راه تزکیه نفسذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلید واژه: تزکیه نفس ، خودسازی، تهذیب نفس، تصفیه دل
پرسش: تزکیه نفس چیست و برای رسیدن به آن چه باید کرد؟
پاسخ:تزکیه‌ به‌ معنی‌ نمو و رشد دادن‌ است‌، ‌عالمان علم اخلاق می‌گویند:برای خودسازی ابتدا باید رذائل اخلاقی و اخلاق بد را از خود دور کرد، سپس‌درخت پاکی نشاند. بدیهی است با وجود صفاتی مانند حسد و کبر و خودپسندی و خودخواهی و شهوترانی ،‌ دسترسی به صفات پسندیده و انجام اعمال خیر بسیار مشکل خواهد بود.

فهرست مندرجات

۱ - معنای تزکیه نفس
۲ - تزکیه نفس در قرآن
       ۲.۱ - تزکیه یعنی پالایش نفس
۳ - راه خودسازی در کلام علمای علم اخلاق
       ۳.۱ - تزکیه نفس در کلام مرحوم نراقی
       ۳.۲ - رذائل اخلاقی در روایات
۴ - راه تزکیه نفس
       ۴.۱ - تصفیه دل
       ۴.۲ - پرورش نفس به وسیله علم
۵ - راه تهذیب نفس
       ۵.۱ - تفکر
              ۵.۱.۱ - تفکر در کلام امام علی(ع)
              ۵.۱.۲ - تفکر در کلام امام خمینی
       ۵.۲ - توجه‌ به‌ کرامت‌ انسانی‌
       ۵.۳ - مشارطه‌
       ۵.۴ - مراقبه‌
              ۵.۴.۱ - مراقبه در کلام امام علی(ع)
       ۵.۵ - شاهد و ناظر بودن خدا
              ۵.۵.۱ - توجه به خدا در کلام علی (ع)
              ۵.۵.۲ - شاهد و ناظر بودن خدا در داستان زلیخا
       ۵.۶ - محاسبه‌
              ۵.۶.۱ - محاسبه در کلام امام صادق(ع)
       ۵.۷ - مؤاخذه‌ و مجازات‌
              ۵.۷.۱ - انتقاد از خود
              ۵.۷.۲ - توبه و جبران گذشته
       ۵.۸ - راه خودسازی در کلام علامه حسن زاده
۶ - چند نکته مهم در مورد خودسازی
       ۶.۱ - ضرورت ریاضت و جهاد بانفس
       ۶.۲ - مراحل و مقامات در تهذیب نفس
       ۶.۳ - تداوم و استمرار در ریاضت نفسانی
              ۶.۳.۱ - تداوم ریاضت در کلام امام علی(ع)
              ۶.۳.۲ - تداوم ریاضت در کلام امام باقر(ع)
       ۶.۴ - فعل و ترک لازمه تهذیب نفس
       ۶.۵ - حضور قلب و اخلاص
۷ - پانویس
۸ - منبع

معنای تزکیه نفس

[ویرایش]

تزکیه‌ به‌ معنی‌ نمو و رشد دادن‌ است‌، سپس‌ این‌ واژه‌ به‌ معنی‌ تطهیر و پاک‌ کردن‌ آمده‌ است‌.

تزکیه نفس در قرآن

[ویرایش]

قرآن‌ مجید پس‌ از یازده‌ سوگند می‌فرماید:«سوگند به‌ همه‌ این‌ها که‌ هرکس‌ نفس‌ خود را تزکیه‌ کند، رستگار است‌ و هرکس‌ نفس‌ خود را آلوده‌ ساخت‌، لطف‌ خدا     محروم گشت‌». قرآن‌ مجید هدف‌ پیامبران‌ را تزکیه‌ و پرورش‌ نفوس‌ ذکر کرده‌ است‌. این‌ موضوع‌ به‌ صورت‌ عناوین‌ دیگر مانند تهذیب‌ نفس‌ یا خود سازی‌ در کلمات‌ بزرگان‌ به‌ چشم‌ می‌خورد.

← تزکیه یعنی پالایش نفس


می‌توان‌ تزکیه‌ را پالایش‌ نفس‌ از رذایل‌ اخلاقی‌ و آراستگی‌ به‌ فضائل‌ اخلاقی‌ دانست‌.

راه خودسازی در کلام علمای علم اخلاق

[ویرایش]

‌عالمان علم اخلاق می‌گویند:برای خودسازی ابتدا باید رذائل اخلاقی و اخلاق بد را از خود دور کرد، سپس‌درخت پاکی نشاند. بدیهی است با وجود صفاتی مانند حسد و کبر و خودپسندی و خودخواهی و شهوترانی ،‌ دسترسی به صفات پسندیده و انجام اعمال خیر بسیار مشکل خواهد بود.

← تزکیه نفس در کلام مرحوم نراقی


‌مرحوم نراقی می‌گوید:«‌زنهار ای جان برادر! تا حدیث بیماری روح را سهل نگیری و معالجه آن را بازیچه ‌نشماری و مفاسد اخلاق را اندک ندانی...‌ مسامحه در معالجه آنها آدمی را به هلاکت دائم و شقاوت ابدی ‌می‌رساند و صحت روح و اتصاف آن به محاسن اخلاق باعث زندگانی ابدی و حیات حقیقی می‌شود و بعد از آن‌که ساحت نفس از اخلاق ناپسند پاک و آراسته گردد، مستعد قبول فیض‌های الهی می‌گردد».
[۴] معراج السعاده، ملا احمد فاضل نراقی، ص ۱۳


← رذائل اخلاقی در روایات


در روایات آمده:«‌ملائکه داخل خانه‌ای که در آن سگ باشد‌ نمی‌شوند». پس هر گاه خانه مملوّ از صفات رذیله که سگان درنده هستند باشد، چگونه ملائکه در آن داخل‌شوند؟!

راه تزکیه نفس

[ویرایش]

برای‌ رسیدن‌ به‌ تزکیه‌ بعضی‌ از بزرگان‌ دو مرحله‌ پیشنهاد کرده‌اند:

← تصفیه دل


تهذیب‌ نفس‌ از بدی‌ها یعنی‌ تصفیه دل‌ از اخلاق‌ زشت‌ و دوری‌ از گناه‌ . این‌ عمل‌ را تصفیه‌ و تخلیه‌ هم‌ می‌نامند.

← پرورش نفس به وسیله علم


پرورش‌ و تکمیل‌ نفس‌ به‌ وسیله‌ تحصیل‌ علوم‌ و معارف‌ حقه‌ و فضائل‌ و مکارم‌ اخلاق‌ و انجام‌ عمل‌ صالح‌ . این‌ عمل‌ را تحلیه‌ هم‌ می‌گویند، یعنی‌ پرورش‌ و تکمیل‌ و آرایش‌ دادن‌.
[۶] ابراهیم‌ امینی‌، خود سازی‌، ص‌۴۷ ۴۶


راه تهذیب نفس

[ویرایش]

آن چه در تهذیب نفس ما را یاری می کند:

← تفکر


یکی از موانع مهم تهذیب نفس ، غفلت است و تفکر ضد غفلت است.

←← تفکر در کلام امام علی(ع)


امام علی(ع) می فرماید:«فکر کردن مایه رشد است».
[۷] غررالحکم، عبدالواحد تمیمی، ج ۱، ص ۳۱


←← تفکر در کلام امام خمینی


امام‌ خمینی‌ می‌گوید:«اوّل‌ شرط‌ مجاهده‌ با نفس‌ و حرکت‌ به‌ جانب‌ حق‌ تعالی‌، تفکر است‌ و تفکر در این‌ مقام‌ عبارت‌ است‌ از آن‌ که‌:انسان‌ لااقل‌ در هر شب‌ و روزی‌ مقداری‌ فکر کند در این‌ که‌ آیا مولای‌ او که‌ او را در این‌ دنیا آورده‌ و تمام‌ اسباب‌ آسایش‌ و راحتی‌ را از برای‌ او فراهم‌ کرده‌... آیا وظیفه ما با این‌ مولای‌ مالک‌ الملوک‌ چیست‌؟».
[۸] امام‌ خمینی‌، چهل‌ حدیث‌، ص‌۶


← توجه‌ به‌ کرامت‌ انسانی‌


کسی‌ که‌ به‌ مقام‌ شامخ‌ خود پی‌ ببرد، از رذایل‌ دوری‌ خواهد کرد، امام‌ علی‌ (ع‌) می‌فرماید:«هرکس‌ نفس‌ خود را گرامی‌ بدارد، شهوت‌ها برای‌ او کوچک‌ و بی‌ ارزش‌ خواهد بود».

← مشارطه‌


در اوّل‌ روز انسان‌ با خود شرط‌ کند که‌ امروز بر خلاف‌ امر الهی‌ رفتار نکند.
به این طریق که نفس خود را مخاطب قرار دهد و به او یادآور شود که من جز سرمایه گرانبهای عمر کالایی ندارم و اگر از دست برود، تمام هستی‌ام از دست می‌رود و به خود بگوید:فکر کن عمر تو پایان یافته و از دیدن حوادث بعد از مرگ سخت پشیمان شده‌ای و فریاد «رب ارجعون» سر داده‌ای، سپس به نفس خویش در مورد مراقبت از اعضا و جوارح سفارش کند.

← مراقبه‌


انسان‌ در طول‌ روز مراقب‌ اعمال‌ خود باشد. این‌ مرحله‌ از حساس‌ترین‌ مراتب‌ سیر و سلوک‌ به‌ شمار می‌رود. قرآن‌ مجید بر این‌ نکته‌ تأکید دارد که‌ خداوند بر احوال‌ و اعمال‌ شما نظارت‌ دارد:«إنّ اللّه‌ کان‌ علیکم‌ رقیباً؛ خداوند بر شما مراقبت‌ دارد». کسی‌ که‌ از آیه‌ فوق‌ درس‌ گرفته‌ باشد، همواره‌ خدا را ناظر بر کارهای‌ خود می‌داند و از غفلت‌ و گناه‌ دوری‌ می‌وزرد.

←← مراقبه در کلام امام علی(ع)


امام علی(ع) می فرماید:«هر کس که درونش بازدارنده ای داشته باشد، از جانب خدا برایش حافظی گمارده می شود».
[۱۱] غررالحکم،عبدالواحد بن محمد تميمي،ج ۵، ص ۴۰۴


← شاهد و ناظر بودن خدا


اگر کسی‌ خدا را برخود شاهد و ناظر بداند و خود را در محضر خدا بداند و به‌ این‌ مطلب‌ اعتقاد پیدا کند، هرگز دستش‌ را به‌ گناه‌ و آلودگی‌ها نمی‌آلاید. کسی‌ که‌ به «واللّه‌ شهید علی‌ ما تعملون‌». و به‌ «هو معکم‌ اینما کنتم‌ والله بما تعملون‌ بصیر».. «خدا شاهد بر عملهای‌ شما است‌» و «او با شما است‌ هر کجا که‌ باشید و خدا به‌ عمل‌های‌ شما آگاه‌ است‌»، اعتقاد دارد ‌هرگز به‌ دنبال‌ گناه‌ نمی‌رود.

←← توجه به خدا در کلام علی (ع)


امیر المؤمنین‌ (ع‌) می‌فرماید:«خدا رحمت‌ کند انسانی‌ را که‌ همیشه‌ پروردگارش‌ را در نظر داشته‌ باشد. از گناه‌ کناره‌ گیرد و باخواهش‌ دل‌ بجنگد و آرزوی‌ دنیایی‌ خود را تکذیب‌ کند. آن‌ انسانی‌ که‌ نفس‌ سرکش‌ خود را با تقوا و پرهیزکاری‌ مهار کند و با لگام‌ ترس‌ از پروردگار بر دهانش‌ دهنه زند و مهارش‌ را به‌ سوی‌ طاعت‌ و فرمان‌ برداری‌ خدا کشاند و از نافرمانی‌ و معصیت‌ بازش‌ دارد».

←← شاهد و ناظر بودن خدا در داستان زلیخا


گویند: هنگامی که زلیخا با یوسف خلوت کرد و او را به خویش می خواند،‌ ناگهان به بتی چشمش افتاد که در آن حجره قرار داشت. بی درنگ برخاست و پرده ای روی آن افکند. یوسف گفت: تو از مراقبت جمادی شرم داری، پس چگونه من از مراقبت خداوند جبار شرمنده نباشم؟
[۱۵] جامع السعادات، محمد مهدي النراقي، ج ۳، ص ۹۶
پس از مراقبت از اعمال باید با دقت از خود حسابرسی کرد.

← محاسبه‌


برای‌ تهذیب‌ نفس‌ لازم‌ است‌ از اعمال‌ روزانه‌ حسابرسی‌ به‌ عمل‌ آید. امام‌ علی‌ (ع‌) می فرماید:«هر کس‌ نفس‌ خود را به‌ حساب‌ بکشد، بر عیوبش‌ آگاه می‌گردد و به‌ گناهانش‌ پی‌ می‌برد، پس‌ از گناهانش‌ توبه‌ می‌کند و عیوبش‌ را اصلاح‌ می‌نماید».
[۱۶] غرر الحکم‌، عبدالواحد تمیمی، ج‌۵، ص‌۳۹۹


←← محاسبه در کلام امام صادق(ع)


امام صادق(ع) می فرماید:«ای مردم، پیش از آن که شما را مورد محاسبه قرار دهند،‌خودتان به حساب خویش رسیدگی کنید».

← مؤاخذه‌ و مجازات‌


پس از آن که از بازنگری در اعمال روزانه فراغت حاصل شد و انسان در محکمه ‌وجدان از خود دادخواهی کرد و خود را مقصر شناخت،‌حال نوبت به معاتبه می رسد. معاتبه دو مرحله دارد:

←← انتقاد از خود


در مرحله نخست باید از نفس لوّامه الهام گرفت و خود را توبیخ و سرزنش کرد. در حالات مرحوم آیت الله بروجردی (ره) نقل شده که ایشان هر گاه عصبانی می شد، علاوه بر این که از شخص عذر خواهی می نمودند، نذر داشتند که فردا را روزه بگیرند.
[۱۸] مهدوی کنی، نقطه‌های آغاز در اخلاق عملی، ص۳۷۵


←← توبه و جبران گذشته


اما مرحله دوم، توبه و استغفار است. راه توبه و جبران گناه همیشه برای بندگان باز است و پیامبر اکرم(ص) می فرماید:«برای هر دردی دارویی است و داروی گناهان، استغفار می باشد.»
پس‌ از محاسبه‌ لازم‌ است‌ نفس‌ به‌ خاطر عمل‌ زشتی‌ که‌ انجام‌ داده‌، تنبیه‌ و مجازات‌ شود تا از تکرار آن‌ جلوگیری‌ گردد. امام‌ علی‌ (ع‌) می‌فرماید:«هر کس‌ نفس‌ خود را برعیب‌ها و گناهان‌ توبیخ‌ کند، از افزایش گناه‌ دوری‌ خواهد کرد».
[۲۰] وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج ۱۱، ص ۳۵۴
اولیای‌ الهی‌ به‌ منظور تنبیه‌ و تأدیب‌ خویش‌، تکالیف‌ و انجام‌ اموری‌ را برخود لازم‌ می‌کردند، از قبیل‌ شب‌ زنده‌ داری ،‌ گرسنگی‌، روزه‌ داری‌ و کم‌ گویی‌.

← راه خودسازی در کلام علامه حسن زاده


علامه حسن زاده آملی در مورد راه‌های خود سازی چنین توصیه می فرماید:
۱. تلاوت و بهره مندی از قرآن؛۲. دائم الوضو بودن؛ ۳. اعتدال در خوردن و آشامیدن، یعنی نه آن قدر زیاد بخورد که به شکم درد مبتلا شود، ونه آن قدر کم بخورد که قدرت بر انجام کاری نداشته باشد؛ ۴. اعتدال در گفتار ؛ ۵. محاسبة نفس؛ ۶. مراقبه ؛ ۷. رعایت ادب اسلامی ؛ ۸. عزلت و گوشه نشینی؛ ۹. تهجّد (شب زنده داری )؛ ۱۰. تفکر و اندیشیدن؛۱۱. یاد خدا در همه حال بودن؛ ۱۲. ریاضت ؛ ۱۳. میانه روی در کارها؛ ۱۴. تعظیم امر خالق و شفقت با خلق؛ ۱۵. تمسّک به ویژگی‌های عبادالرّحمن که قرآن مجید در سوره فرقان ، آیات ۶۳ ۷۴ برشمرده است.
[۲۱] حسن زاده آملی، نامه‌ها برنامه‌ها، ص ۲۳-۲۶


چند نکته مهم در مورد خودسازی

[ویرایش]

در خودسازی و تهذیب نفس به چند نکته اساسی باید توجه نمود:

← ضرورت ریاضت و جهاد بانفس


همان گونه که در تربیت و سلامت بدن ، ریاضت و ورزش لازم است، در خود سازی و تهذیب نفس نیز ریاضت و مبارزه و جهاد با نفس ضرورت دارد.

← مراحل و مقامات در تهذیب نفس


همان گونه که در پرورش اندام، از نرمش و فعالیت‌های ساده و اندک آغاز می‌شود و به تدریج به ورزش‌های سنگین‌تر وارد می‌شوند، در تربیت روح نیز باید از اندک شروع کرد و به تدریج به مراحل بالاتر رسید.

← تداوم و استمرار در ریاضت نفسانی


همان طور که در ورزش بدنی، تداوم واستمرار لازم است، در ریاضت نفسانی نیز تداوم، شرط رسیدن به مقصد است. قرآن می‌فرماید:«به یقین کسانی که گفتند:پروردگار ما خداوند یگانه است، سپس استقامت کردند، فرشتگان بر آنان نازل می‌شوند که نترسید و غمگین مباشید».

←← تداوم ریاضت در کلام امام علی(ع)


امام علی(ع) می‌فرماید:«قلیلٌ مدوم علیه خیر من کثیر مملول منه؛ عمل اندکی که پیوسته باشد، بهتر است از بسیاری که تو را خسته و وامانده سازد».

←← تداوم ریاضت در کلام امام باقر(ع)


امام باقر(ع) می‌فرماید:«احب الاعمال الی اللَّه عز وجل ما داوم علیه العبد و إن قل؛
[۲۴] محمد رضا مهدوی کنی، نقطه‌های آغاز در اخلاق عملی، ص ۴۱.
محبوب‌ترین کار نزد خدا، آن است که انسان بر آن مداومت کند هر چند اندک و ناچیز باشد».

← فعل و ترک لازمه تهذیب نفس


چنان که در سلامت جسم، فعل و ترک (دارو و پرهیز) هر دو با هم مؤثر است، در سلامت و تهذیب روح نیز فعل و ترک هر دو لازم است، مانند ادای واجبات و ترک گناهان و محرّمات و تولی و تبری.

← حضور قلب و اخلاص


مهم‌ترین چیزی که درجمیع مراحل باید رعایت شود، نیت و حضور قلب و اخلاص است. خداوند در قرآن بر این نکته تأکید دارد که در مسیر دین و پرستش بایستی اخلاص داشته باشید:«به آن‌ها دستوری داده نشده بود جز این که خدا را با کمال اخلاص پرستش کنند».

پانویس

[ویرایش]
 
۱. تفسیر نمونه، مکارم شیرازی، ج۲۷، ص ۴۷    
۲. سوره شمس، آیه ۹ و ۱۰    
۳. سوره آل عمران، آیه ۱۶۴    
۴. معراج السعاده، ملا احمد فاضل نراقی، ص ۱۳
۵. بحارالانوار، علامه مجلسی، ج ۶۲، ص۵۴    
۶. ابراهیم‌ امینی‌، خود سازی‌، ص‌۴۷ ۴۶
۷. غررالحکم، عبدالواحد تمیمی، ج ۱، ص ۳۱
۸. امام‌ خمینی‌، چهل‌ حدیث‌، ص‌۶
۹. نهج البلاغه، شریف رضی، کلمات قصار، ۴۳۹    
۱۰. سوره نساء، آیه ۱    
۱۱. غررالحکم،عبدالواحد بن محمد تميمي،ج ۵، ص ۴۰۴
۱۲. سوره آل عمران، آیه ۹۸    
۱۳. سوره حدید، آیه ۴    
۱۴. اصول کافی، شیخ کلینی، ج ۸، ص۱۷۲    
۱۵. جامع السعادات، محمد مهدي النراقي، ج ۳، ص ۹۶
۱۶. غرر الحکم‌، عبدالواحد تمیمی، ج‌۵، ص‌۳۹۹
۱۷. بحار الانوار، علامه مجلسی، ج ۷، ص۱۲۶    
۱۸. مهدوی کنی، نقطه‌های آغاز در اخلاق عملی، ص۳۷۵
۱۹. وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج ۱۱، ص ۳۵۴    
۲۰. وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج ۱۱، ص ۳۵۴
۲۱. حسن زاده آملی، نامه‌ها برنامه‌ها، ص ۲۳-۲۶
۲۲. سوره فصلت، آیه ۳۰    
۲۳. نهج البلاغه، شریف رضی، حکمت ۴۳۴    
۲۴. محمد رضا مهدوی کنی، نقطه‌های آغاز در اخلاق عملی، ص ۴۱.
۲۵. سوره بینه، آیه۵    


منبع

[ویرایش]
سایت:مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی    






جعبه ابزار
جعبه‌ابزار