راه‌های پرهیز از تکبرذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: تکبر، خودبزرگ‌بینی.

پرسش: راه‌های جلوگیری از تکبر و خودبزرگ‌بینی چیست؟

پاسخ: ۱. خودشناسی و خودنگری، یکی از راه‌های اصلی درمان تکبر و غرور به حساب می‌آید؛ ۲. یاد مرگ از انحرافات اخلاقی (و از جمله تکبر و خودبزرگ‌بینی) جلوگیری می‌کند؛ ۳. یکی دیگر از عواملی که می‌تواند از تکبر و غرور ـ حتی در موقعیت‌های حساس (مانند شهرت و مقام داشتن) ـ جلوگیری کند، عبادت خدا ست؛ ۴. برای آن‌که به غرور و تکبر مبتلا نشویم، باید به خودشناسی و خودسازی بپردازیم. در غیر این دو صورت امکان ندارد که بتوانیم از این صفات ناروا در خود جلوگیری کنیم؛ ۵. نکته دیگر اینکه هرگاه به مقام و موقعیتی دست یافتیم، باید خودمان را فراموش نکنیم و همیشه به یادمان باشد که این مقام و موقعیت برای همیشه باقی نخواهد ماند؛ ۶. زندگی‌نامه انسان‌های بزرگی را که با تواضع و فروتنی به جاهای والای معنوی رسیده‌اند، مورد مطالعه قرار گیرد؛ ۷. تواضع ضد تکبر است، هر چه بکوشیم خود را به صفت تواضع نزدیک‌تر کنیم، از تکبر دورتر شده‌ایم.


مقدمه بحث

[ویرایش]

تکبر و خودبزرگ‌بینی، شهرت‌طلبی و غرور، از جمله بیماری‌های اخلاقی است که هم در دنیا و هم در آخرت پی‌آمدهای منفی و زیان‌بار برای انسان به همراه دارد. در آیات قرآن و روایات ائمه اطهار (علیهم‌السلام) به آثار و پی‌آمدهای این صفات تصریح شده و آمده است که انسان‌ها در طول تاریخ به دلیل این صفات پست و نامطلوب به چه مشکلاتی در زندگی فردی و اجتماعی خود دچار شده‌اند.
[۱] مکارم شیرازی، ناصر، اخلاق در قرآن، ج۲، فصل اول، مدرسه الامام علی بن ابی‌طالب (علیه‌السلام)، چ۱، ۱۳۷۷ش.


بارزترین مصداق‌ تکبر

[ویرایش]

یکی از بارزترین مصداق‌های تکبر و خودبزرگ‌بینی و مبتلا شدن به انحرافات فکری، داستان ابلیس است که در قرآن بارها به آن پرداخته شده و از آن سخن به میان آمده است. انحرافات فکری در واقع زیربنای این رذائل اخلاقی است. وقتی خداوند از ملائکه خواست تا در برابر آدم سجده کنند، همه سجده کردند جز ابلیس، ابلیس مبتلا به تکبر و خودبزرگ‌بینی شده و فکر می‌کرد که از نظر خلقت، از آدم بهتر است.

زیربنای تکبر و غرور

[ویرایش]

در واقع زیربنای تکبر و غرور نیز، انحرافات فکری است. این (گناه شیطان) نخستین گناهی است که در جهان به وقوع پیوست، گناهی که سبب شد فردی همچون ابلیس که سالیان دراز و به تعبیر امیرمؤمنان علی (علیه‌السلام) در خطبه قاصعه شش هزار سال خدا را عبادت کرده بود، به سبب تکبر و غرور و به دلیل انحرافات فکری، تمام عبادات و اعمال او بر باد رفت و از آن مقام والا که هم‌نشین با فرشتگان و مقام قرب خدا بود، یک‌باره سقوط کرد و درست به همین دلیل خدا او را خوار و ذلیل و پست گردانید.

← حدیثی از امام علی


علی (علیه‌السلام) در این باره می‌فرماید: «الا ترون کیفَ صغَّرهُ الله بتکبُّره و وضعَهُ بترَفّعِهِ فجعله فی الدنیا مدحوراً و اعدّلهُ فی الآخرةِ سعیراً؛ آیا نمی‌بینید چگونه او را خداوند به سبب تکبرش، تحقیر کرد و بر اثر غرور و بلندپروازی بی‌دلیلش، وی را پست و خوار گردانید؛ ازهمین‌رو او را در دنیا مطرود ساخت و آتش بر افروخته دوزخ را در آخرت برای او مهیا نمود».

بزرگ‌ترین گناه

[ویرایش]

پس تکبر و خود بزرگ‌بینی بزرگ‌ترین گناه محسوب می‌شود.

← حدیثی از حضرت علی


همان‌گونه که علی (علیه‌السلام) فرمود: «ایّاک و الکبر فانّهُ اعظمُ الذنوب؛
[۶] شفیعی، سیدمحمد، پرورش روح در پرتو چهل حدیث، ج۱، ص۲۸۰، دفتر تبلیغات اسلامی، چ۱، ۱۳۷۰ش.
از تکبر برحذر باش؛ زیراکه آن از گناهان بزرگ است و ریشه اصلی تکبر و خود‌بزرگ بینی نیز انحراف در عقیده و فکر است».
فردی که فکر می‌کند بهتر از دیگران است، نسبت به آن‌ها احساس برتری می‌کند؛ بنابراین باید ریشه‌ها و عوامل تکبر و خودبزرگ‌بینی و غرور را بشناسیم و اگر خواسته باشیم از بروز این صفات جلوگیری کنیم یا در خودمان اصلاح کنیم، باید ریشه‌های آن را قطع نماییم.

عوامل تکبر، غرور و خودبزرگ‌بینی

[ویرایش]

عوامل تکبر، غرور و خودبزرگ‌بینی، عبارت‌اند از:

← اختلال شخصیت


یکی از عوامل اصلی انحرافات اخلاقی (و از جمله تکبر، غرور و خودبزرگ‌بینی) ضعف شخصیتی افراد است، افرادی که از نظر شخصیتی مشکل دارند، به تکبر و خودبزرگ‌بینی مبتلا می‌شوند.

← جهل و حماقت


دومین عاملی که باعث تکبر و خود بزرگ‌بینی افراد می‌شود، جهل و حماقت انسان است؛ یعنی فردی که خودش را نشناخته و نمی‌داند که سراپای وجود او ضعف و ناتوانی است، احساس می‌کند که هیچ مشکلی ندارد و بهتر از همگان است.

← روایتی از امام علی


علی (علیه‌السلام) در این باره می‌فرماید:
«التکبر عینُ الحماقة؛
[۸] شفیعی، سیدمحمد، پرورش روح در پرتو چهل حدیث، ج۱، ص۴۸۹، دفتر تبلیغات اسلامی، چ۱، ۱۳۷۰ش.
تکبر خود حماقت و ریشه اصلی آن است».
برای آن‌که به تکبر و غرور و خود‌بزرگ‌بینی مبتلا نشویم و در اوج شهرت خودمان ‌را گم نکنیم و مغرور نشویم، باید به این نکات توجه داشته باشیم:

راه‌های درمان تکبر

[ویرایش]

راه‌های درمان تکبر، عبارت‌اند از:

← خودشناسی


خودمان را بشناسیم:
خودشناسی و خودنگری، یکی از راه‌های اصلی درمان تکبر و غرور به حساب می‌آید.باید دو مرحله از هستی خود را همیشه به یاد داشته باشیم.
أ. این‌که چگونه با ضعف و ناتوانی از دیار عدم به عالم هستی قدم نهاده‌ایم.
ب. سرانجام زندگی ما به کجا می‌انجامد و چگونه در دل خاک جای گرفته، همه توانایی‌ها و دارایی‌های ما که اینک به آن‌ها فخر می‌کنیم، از ما گرفته می‌شود.
اگر انسان همیشه به این دو مرحله از وجود هستی خود توجه داشته باشد، به عجز و ناتوانی خود پی می‌برد و حتی در حال شهرت و مقام نیز به غرور و تکبر مبتلا نمی‌شود؛ بلکه مقام و ریاست را از سوی خدا دانسته و می‌کوشد در جهت کمال معنوی خود از آن استفاده کند.

←← روایتی از حضرت علی


علی (علیه‌السلام) می‌فرماید: «عَجِبْتُ للمتکبّرِ الّذی کان بالامیس نطفةً و یکونُ غَداً جِیفةً؛ یعنی تعجب می‌کنم از آدم متکبر، کسی که دیروز نطفه‌ای بیش نبود و فردا هم مرداری بیش نخواهد بود و درعین‌حال تکبر می‌ورزد».

← یاد مرگ


به یاد مرگ باشیم:
یاد مرگ از انحرافات اخلاقی (و از جمله تکبر و خودبزرگ‌بینی) جلوگیری می‌کند.

←← حدیثی از امیرالمؤمنین


علی (علیه‌السلام) در این باره می‌فرماید:
«ضَعُ فَخْرَک و احطُط کِبرکَ، و اذکر قبرَکَ ؛
[۱۲] شفیعی، سیدمحمد، پرورش روح در پرتو چهل حدیث، ج۱، ص۴۹۱، دفتر تبلیغات اسلامی، چ۱، ۱۳۷۰ش.
فخر و مباهات را کنار بگذار، تکبر را از خود دور ساز، به یاد قبر خودت باش».

← عبادت خدا


به عبادت خدا بپردازیم:
یکی دیگر از عواملی که می‌تواند از تکبر و غرور حتی در موقعیت‌های حساس (مانند شهرت و مقام داشتن) جلوگیری کند، عبادت خداست.

←← حدیثی از امیرمؤمنان


علی (علیه‌السلام) در این باره می‌فرماید: «خداوند نماز را جهت منزه ساختن انسان‌ها از تکبر مقرر داشته است».
[۱۳] شفیعی، سیدمحمد، پرورش روح در پرتو چهل حدیث، ج۱، ص۴۹۲، دفتر تبلیغات اسلامی، چ۱، ۱۳۷۰ش.

برای آن‌که به غرور و تکبر مبتلا نشویم، باید به خودشناسی و خودسازی بپردازیم. در غیر این دو صورت امکان ندارد که بتوانیم از این صفات ناروا در خود جلوگیری کنیم.
نکته دیگر اینکه هرگاه به مقام و موقعیتی دست یافتیم، باید خودمان را فراموش نکنیم و همیشه به یادمان باشد که این مقام و موقعیت برای همیشه باقی نخواهد ماند.

← مطالعه زندگی‌نامه بزرگان


زندگی‌نامه انسان‌های بزرگی که با تواضع و فروتنی به جاهای والای معنوی رسیده‌اند را مورد مطالعه قرار گیرد.

← تواضع


تواضع ضد تکبر است و هر چه بکوشیم خود را به صفت تواضع نزدیک‌تر کنیم، از تکبر دورتر شده‌ایم.

←← حدیثی از امام حسن


امام حسن (علیه‌السّلام) فرمود: «کسی که عظمت و بزرگی خدا را درک کند، شایسته نیست که تکبر ورزد و اظهار بزرگی کند؛ بلکه باید در برابر عظمت خدا از خود تواضع نشان دهد».
برای ایجاد صفت تواضع و راه‌های آن به کتاب‌های اخلاقی (مثل معراج السعاده) مراجعه شود. از جمله آن کارها این است که کارهای معمول زندگی را شخصاً انجام بدهیم، در کارهای خانه به اهل خانه کمک کنیم و ... .

پانویس

[ویرایش]
 
۱. مکارم شیرازی، ناصر، اخلاق در قرآن، ج۲، فصل اول، مدرسه الامام علی بن ابی‌طالب (علیه‌السلام)، چ۱، ۱۳۷۷ش.
۲. مکارم شیرازی، ناصر، اخلاق در قرآن، ج۲، فصل اول، مدرسه الامام علی بن ابی‌طالب (علیه‌السلام)، چ۱، ۱۳۷۷ش.    
۳. بقره/سوره۲، آیه۳۴.    
۴. ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبة‌الله، شرح نهج البلاغه، ج۱۳، ص۱۲۷، دار احیاء الکتب العربیه، چ۲.    
۵. محمدی ری‌شهری، محمد، میزان الحکمة، ج۱۰، ص۹.    
۶. شفیعی، سیدمحمد، پرورش روح در پرتو چهل حدیث، ج۱، ص۲۸۰، دفتر تبلیغات اسلامی، چ۱، ۱۳۷۰ش.
۷. محمدی ری‌شهری، محمد، میزان الحکمة، ج۳، ص۲۳۹.    
۸. شفیعی، سیدمحمد، پرورش روح در پرتو چهل حدیث، ج۱، ص۴۸۹، دفتر تبلیغات اسلامی، چ۱، ۱۳۷۰ش.
۹. محمدی ری‌شهری، محمد، میزان الحکمة، ج۱۰، ص۲۳.    
۱۰. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۷۸، ص۹۴، بیروت.    
۱۱. محمدی ری‌شهری، محمد، میزان الحکمة، ج۹، ص۲۵۰.    
۱۲. شفیعی، سیدمحمد، پرورش روح در پرتو چهل حدیث، ج۱، ص۴۹۱، دفتر تبلیغات اسلامی، چ۱، ۱۳۷۰ش.
۱۳. شفیعی، سیدمحمد، پرورش روح در پرتو چهل حدیث، ج۱، ص۴۹۲، دفتر تبلیغات اسلامی، چ۱، ۱۳۷۰ش.


منبع

[ویرایش]


سایت ‌اندیشه قم، برگرفته از مقاله «راه‌های پرهیز از تکبر»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۷/۱۱/۱۳.    







جعبه ابزار
جعبه‌ابزار