۱۱۷.    
۳۴. یعقوبی، احمد، تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۱۸۲.    
۳۵. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۴، ص۵۰۵.    
۳۶. ابن‌اثیر جزری، علی، الکامل فی التاریخ، ج۲، ص۳۳۶، «وهم ثلاثون ألفا».    
۳۷. ابن‌اعثم کوفی، احمد، الفتوح، ج۲، ص۴۶۴.    
۳۸. مفید، محمد بن محمد، الجمل، ص۳۲۱ وفیه «فاحاط... علی ستّة عشر الف رجل».    
۳۹. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۴، ص۵۰۵.    
۴۰. ابن‌اثیر جزری، علی، الکامل فی التاریخ، ج۳، ص۲۴۱.    
۴۱. ابن‌اعثم کوفی، احمد، الفتوح، ج۲، ص۴۶۳.    
۴۲. ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر، ج۳، ص۴۸۵.    
۴۳. ابن‌عبد‌ربه‌اندلسی، احمد، العقد الفرید، ج۳، ص۳۱۴.
۴۴. ابن‌خیاط، ابو‌عمرو، تاریخ خلیفة بن خیاط، ص۱۳۸.    
۴۵. دینوری، عبدالله بن مسلم، الامامه و السیاسه، ج۱، ص۹۰.    
۴۶. مفید، محمد بن محمد، الجمل، ص۳۱۹.    
۴۷. ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر، ج۳، ص۴۸۵.    
۴۸. ابن‌عبد ربه‌اندلسی، احمد، العقد الفرید، ج۳، ص۳۱۴.
۴۹. ابن‌خیاط، ابو‌عمرو، تاریخ خلیفة بن خیاط، ص۱۳۸    .
۵۰. دینوری، عبدالله بن مسلم، الامامه و السیاسه، ج۱، ص۹۰.    
۵۱. مفید، محمد بن محمد، الجمل، ص۳۱۹.    
۵۲. دینوری، عبدالله بن مسلم، الامامه و السیاسه، ج۱، ص۹۰.    
۵۳. مفید، محمد بن محمد، الجمل، ص۱۷۱ وزاد فیه «ثمّ الجملی».    
۵۴. ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر، ج۳، ص۴۸۵.    
۵۵. ابن‌عبد ربه‌اندلسی، احمد، العقد الفرید، ج۳، ص۳۱۴.
۵۶. ابن‌خیاط، ابو‌عمرو، تاریخ خلیفة بن خیاط، ص۱۳۸.    
۵۷. دینوری، عبدالله بن مسلم، الامامه و السیاسه، ج۱، ص۹۰.    
۵۸. مفید، محمد بن محمد، الجمل، ص۱۷۱.    
۵۹. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۴، ص۴۸۰، وفیه «ابو لیلی بن عمر بن الجراح».    
۶۰. ابن‌عبد ربه‌اندلسی، احمد، العقد الفرید، ج۳، ص۳۱۴.
۶۱. ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر، ج۳، ص۴۸۵.    
۶۲. ابن‌خیاط، ابو‌عمرو، تاریخ خلیفة بن خیاط، ص۱۳۸.    
۶۳. ابن‌عساکر، علی‌، حاشیه تاریخ دمشق، ج۱۳، ص۲۶۰.
۶۴. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۴، ص۴۸۰ وفیه «عبد‌اللّه بن عبّاس».    
۶۵. ابن‌عساکر، علی‌، تاریخ دمشق، ج۱۴، ص۱۸۷.    
۶۶. ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر، ج۳، ص۴۸۵.    
۶۷. ابن‌عبد‌ربه‌ اندلسی، احمد، العقد الفرید، ج۳، ص۳۱۴.
۶۸. ابن‌خیاط، ابو‌عمرو، تاریخ خلیفة بن خیاط، ص۱۳۸.    
۶۹. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۴، ص۴۸۰، وفیه «عمر بن ابی‌سلمة».    
۷۰. ابن‌اعثم کوفی، احمد، الفتوح، ص۴۶۸ وفیه «میمنته عمار بن یاسر».    
۷۱. ر.ک:ابن‌اعثم کوفی، احمد، الفتوح، ج۲، ص۴۶۸.    
۷۲. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۴، ص۴۸۰.    
۷۳. ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر، ج۳، ص۴۸۵.    
۷۴. ابن‌عبد ربه‌اندلسی، احمد، العقد الفرید، ج۳، ص۳۱۴.
۷۵. ابن‌اعثم کوفی، احمد، الفتوح، ص۴۷۳.    
۷۶. ابن‌خیاط، ابو‌عمرو، تاریخ خلیفة بن خیاط، ص۱۳۸.    
۷۷. دینوری، عبدالله بن مسلم، الامامه و السیاسه، ج۱، ص۸۹.    
۷۸. مفید، محمد بن محمد، الجمل، ص۱۷۴.    
۷۹. ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر، ج۳، ص۴۸۵.    
۸۰. ابن‌عبد ربه‌اندلسی، احمد، العقد الفرید، ج۳، ص۳۱۴.
۸۱. ابن‌خیاط، ابو‌عمرو، تاریخ خلیفة بن خیاط، ص۱۳۸.    
۸۲. دینوری، عبدالله بن مسلم، الامامه و السیاسه، ج۱، ص۸۹.    
۸۳. ابن‌اعثم کوفی، احمد، الفتوح، ج۲، ص۴۶۱.    
۸۴. مفید، محمد بن محمد، الجمل، ص۱۷۴.    
۸۵. ابن‌اعثم کوفی، احمد، الفتوح، ج۲، ص۴۶۱.    
۸۶. دینوری، عبدالله بن مسلم، الامامه و السیاسه، ج۱، ص۸۹، وفیه «علی المقدّمة مروان».    
۸۷. ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر، ج۳، ص۴۸۵.    
۸۸. ابن‌خیاط، ابو‌عمرو، تاریخ خلیفة بن خیاط، ص۱۳۸، وفیهما «علی المیسرة».    
۸۹. مفید، محمد بن محمد، الجمل، ص۱۷۴.    
۹۰. ابن‌اعثم کوفی، احمد، الفتوح، ج۲، ص۴۶۱.    
۹۱. ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر، ج۳، ص۴۸۵.    
۹۲. ابن‌عبد ربه‌اندلسی، احمد، العقد الفرید، ج۳، ص۳۱۴.
۹۳. ابن‌اعثم کوفی، احمد، الفتوح، ص۴۶۱.    
۹۴. ابن‌خیاط، ابو‌عمرو، تاریخ خلیفة بن خیاط، ص۱۳۸.    
۹۵. دینوری، عبدالله بن مسلم، الامامه و السیاسه، ج۱، ص۸۹.    
۹۶. مفید، محمد بن محمد، الجمل، ص۳۲۴.    
۹۷. ابن‌اعثم کوفی، احمد، الفتوح، ج۲، ص۴۶۱.    
۹۸. دینوری، عبدالله بن مسلم، الامامه و السیاسه، ج۱، ص۸۹، وفیه «عبد الرحمن بن عبادة».    
۹۹. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۴، ص۵۰۷ وفیه «الی المیسرة».    
۱۰۰. مفید، محمد بن محمد، الجمل، ص۱۷۴.    
۱۰۱. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۴، ص۵۰۷.    
۱۰۲. ابن‌اثیر جزری، علی، الکامل فی التاریخ، ج۳، ص۲۴۲ وفیهما «کان قائد المیمنة، وفی الاخیر:عبد الرحمن بن الحرث».    
۱۰۳. ابن‌اعثم کوفی، احمد، الفتوح، ج۲، ص۴۶۱ وفیه «حاتم بن بکیر الباهلی».    
۱۰۴. دینوری، عبدالله بن مسلم، الامامه و السیاسه، ج۱، ص۸۹ وفیه «وعلی المیسرة هلال بن وکیع».    
۱۰۵. ر.ک:ابن‌اعثم کوفی، احمد، الفتوح، ج۲، ص۴۶۱.    
۱۰۶. مفید، محمد بن محمد، الجمل، ص۱۷۴، «واللواء مع عبد الله بن حزام».    
۱۰۷. ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر، ج۳، ص۴۸۵.    
۱۰۸. ابن‌عبد ربه‌اندلسی، احمد، العقد الفرید، ج۳، ص۳۱۴.
۱۰۹. ابن‌خیاط، ابو‌عمرو، تاریخ خلیفة بن خیاط، ص۱۳۸.    
۱۱۰. ابن‌اعثم کوفی، احمد، الفتوح، ص۱۴۶ وفیه «عبد‌اللّه بن حرام بن خویلد».    
۱۱۱. طوسی، محمد بن حسن، الامالی، ص۷۲۶، ح۱۵۲۷.    
۱۱۲. تمیمی مغربی، نعمان بن محمد، شرح الاخبار فی فضائل الائمة الاطهار، ج۱، ص۴۰۱، ح۳۵۰.    
۱۱۳. مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ج۲، ص۳۶۷ وفیه «اربعمئة من المهاجرین و ...».
۱۱۴. ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر، ج۳، ص۴۸۴.    
۱۱۵. ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر، ج۳، ص۴۸۴.    
۱۱۶. ابن‌خیاط، ابو‌عمرو، تاریخ خلیفة بن خیاط، ص۱۳۸.    
۱۱۷. ابن‌عبد ربه‌اندلسی، احمد، العقد الفرید، ج۳، ص۳۱۴.
۱۱۸. تمیمی مغربی، نعمان بن محمد، شرح الاخبار، ج۲، ص۹ ح ۳۹۳ وفیه «وتسع مئة» بدل «واربع مئة»    
۱۱۹. تمیمی مغربی، نعمان بن محمد، شرح الاخبار، ج۱، ص۳۸۲، ح ۳۲۴ نحوه وفیه «سبع مئة رجل من المهاجرین والانصار»».    
۱۲۰. قرطبی، شمس‌الدین، تفسیر قرطبی، ج۱، ص۳۴۰.    
۱۲۱. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۱، ص۱۸۷.    
۱۲۲. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۶، ص۷۰.    
۱۲۳. فتال نیشابوری، محمد بن احمد، روضة الواعظین، ج۱، ص۳۱.    
۱۲۴. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۴، ص۵۳۹.    
۱۲۵. ابن‌عبد ربه‌اندلسی، احمد، العقد الفرید، ج۳، ص۳۲۴.
۱۲۶. مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ج۲، ص۳۶۰.
۱۲۷. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۳، ص۵۴۳.    
۱۲۸. مفید، محمد بن محمد، الارشاد، ج۱، ص۲۴۶.    
۱۲۹. مفید، محمد بن محمد، الجمل، ص۲۲۳.    
۱۳۰. ابن‌قتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم، عیون الاخبار، ج۱، ص۲۰۲.    
۱۳۱. ابن‌عبد ربه‌اندلسی، احمد، العقد الفرید، ج۳، ص۷۹.    
۱۳۲. ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر، ج۳، ص۴۸۴.    
۱۳۳. بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۳، ص۵۹.


منبع

[ویرایش]

سایت‌ حدیث‌نت، برگرفته از مقاله «نمایی از نبرد جمل» تاریخ بازیابی۱۳۹۹/۶/۱۶.    


رده‌های این صفحه : جنگ جمل | جنگ های امام علی




جعبه ابزار
جعبه‌ابزار