شهادت علی اصغرذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: شهادت علی‌ اصغر علیه‌السلام، سن، کربلا، اسم، امام حسین علیه‌السلام.

پرسش: آیا واقعاً شهادت طفلی شیرخوار به نام «علی ‌اصغر» در حوادث کربلا صحت دارد؟

پاسخ: شهادت کودکی شیرخوار در حوادث فاجعه ‌آمیز کربلا، واقعه‌ای انکارناپذیر و دردناک است که توسط بسیاری از مورخان بیان شده است. تنها آنچه که محل اختلاف است، نام و سن این فرزند کوچک امام حسین ـ علیه‌السلام ـ است. در بسیاری از منابع اولیه و معتبر تاریخی از ایشان با نام «عبدالله علیه‌السلام» یادشده، اما برخی منابع، «علی» را نام این شهید شیرخوار دانسته‌اند. به هر حال، شهرت ایشان به «علی اصغر» در زمان‌های بعدی بوده است.


شهادت علی‌اصغر

[ویرایش]

در جریان حوادث کربلا، یکی از جنایات متعددی که همواره بر صفحه‌ی تاریخ حک خواهد بود، شهادت کودکی شیرخوار از خاندان رسول اکرم ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ است. کودکی که از تیر خشم و جهالت دشمنان اهل‌بیت ـ علیهم‌السلام ـ در امان نبود و به مانند پدرش امام حسین ـ علیه‌السلام ـ و برادرش به شهادت رسید.

چگونگی حادثه

[ویرایش]

چگونگی حادثه بدین شرح است:

← روایت اول


در بیان اصل حادثه در مقتل لهوف چنین آمده است:
امام حسین ـ علیه‌السلام ـ به در خیمه آمد و فرمود:«خواهرم زینب، طفل کوچک‌ مرا بیاور تا با وی وداع گویم، امام ـ علیه‌السلام ـ او را گرفت تا ببوسد، حرملة بن کاهل تیری انداخت که آن گلوگاه کودک را سوراخ کرد، امام به زینب فرمود: او را بگیر».
بعد خون صغیر را با دو کف دست بگرفت تا پر شد و آن خون را به سوی آسمان پاشید و فرمود: «چه آسان است آنچه در محضر خدا بر من وارد می‌آید!».
امام باقر ـ علیه‌السلام ـ می‌فرماید: از آن خون قطره‌ای به زمین فرود نیامد.

← روایت دوم


نقلی دیگر نیز وجود دارد: زینب خواهر امام ـ علیه‌السلام ـ کودک را آورد و گفت: این طفل تو سه روز است که آب نیاشامیده، برایش آبی طلب کن. امام ـ علیه‌السلام ـ کودک را بر روی دست گرفت و فرمود:«ای قوم! شیعیان و اهل بیتم را کشتید و فقط این طفل باقی مانده که از عطش به خود می‌پیچد، او را باشربتی از آب سقایت کنید».
در بین سخنان امام مردی از دشمن تیری انداخت که کودک را گلو برید و امام آنان را نفرینی کرد آن‌گونه که به دست مختار و دیگران گرفتار آمدند. پس از آن امام حسین ـ علیه‌السلام ـ با خداوند چنین سخن گفتند: «پروردگارا، هرچه بر سر من می‌آید، در برابر چشمان تو است، از این‌رو (همگی) بر من آسان است». سپس ادامه دادند: «پروردگارا، اگر یاری‌ات از آسمان را از ما دریغ داشتی، پس آن (نصر و یاری) را برای کسی که از ما بهتر است قرار ده؛ و انتقام ما را از این ستم‌کاران بگیر، و آنچه بر ما می‌گذرد، ذخیره آخرتمان قرار ده».
[۲] مفید، محمدبن محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ج ۲ ؟؟، ص ۱۰۸، کنگره شیخ مفید، قم، ۱۴۱۳ق.
[۳] ابن نما حلی، جعفر بن محمد، مثیر الاحزان، ص ۷۰، مدرسه امام هادی، قم، ۱۴۰۶ق.


نام طفل شهید

[ویرایش]

آنچه از منابع معتبر تاریخی به دست می‌آید، چنین است که نام این طفل «عبدالله علیه‌السلام» و از مادری به نام رباب دختر امرء القیس بود. چنانچه این منابع حضرت «علی‌اکبر علیه‌السلام» را فرزند لیلی دختر أبی مرّه ذکر نموده‌اند که در کنار پدر در کربلا به شهادت رسید و امام سجاد ـ علیه‌السلام ـ را فرزند شهربانو (شاه زنان) دختر یزدگرد شمرده‌اند.
[۴] بغدادی، محمد بن حبیب، المحبر، تحقیق، ایلزة لیختن شتیتر، ص ۴۹۱، دارالآفاق الجدیدة، بیروت، بی‌تا.
[۷] طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الکبیر، تحقیق، حمدی سلفی، عبدالمجید، ج ۳، ص ۱۰۳، مکتبة ابن تیمیه، قاهره، ۱۴۰۵ق.
[۹] بلعمی، ابوعلی محمد، تاریخ نامه طبری، تصحیح، روشن، محمد، ج ۴، ص ۷۱۰، سروش، تهران، ۱۳۷۷.
[۱۰] مفید، محمدبن محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ج ۲ ؟؟، ص ۱۰۸، کنگره شیخ مفید، قم، ۱۴۱۳ق.
[۱۳] بسیاری از منابع متأخر نیز با همین نام از او یاد کرده‌اند؛ مانند ابن اثیر در الکامل فی التاریخ، سبط بن جوزی در تذکرة الخواص، شمس الذهبی در تاریخ الاسلام و ابن کثیر دمشقی در البدایة و النهایة.

نکته قابل ‌توجه آن‌که در بسیاری از آن منابع، مانند تاریخ طبری، تاریخ یعقوبی،
[۱۷] یعقوبی، احمد بن أبی‌یعقوب بن جعفر بن وهب، تاریخ الیعقوبی، ج ۲، ص ۲۴۷، دارصادر، بیروت، بی‌تا.
الطبقات الکبری،
[۱۸] الهاشمی البصری، محمد بن سعد بن منیع، الطبقات الکبری، ج ۱، ص ۴۷۶ ؟؟؟، دارالکتب العلمیة، بیروت، ۱۴۱۰ق؛ و اشاره داشته است که «عبد الله» به همراه پدر به شهادت رسیده است.
[۱۹] الهاشمی البصری، محمد بن سعد بن منیع، الطبقات الکبری، ج ۱، ص ۴۷۸ ؟؟؟، دارالکتب العلمیة، بیروت، ۱۴۱۰ق؛ و اشاره داشته است که «عبد الله» به همراه پدر به شهادت رسیده است.
از امام زین‌العابدین ـ علیه‌السلام ـ به عنوان «علی ‌اصغر» نام برده‌اند.

← زیارت ناحیه مقدسه


در زیارت ناحیه مقدسه نیز که منسوب به امام زمان ـ عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف ـ است، ایشان چنین سلام می‌دهند: «سلام بر عبد الله بن حسین، طفل شیر خوار، که خونش در آسمان پاشیده شده است، کسی که در دامان پدرش با تیر حرملة بن کاهل اسدی ذبح شد».

← مرحوم مجلسی اول


به نظر می‌رسد این مطلب تا زمان مرحوم مجلسی اول در بین محققان مشهور بوده است. چنانچه ایشان گفته‌اند:«و صغیر که شهید شد، عبداللَّه نام داشت، و اکثر علما چنین ذکر کرده‌اند از شیخ مفید تا شیخ شهید».
[۲۲] مجلسی، محمدتقی، لوامع صاحب‌قرانی، ج ۷، ص ۲۲۴، مؤسسه اسماعیلیان، قم، ۱۴۱۴ ق.


← متأخران


هر چند به‌نظر می‌رسد، برخی محدثان و مورخان دیگر، به ویژه متأخران تنها با توجه به رعایت سن فرزندان امام، نام ایشان را بر اساس مراتب سنی ذکر نموده و از طفل شهید به علی‌ اصغر ـ علیه‌السلام ـ تعبیر نموده‌اند؛ و با توجه به همین امر در ذهن عامه مردم نیز چنین شهرت گرفته است.

← ابن‌اعثم و طبری


البته از اولین کسانی که با نام «علی» از طفل شهید کربلا یاد نموده‌اند، می‌توان به ابن‌اعثم کوفی در کتاب «الفتوح» و ابن ابی‌الثلج در کتاب «تاریخ اهل البیت»
[۲۴] ابن ابی‌الثلج، تاریخ اهل البیت، ص ۱۰۲، آل‌البیت، قم، ۱۴۱۰ق.
و طبری در «دلائل الامامة» در قرون سوم و چهارم اشاره نمود.

← خوارزمی


خوارزمی (م ۵۶۸ ق) نیز (که بسیاری از مطالب مقتل خود را از ابن اعثم گرفته)، از او به «علیٌ الطفل» (بدون ذکر اصغر) تعبیر کرده است.
[۲۶] خوارزمی، ابوالمؤید موفق بن احمد، مقتل الحسین علیه‌السلام، تحقیق، سماوی، محمد، ج ۲، ص ۳۷، دارانوار الهدی، قم، ۱۴۱۸ق.


← اربلی و ابن‌صباغ


پس از آنها إربلی در کتاب «کشف الغمة فی معرفة الائمة»
[۲۷] محدث اربلی، کشف الغمة فی معرفة الائمة، ج ۱، ص ۵۸۲ ؟؟؟، رضی، قم، ۱۴۲۱ق.
به قرن هفتم و ابن‌صباغ مالکی در کتاب «الفصول المهمة فی معرفة الائمة علیه‌السلام» به قرن نهم از آن‌ حضرت با این نام اسم برده‌اند.

← سبزواری


برخی محدثان و اندیشمندان نیز در همان قرون به این اختلاف اشاره نموده‌اند. نویسنده کتاب «راحة الارواح» در این مورد می‌گوید: «و عبداللّه‌بن الحسین که طفل بود و در کنار پدر شهید شد و بعضی مردمان علی اصغرش گویند»
[۲۹] شیعی سبزواری، حسن بن حسین، راحة الارواح در شرح زندگانی، فضائل و معجزات ائمه اطهار علیهم‌السلام، ج ۱، ص ۱۵۰، اهل قلم، تهران، ۱۳۷۸ش.
و این نشان می‌دهد در قرن هشتم نیز چنین امری در بین مردم شایع بوده است.

← ابن اسحاق حموی


چنانچه محمد‌بن اسحاق حموی نیز که از اندیشمندان شیعی در قرن دهم است، چنین می‌نویسد: «عبداللّه که در طفولیت در کربلا شهید شد و بعضی از روی غلط او را علی‌اصغر می‌گویند».
[۳۰] حموی، محمد بن اسحاق، انیس المؤمنین، ص ۱۰۴، بنیاد بعثت، تهران، ۱۳۶۳ش.


سن کودک

[ویرایش]

درباره سن او باید گفت که بسیاری از منابع تاریخی چنان‌که در گزارش‌های آنها ملاحظه می‌شود، سخنی از سن وی به میان نیاورده و تنها به عناوینی، همانند صبی، صغیر، طفل و رضیع (شیرخوار) اکتفا کرده‌اند. البته برخی مورخان و مقتل نویسان؛ همانند فضیل بن زبیر رسان
[۳۱] کوفی اسدی، فضیل بن زبیر بن عمر بن درهم، تسمیة من قتل مع الحسین علیه‌السلام، تحقیق، حسینی جلالی، سید محمدرضا، ص۱۵۰، فصلنامه تراثنا، شماره ۲، ۱۴۰۶ق.
و یعقوبی
[۳۲] یعقوبی، احمد بن أبی‌یعقوب بن جعفر بن وهب، تاریخ الیعقوبی، ج ۲، ص ۲۴۵، دارصادر، بیروت، بی‌تا.
بر این باورند که این طفل در روز عاشورا به دنیا آمده است.

گزارش‌ها

[ویرایش]

اما گزارش‌های قابل ‌اعتنا که در آنها به سن این طفل اشاره شده، گزارش‌های ذیل است که البته سن وی را متفاوت نوشته‌اند؛ از این‌رو باید اذعان کرد که هیچ ‌وجه جمعی برای این گزارش‌ها وجود ندارد.

← اول


نخستین گزارش به ترتیب قدمت آنها گزارش محمدبن سعد (م ۲۳۰ ق) است که از پسری سه ساله برای امام حسین ـ علیه‌السلام ـ سخن به میان آورده که عقبة بن بشر اسدی، او را با تیری شهید کرد.
[۳۳] ابن‌سعد، محمد، «ترجمة الحسین و مقتله»، ص ۱۸۲، فصل‌نامه تراثنا، سال سوم، ش ۱۰، ۱۴۰۸ق.


← دوم


بلعمی، از مورخان قرن چهارم، ذیل گزارش چگونگی شهادت طفل شیرخوار، او را یک ساله دانسته،
[۳۵] طبری، محمد بن جریر، تاریخ‌نامه طبری، ج ۴، ص ۷۱۰ ؟؟؟، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، بیروت، ۱۴۰۹ق.


← سوم


و بالأخره در بیتی به‌جای مانده از کسائی مروزی، شاعر قرن چهارم از طفلی پنج ماهه، یاد شده است:
آن پنج ماهه کودک، باری چه کرد ویحک ••• کز پای تا به تارک، مجروح شد مفاجا؟
[۳۶] صاحبکاری، ذبیح‌الله، سیری در مرثیه عاشورایی، ص ۱۶۹، عاشورا، مشهد، ۱۳۷۹ش.


← نتیجه


چنان‌که ملاحظه می‌شود، وجه جمعی بین سه قول یادشده وجود ندارد، اگرچه شاید بتوان گفته بلعمی را به دلایلی ترجیح داد؛ زیرا برخی منابع به شیرخوار بودن این طفل اشاره ‌کرده‌اند که طبیعتاً با قول ابن سعد سازگاری ندارد و برخی دیگر گفته‌اند که امام حسین ـ علیه‌السلام ـ او را در دامانش نشاند که این امر با پنج ماهه بودن کودک (گفته کسائی مروزی) سازگاری ندارد؛ زیرا این کودک طبیعتاً بایستی به سنی از رشد رسیده باشد که نشستن او در دامان پدر ممکن باشد؛ ازاین‌رو این دو ویژگی یاد شده با هم، با یک ساله بودن کودک سازگار است. اگرچه به این نکته نیز باید اذعان کرد که گفته بلعمی مرسل و بدون استناد به گفته راویانی است که او از آنها نقل کرده است.

← یادآوری یک نکته


البته، این احتمال ضعیف نیز وجود دارد که با توجه به این‌که در برخی کتب به هر دو نام در بین فرزندان امام ـ علیه‌السلام ـ اشاره شده است و هم‌چنین برخی قرائن دیگر، ایشان دو شخصیت متفاوت باشند،
[۳۷] شهید آیت الله قاضی طباطبایی از طرف‌داران این نظریه هستند. ر.ک: کتاب «تحقیق درباره اول اربعین حضرت سیدالشهدا علیه‌السلام»، تعلیقات، ص ۳۶۳، فصل رباب مادر سکینه و عبدالله رضیع است.
اما در دفاع از این فرضیه استدلال قطعی و محکمی ارائه نشده است. برای اطلاعات بیشتر در مورد نقد این فرضیه و همچنین اقوال مطرح ‌شده در کیفیت شهادت این طفل بزرگوار به مقاله آقای دکتر محسن رنجبر در فصل‌نامه تاریخ در آیینه پژوهش مراجعه نمایید.
[۳۸] رنجبر، محسن، پژوهشی درباره نام، سن و کیفیت شهادت طفل شیرخوار امام حسین علیه‌السلام، فصل‌نامه تاریخ در آیینه پژوهش، شماره ۱۲، زمستان ۱۳۸۵.


دیدگاه مشهور

[ویرایش]

اما در برابر گزارش منابع کهن درباره سن طفل شیرخوار، دیدگاهی است که سن این طفل را شش ماهه دانسته و چنان روی این دیدگاه در یکی دو قرن اخیر، تبلیغ شده است که امروزه در منابر و محافل روضه‌خوانی، شهرت خاصی دارد و حتی در سال‌های اخیر، برخی برای او جشن تولد گرفته و تولّد وی را با محاسبه برگشت به شش ماه پیش از عاشورای سال ۶۱ قمری، در ده رجب سال ۶۰ می‌دانند! این امر تا آن‌جا پیش رفته است که این تاریخ، در برخی از تقویم‌های مذهبی به عنوان سال‌روز ولادت وی ثبت شده است؛ درحالی‌که این گفته مدرک معتبری ندارد و تنها مأخذ آن، گزارشی است که در کتاب محرّف و منسوب به ابومخنف آمده،
[۳۹] کتاب «وقعة الطف»، تحقیق، یوسفی غروی، محمدهادی، مقدمه محقق. گزارش چنین است: «ثم اقبل ام کلثوم و قال لها: یا اختاه! اوصیک بولدی الصغیر خیرا، فانه طفل صغیر و له من العمر ستة اشهر». ضمناً در مورد جعلی و محرف بودن مقتل منسوب به ابی‌مخنف.
و به تدریج به مآخذ معاصران راه یافته است.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. ابن‌طاووس، علی‌بن موسی، لهوف، ترجمه، میرابوطالبی، ص ۱۴۹ و ۱۵۰، دلیل ما، قم، ۱۳۸۰ش.    
۲. مفید، محمدبن محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ج ۲ ؟؟، ص ۱۰۸، کنگره شیخ مفید، قم، ۱۴۱۳ق.
۳. ابن نما حلی، جعفر بن محمد، مثیر الاحزان، ص ۷۰، مدرسه امام هادی، قم، ۱۴۰۶ق.
۴. بغدادی، محمد بن حبیب، المحبر، تحقیق، ایلزة لیختن شتیتر، ص ۴۹۱، دارالآفاق الجدیدة، بیروت، بی‌تا.
۵. البلاذری، احمد بن یحیی بن جابر، انساب الاشراف، تحقیق، سهیل زکار، ریاض زرکلی، ج ۳، ص ۲۰۱، دارالفکر، بیروت، ۱۴۱۷ق.    
۶. ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبین، ص ۹۴، دارالمعرفه، بیروت، بی‌تا.    
۷. طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الکبیر، تحقیق، حمدی سلفی، عبدالمجید، ج ۳، ص ۱۰۳، مکتبة ابن تیمیه، قاهره، ۱۴۰۵ق.
۸. قاضی نعمان مصری، ابوحنیفه نعمان بن محمد، شرح الأخبار فی فضائل الأئمة الأطهار، تحقیق، حسینی جلالی، سید محمد، ج ۳، ص ۱۷۸، مؤسسه النشر الاسلامی، قم، بی‌تا.    
۹. بلعمی، ابوعلی محمد، تاریخ نامه طبری، تصحیح، روشن، محمد، ج ۴، ص ۷۱۰، سروش، تهران، ۱۳۷۷.
۱۰. مفید، محمدبن محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ج ۲ ؟؟، ص ۱۰۸، کنگره شیخ مفید، قم، ۱۴۱۳ق.
۱۱. شیخ طبرسی، اعلام الوری بأعلام الهدی، ج ۱، ص ۴۶۶، مؤسسه آل‌البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۷ق؛ و به پیروی از شیخ مفید، طبرسی و شیخ طوسی به صراحت نام او را عبدالله نوشته‌اند.    
۱۲. شیخ طوسی، رجال الطوسی، تحقیق، قیومی اصفهانی، جواد، ص ۱۰۲، مؤسسه النشر الاسلامی، قم، ۱۴۱۵ق.    
۱۳. بسیاری از منابع متأخر نیز با همین نام از او یاد کرده‌اند؛ مانند ابن اثیر در الکامل فی التاریخ، سبط بن جوزی در تذکرة الخواص، شمس الذهبی در تاریخ الاسلام و ابن کثیر دمشقی در البدایة و النهایة.
۱۴. طبری، ابوجعفر محمد بن جریر، تاریخ طبری (تاریخ الامم و الملوک)، تحقیق محمد أبوالفضل ابراهیم، ج ۵، ص ۴۵۴، دارالتراث، بیروت، ۱۳۸۷ق.    
۱۵. طبری، ابوجعفر محمد بن جریر، تاریخ طبری (تاریخ الامم و الملوک)، تحقیق محمد أبوالفضل ابراهیم، ج ۵، ص ۴۶۸، دارالتراث، بیروت، ۱۳۸۷ق.    
۱۶. طبری، ابوجعفر محمد بن جریر، تاریخ طبری (تاریخ الامم و الملوک)، تحقیق محمد أبوالفضل ابراهیم، ج ۱۱، ص ۶۲۹، دارالتراث، بیروت، ۱۳۸۷ق.    
۱۷. یعقوبی، احمد بن أبی‌یعقوب بن جعفر بن وهب، تاریخ الیعقوبی، ج ۲، ص ۲۴۷، دارصادر، بیروت، بی‌تا.
۱۸. الهاشمی البصری، محمد بن سعد بن منیع، الطبقات الکبری، ج ۱، ص ۴۷۶ ؟؟؟، دارالکتب العلمیة، بیروت، ۱۴۱۰ق؛ و اشاره داشته است که «عبد الله» به همراه پدر به شهادت رسیده است.
۱۹. الهاشمی البصری، محمد بن سعد بن منیع، الطبقات الکبری، ج ۱، ص ۴۷۸ ؟؟؟، دارالکتب العلمیة، بیروت، ۱۴۱۰ق؛ و اشاره داشته است که «عبد الله» به همراه پدر به شهادت رسیده است.
۲۰. الهاشمی البصری، محمد بن سعد بن منیع، الطبقات الکبری، ج ۵، ص ۱۶۳، دارالکتب العلمیة، بیروت، ۱۴۱۰ق؛ و اشاره داشته است که «عبد الله» به همراه پدر به شهادت رسیده است.    
۲۱. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج ۴۵، ص ۶۶، دار احیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۰۳ق.    
۲۲. مجلسی، محمدتقی، لوامع صاحب‌قرانی، ج ۷، ص ۲۲۴، مؤسسه اسماعیلیان، قم، ۱۴۱۴ ق.
۲۳. ابن‌اعثم کوفی، ابو محمد احمد، کتاب الفتوح، تحقیق، شیری، علی، ج ۵، ص ۱۱۵، دارالاضواء، بیروت، ۱۴۱۱ق.    
۲۴. ابن ابی‌الثلج، تاریخ اهل البیت، ص ۱۰۲، آل‌البیت، قم، ۱۴۱۰ق.
۲۵. طبری، محمد بن جریر بن رستم، دلائل الامامة، ص ۱۸۱، مؤسسة البعثة، قم، ۱۴۱۳ق.    
۲۶. خوارزمی، ابوالمؤید موفق بن احمد، مقتل الحسین علیه‌السلام، تحقیق، سماوی، محمد، ج ۲، ص ۳۷، دارانوار الهدی، قم، ۱۴۱۸ق.
۲۷. محدث اربلی، کشف الغمة فی معرفة الائمة، ج ۱، ص ۵۸۲ ؟؟؟، رضی، قم، ۱۴۲۱ق.
۲۸. ابن‌صباغ مالکی، الفصول المهمة فی معرفة الائمة، ج ۲، ص ۸۵۱، دارالحدیث، قم، ۱۴۲۲ق.    
۲۹. شیعی سبزواری، حسن بن حسین، راحة الارواح در شرح زندگانی، فضائل و معجزات ائمه اطهار علیهم‌السلام، ج ۱، ص ۱۵۰، اهل قلم، تهران، ۱۳۷۸ش.
۳۰. حموی، محمد بن اسحاق، انیس المؤمنین، ص ۱۰۴، بنیاد بعثت، تهران، ۱۳۶۳ش.
۳۱. کوفی اسدی، فضیل بن زبیر بن عمر بن درهم، تسمیة من قتل مع الحسین علیه‌السلام، تحقیق، حسینی جلالی، سید محمدرضا، ص۱۵۰، فصلنامه تراثنا، شماره ۲، ۱۴۰۶ق.
۳۲. یعقوبی، احمد بن أبی‌یعقوب بن جعفر بن وهب، تاریخ الیعقوبی، ج ۲، ص ۲۴۵، دارصادر، بیروت، بی‌تا.
۳۳. ابن‌سعد، محمد، «ترجمة الحسین و مقتله»، ص ۱۸۲، فصل‌نامه تراثنا، سال سوم، ش ۱۰، ۱۴۰۸ق.
۳۴. ذهبی، شمس‌الدین محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، ج ۳، ص ۳۰۲ و ۳۰۳، مؤسسة الرساله، بیروت ۱۴۱۳ق؛ ذهبی نیز از شهادت طفلی سه ساله یاد کرده است.    
۳۵. طبری، محمد بن جریر، تاریخ‌نامه طبری، ج ۴، ص ۷۱۰ ؟؟؟، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، بیروت، ۱۴۰۹ق.
۳۶. صاحبکاری، ذبیح‌الله، سیری در مرثیه عاشورایی، ص ۱۶۹، عاشورا، مشهد، ۱۳۷۹ش.
۳۷. شهید آیت الله قاضی طباطبایی از طرف‌داران این نظریه هستند. ر.ک: کتاب «تحقیق درباره اول اربعین حضرت سیدالشهدا علیه‌السلام»، تعلیقات، ص ۳۶۳، فصل رباب مادر سکینه و عبدالله رضیع است.
۳۸. رنجبر، محسن، پژوهشی درباره نام، سن و کیفیت شهادت طفل شیرخوار امام حسین علیه‌السلام، فصل‌نامه تاریخ در آیینه پژوهش، شماره ۱۲، زمستان ۱۳۸۵.
۳۹. کتاب «وقعة الطف»، تحقیق، یوسفی غروی، محمدهادی، مقدمه محقق. گزارش چنین است: «ثم اقبل ام کلثوم و قال لها: یا اختاه! اوصیک بولدی الصغیر خیرا، فانه طفل صغیر و له من العمر ستة اشهر». ضمناً در مورد جعلی و محرف بودن مقتل منسوب به ابی‌مخنف.


منبع

[ویرایش]

پایگاه اسلام کوئست.    






جعبه ابزار
جعبه‌ابزار