تفسیر عیاشیذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: تفسیر عیاشی.
پرسش: تفسیر عیاشی چگونه کتابی و برای چه قرنی است؟
پاسخ: محمد بن مسعود بن محمد بن عیاشی سمرقندی، کنیه‌اش ابوالنضر و معروف به «عیاشی»، فقیه بزرگوار و عالم وارسته‌ای است که در رشته‌های: فقه، ادب، حدیث و تفسیر تبحر فراوان داشته است. او از اعیان علما و از اکابر فقهای شیعه، معاصر مرحوم ثقة الاسلام کلینی بوده است.
عیاشی تفسیری دارد که با عنوان «تفسیر العیاشی» معروف شده و از تفسیرهای کهن امامیه است که متعلق به عصر غیبت صغرا (۲۶۰ ـ ۳۲۹) می‌باشد.
تفسیر عیاشی براساس روایات و احادیث نوشته شده و متضمن مناقب خاندان رسالت و اهل بیت عصمت ـ علیهم‌السلام ـ می‌باشد و از تفاسیر مأثور شیعه امامیه است؛ بااین‌حال به دلیل توجه مؤلف به آیات الاحکام، ویژگی فقهی این تفسیر بیشتر از دیگر تفاسیر کهن امامیه، همچون تفسیر فرات کوفی و تفسیر علی بن ابراهیم قمی است.


عیاشی

[ویرایش]

نامش محمد بن مسعود بن محمد بن عیاشی سمرقندی است.

کنیه

[ویرایش]

کنیه‌اش ابو‌النضر است.

شهرت

[ویرایش]

معروف به «عیاشی» است.
[۱] حسینی جلالی، سید محمدحسین، فهرس التراث، ج ۱، ص ۳۶۹، انتشارات دلیل ما، قم، ۱۴۲۲ق.


تبحر در برخی علوم

[ویرایش]

فقیه بزرگوار و عالم وارسته‌ای است که در رشته‌های فقه، ادب، حدیث و تفسیر تبحر فراوان داشته است.

علمای معاصر

[ویرایش]

او از اعیان علما و از اکابر فقهای شیعه، معاصر مرحوم ثقة الاسلام کلینی بوده است.
[۳] شیخ آقا بزرگ تهرانی، محمد محسن، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج ۲، ص ۲۰ و ۴۷۸، اسماعیلیان، کتاب‌خانه اسلامیه، قم، تهران، ۱۴۰۸ق.


مذهب

[ویرایش]

عیاشی در آغاز با توجه به محیط نشو و نمای خود که حدود سمرقند و بخارا بوده و اکثر ساکنان آن دیار از فقه اهل سنت پی‌روی می‌کردند، پیرو مکتب فقهی اهل سنت بود؛ ولی در اثر مطالعه و ممارست در کتاب‌های شیعه، توفیق نصیب او گردید و مکتب پر فیض فقه جعفری را پذیرفت
[۴] نجاشی، ابوالحسن احمد بن علی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة، محقق و مصحح: شبیری زنجانی، سید موسی، ص ۳۵۰، دفتر انتشارات اسلامی، قم، ۱۴۰۷ق.
و تمام تَرکه پدر را که بالغ بر سیصد هزار دینار بود، در راه علم و نشر حدیث، انفاق و خرج نمود.

← دیدگاه نجاشی


نجاشی درباره او می‌گوید: «(عیاشی) ثقة و مورد اعتماد، بسیار راستگو، و از بزرگان طائفه امامیه است ... خانه‌اش همانند مسجد پُر از جمعیت قاری، محدث، عالم، دانش‌جو و مفسر می‌گردید».
[۶] نجاشی، ابوالحسن احمد بن علی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة، محقق و مصحح: شبیری زنجانی، سید موسی، ص ۳۵۱، دفتر انتشارات اسلامی، قم، ۱۴۰۷ق.


شاگردان

[ویرایش]

ایشان دانشمندی توانا بوده که شاگردان زیادی را تربیت کرده است.
[۷] امین، سید حسن، مستدرکات أعیان الشیعة، ج ۶، ص ۳۰۳ ـ ۳۰۴، دارالتعارف للمطبوعات، بیروت، ۱۴۰۸ق.
از جمله شاگردان او، کشی، صاحب رجال معروف «إختیار معرفة الرجال» است که از عیاشی روایت نقل می‌کند.
[۸] امین، سید حسن، مستدرکات أعیان الشیعة، ج ۶، ص ۳۰۳، دارالتعارف للمطبوعات، بیروت، ۱۴۰۸ق.


تألیفات

[ویرایش]

عیاشی در علم طب، نجوم، قیافه و فقه کتاب‌های زیادی نوشته است.
[۹] نجاشی، ابوالحسن احمد بن علی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة، محقق و مصحح: شبیری زنجانی، سید موسی، ص ۳۵۱ ـ ۳۵۳، دفتر انتشارات اسلامی، قم، ۱۴۰۷ق.
[۱۰] امین، سید حسن، مستدرکات أعیان الشیعة، ج ۶، ص ۳۰۴ ـ ۳۰۷، دارالتعارف للمطبوعات، بیروت، ۱۴۰۸ق.
مهم‌ترین تألیف او تفسیر اوست که به آن خواهیم پرداخت.

وفات

[ویرایش]

مورخان تاریخ وفات او را ۳۲۰ هجری دانسته‌اند.
[۱۱] زرکلی، خیرالدین، الأعلام قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، ج ۵، ص ۹۹، دارالعلم للملایین، بیروت، چاپ هشتم، ۱۹۸۹م.


معتبر بودن نوشته‌های عیاشی

[ویرایش]

درباره این‌که آیا نوشته‌های عیاشی اعتبار دارد یا نه، دو پاسخ داده شده است:

← اول


همان‌طور که گفته شد عیاشی در سنین جوانی از تسنن به تشیع گرایش پیدا کرده است و سالیانی دراز پس از آن تاریخ زنده بوده و کتاب‌هایی نوشته؛ پس حتماً نوشته‌های قبلی خود را از بین برده است. چنین شخصی که درباره او مدح‌هایی گفته‌اند (مانند ثقه، صدوق، عین من عیون هذه الطائفه)
[۱۳] نجاشی، ابوالحسن احمد بن علی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة، محقق و مصحح: شبیری زنجانی، سید موسی، ص ۳۵۱، دفتر انتشارات اسلامی، قم، ۱۴۰۷ق.
اگر مثلاً در ۲۵ سالگی کتابی را به شیوه و افکار اهل تسنن نوشته و سپس از علمای بزرگ شیعه شده، حتماً آن‌ را از بین می‌برد یا تذکر می‌دهد که آن کتاب معتبر نیست.
[۱۴] علوی مهر، حسین، آشنایی با تاریخ تفسیر و مفسران، ص ۱۸۲، مرکز جهانی علوم اسلامی، قم، چاپ اوّل، ۱۳۸۴ش.


← دوم


حدیث شیعه و سنی به هم اشتباه نمی‌شود؛ زیرا سبک آن دو فرق می‌کند. کسی که با علم حدیث آشنایی داشته باشد، با ملاحظه کتاب می‌فهمد که این حدیث شیعی است یا سنی. سبک سلسله سند و منقول عنه بسیار فرق دارد؛ حتی راویان دو فرقه نیز از هم متمایزند. اهل سنت روایات را از پیامبر ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ و اصحاب نقل می‌کنند؛ در‌حالی‌که شیعه روایات را از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و ائمه اطهار علیهم‌السلام نقل می‌نماید؛ یعنی بر فرض که تألیفات وی بخشی در زمان سنی بودن و قسمتی در زمان شیعه بودنش باشد، ضرری ندارد و قابل تشخیص است.
[۱۵] استادی، رضا، آشنایی با تفاسیر به ضمیمه مسأله عدم تحریف قرآن و چند بحث قرآنی، ص ۱۳۹ ـ ۱۴۰، نشرقدس، تهران، چاپ دوم، ۱۳۸۳ش.
[۱۶] علوی مهر، حسین، آشنایی با تاریخ تفسیر و مفسران، ص ۱۸۲، مرکز جهانی علوم اسلامی، قم، چاپ اول، ۱۳۸۴ش.


معرفی تفسیر عیاشی

[ویرایش]

عیاشی تفسیری دارد که با عنوان «تفسیر العیاشی» معروف شده و از تفسیرهای کهن امامیه است که متعلق به عصر غیبت صغرا (۲۶۰ ـ ۳۲۹) می‌باشد.
تفسیر عیاشی براساس روایات و احادیث نوشته شده و متضمن مناقب خاندان رسالت و اهل بیت عصمت ـ علیهم‌السلام ـ می‌باشد و از تفاسیر مأثور شیعه امامیه است؛
[۱۷] امین، سید حسن، مستدرکات أعیان الشیعة، ج ۶، ص ۳۰۷، دارالتعارف للمطبوعات، بیروت، ۱۴۰۸ق.
با این حال به دلیل توجه مؤلف به آیات الاحکام، ویژگی فقهی این تفسیر بیش‌تر از دیگر تفاسیر کهن امامیه، همچون تفسیر فرات کوفی و تفسیر علی بن ابراهیم قمی است. برای نمونه، عیاشی در ذیل آیه شریفه «کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ کَما کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ‌»، و آیه بعد از آن هشت تا روایت فقهی ذکر می‌کند؛ در‌حالی‌که تفسیر قمی هیچ روایت فقهی نقل نمی‌کند. و مواردی دیگری که با تحقیق و جست‌وجو چنین مطلبی به دست می‌آید.

روش تفسیر عیاشی

[ویرایش]

عیاشی، نخست در مقدمه‌ای کوتاه، به ذکر احادیثی درباره فضیلت قرآن کریم، ترک روایت احادیث مخالف با قرآن، مطالب مذکور در قرآن و لزوم مراجعه به ائمه اطهار ـ علیهم‌السلام ـ برای فهم و تفسیر قرآن پرداخته است.
سپس در تفسیر آیات قرآن کریم به نقل روایاتی از ائمه ـ علیهم‌السلام ـ درباره اعتقادات و آموزه‌های شیعی ـ به‌ویژه در فضائل اهل بیت علیهم‌السلام و منقصت دشمنان ایشان ـ می‌پردازد. بیش‌تر این روایات از امام باقر و امام صادق علیه‌السلام نقل شده است.

مرسل بودن متن تفسیر

[ویرایش]

متن موجود تفسیر عیاشی نوشته‌ای مرسل است که در آن اسناد احادیث ذکر نشده است و تفسیر قرآن کریم را از ابتدا تا سوره کهف دربر دارد؛ اما براساس مطالبی که از این تفسیر در آثار دوره‌های بعدی آمده، احتمالاً در اصل شامل تمام قرآن بوده است. نوشته موجود ظاهراً اندکی پس از وفات مؤلف تدوین یافته است.
[۲۵] امین، سید حسن، مستدرکات أعیان الشیعة، ج ۶، ص ۳۰۸، دارالتعارف للمطبوعات، بیروت، ۱۴۰۸ق.
[۲۶] شیخ آقا بزرگ تهرانی، محمد محسن، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج ۲، ص ۲۰ و ۴۷۸، اسماعیلیان، کتاب‌خانه اسلامیه، قم، تهران، ۱۴۰۸ق.
تدوین‌کننده، بنا بر گزارش خود وی اسناد را حذف کرده تا در فرصتی مناسب، این متن را نزد کسی که آن‌ را به طریق سماع یا اجازه از مؤلف یا احتمالاً از شاگردان وی به دست آورده، برخواند.
[۲۷] امین، سید حسن، مستدرکات أعیان الشیعة، ج ۶، ص ۳۰۸، دارالتعارف للمطبوعات، بیروت، ۱۴۰۸ق.


مستند بودن روایات تفسیر

[ویرایش]

به هر حال در اعتبار این تفسیر این نکته قابل دقت است که غالب روایات آن مستند می‌باشد؛ اگرچه نسخه‌برداران سندها را حذف کرده و تنها متن روایت را نقل کرده‌اند و نسخه موجود مختصر شده است. یکی از نسخه‌برداران کتاب برای سهولت مطالعه و آسانی استنساخ و نیافتن مؤلف برای اجازه نقل، برخی راویان سندها را حذف کرده؛ اگرچه نقل شده است که تفسیر عیاشی تا ائمه علیهم‌السلام سند داشته است. این عالم به خیال خود احتیاطی کرده؛ ولی این کارش برای شیعه بسیار زیان داشته است. البته کتابی که مسند بوده و مرسل شده، با کتابی که از اول مرسل باشد، از نظر اعتبار بسیار تفاوت دارد.
افزون بر آن، روایات این کتاب احیاناً با روایات «تفسیر قمی»، «اصول کافی»، «من لا یحضره الفقیه» و «تهذیب الاحکام» توافق کامل دارد که امتیازی برای آن به حساب می‌آید. این مطلب با مراجعه به پاورقی نسخه چاپی (که توسط محقق گرامی سید هاشم رسولی محلاتی انجام گرفته،) روشن می‌شود؛ زیرا در پاورقی از این منابع حدیثی و تفسیری مأخذ داده شده و این وجه اعتباری است برای تفسیر عیاشی.
[۲۸] علوی مهر، حسین، آشنایی با تاریخ تفسیر و مفسران، ص ۱۸۲ ـ ۱۸۳، مرکز جهانی علوم اسلامی، قم، چاپ اول، ۱۳۸۴ش.


تفسیر عیاشی مورد توجه دانشمندان

[ویرایش]

تفسیر عیاشی از تفسیرهای روایی و مأثور بسیار مشهور و مورد اطمینان است که از طرف دانشمندان گذشته و حال مورد توجه قرار گرفته است.

← دیدگاه علامه طباطبایی


علامه طباطبایی (ره) در مقدمه‌ای که بر تفسیر یاد شده نوشته، آورده است: «یکی از بهترین چیزهایی که از گذشتگان به ما ارث رسیده، تفسیر عیاشی است».

نسخه‌های خطی

[ویرایش]

از تفسیر عیاشی نسخه‌های خطی و چاپ‌های مختلفی در دست است؛ از جمله چاپ هاشم رسولی محلاتی در ۱۳۴۰ش. بنیاد بعثت قم نیز این تفسیر را در سال ۱۳۷۹ش در قم چاپ کرده است. در تصحیح این چاپ از تمام نسخه‌های موجود استفاده نشده، اما در آن ۱۱۶ مورد از نصوص مفقود ـ که در دیگر متون امامی و غیر امامی نقل شده‌اند ـ گردآوری شده است که تفسیر کل قرآن را شامل می‌شود. هم‌چنین در این چاپ اسنادها و طریق روایت عیاشی به افراد مختلف ذکر شده است.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. حسینی جلالی، سید محمدحسین، فهرس التراث، ج ۱، ص ۳۶۹، انتشارات دلیل ما، قم، ۱۴۲۲ق.
۲. سبحانی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ج ۴، ص ۴۶۲، مؤسسه امام صادق (ع)، قم، ۱۴۱۸ق.    
۳. شیخ آقا بزرگ تهرانی، محمد محسن، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج ۲، ص ۲۰ و ۴۷۸، اسماعیلیان، کتاب‌خانه اسلامیه، قم، تهران، ۱۴۰۸ق.
۴. نجاشی، ابوالحسن احمد بن علی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة، محقق و مصحح: شبیری زنجانی، سید موسی، ص ۳۵۰، دفتر انتشارات اسلامی، قم، ۱۴۰۷ق.
۵. سبحانی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ج ۴، ص ۴۶۳، مؤسسه امام صادق (ع)، قم، ۱۴۱۸ق.    
۶. نجاشی، ابوالحسن احمد بن علی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة، محقق و مصحح: شبیری زنجانی، سید موسی، ص ۳۵۱، دفتر انتشارات اسلامی، قم، ۱۴۰۷ق.
۷. امین، سید حسن، مستدرکات أعیان الشیعة، ج ۶، ص ۳۰۳ ـ ۳۰۴، دارالتعارف للمطبوعات، بیروت، ۱۴۰۸ق.
۸. امین، سید حسن، مستدرکات أعیان الشیعة، ج ۶، ص ۳۰۳، دارالتعارف للمطبوعات، بیروت، ۱۴۰۸ق.
۹. نجاشی، ابوالحسن احمد بن علی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة، محقق و مصحح: شبیری زنجانی، سید موسی، ص ۳۵۱ ـ ۳۵۳، دفتر انتشارات اسلامی، قم، ۱۴۰۷ق.
۱۰. امین، سید حسن، مستدرکات أعیان الشیعة، ج ۶، ص ۳۰۴ ـ ۳۰۷، دارالتعارف للمطبوعات، بیروت، ۱۴۰۸ق.
۱۱. زرکلی، خیرالدین، الأعلام قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، ج ۵، ص ۹۹، دارالعلم للملایین، بیروت، چاپ هشتم، ۱۹۸۹م.
۱۲. سبحانی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ج ۴، ص ۴۶۲، مؤسسه امام صادق (ع)، قم، ۱۴۱۸ق.    
۱۳. نجاشی، ابوالحسن احمد بن علی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة، محقق و مصحح: شبیری زنجانی، سید موسی، ص ۳۵۱، دفتر انتشارات اسلامی، قم، ۱۴۰۷ق.
۱۴. علوی مهر، حسین، آشنایی با تاریخ تفسیر و مفسران، ص ۱۸۲، مرکز جهانی علوم اسلامی، قم، چاپ اوّل، ۱۳۸۴ش.
۱۵. استادی، رضا، آشنایی با تفاسیر به ضمیمه مسأله عدم تحریف قرآن و چند بحث قرآنی، ص ۱۳۹ ـ ۱۴۰، نشرقدس، تهران، چاپ دوم، ۱۳۸۳ش.
۱۶. علوی مهر، حسین، آشنایی با تاریخ تفسیر و مفسران، ص ۱۸۲، مرکز جهانی علوم اسلامی، قم، چاپ اول، ۱۳۸۴ش.
۱۷. امین، سید حسن، مستدرکات أعیان الشیعة، ج ۶، ص ۳۰۷، دارالتعارف للمطبوعات، بیروت، ۱۴۰۸ق.
۱۸. بقره (۲)، آیه ۱۸۳.    
۱۹. بقره (۲)، آیه ۱۸۴.    
۲۰. عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، محقق و مصحح:رسولی محلاتی، هاشم‌، ج ۱، ص ۷۸ ۷۹، المطبعة العلمیة، تهران، چاپ اول، ۱۳۸۰ق.    
۲۱. قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، محقق و مصحح:موسوی جزائری، طیّب، ج ۱، ص ۶۵،‌ دارالکتاب، قم، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق.    
۲۲. آل‌عمران (۳)، آیه ۹۷.    
۲۳. عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، محقق و مصحح:رسولی محلاتی، هاشم‌، ج ۱، ص ۱۹۱ ۱۹۳، المطبعة العلمیة، تهران، چاپ اول، ۱۳۸۰ق.    
۲۴. عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، محقق و مصحح:رسولی محلاتی، هاشم‌، ج ۱، ص ۲ ۱۷، المطبعة العلمیة، تهران، چاپ اول، ۱۳۸۰ق.    
۲۵. امین، سید حسن، مستدرکات أعیان الشیعة، ج ۶، ص ۳۰۸، دارالتعارف للمطبوعات، بیروت، ۱۴۰۸ق.
۲۶. شیخ آقا بزرگ تهرانی، محمد محسن، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج ۲، ص ۲۰ و ۴۷۸، اسماعیلیان، کتاب‌خانه اسلامیه، قم، تهران، ۱۴۰۸ق.
۲۷. امین، سید حسن، مستدرکات أعیان الشیعة، ج ۶، ص ۳۰۸، دارالتعارف للمطبوعات، بیروت، ۱۴۰۸ق.
۲۸. علوی مهر، حسین، آشنایی با تاریخ تفسیر و مفسران، ص ۱۸۲ ـ ۱۸۳، مرکز جهانی علوم اسلامی، قم، چاپ اول، ۱۳۸۴ش.
۲۹. عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، محقق و مصحح:رسولی محلاتی، هاشم‌، ج ۱، ص ۳، المطبعة العلمیة، تهران، چاپ اول، ۱۳۸۰ق.    


منبع

[ویرایش]
پایگاه اسلام کوئست.    


رده‌های این صفحه : تفاسیر شیعه | کتاب شناسی | کتب تفسیر




جعبه ابزار
جعبه‌ابزار