نماز جمعه در عصر غیبتذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: نماز جمعه، عصر غیبت.

پرسش: نماز جمعه در عصر غیبت چه حکمی دارد؟


حکم نماز جمعه در عصر غیبت[ویرایش]

فقهای امامیه بر اساس استنباط خود از سیره اهل بیت (علیهم‌السّلام) در دوران حضور و عدم امکان اقامه نماز جمعه، درباره حکم این نماز در عصر غیبت، آرای گوناگونی را ارائه کرده‌اند که به سه نظریه زیر بر می‌ گردد:
۱. وجوب تخییری میان نماز جمعه و نماز ظهر؛
۲. وجوب تعیینی نماز جمعه؛
۳. وجوب تعیینی نماز ظهر؛

عدم وجوب تعیینی نماز جمعه[ویرایش]

آنچه در این‌جا شایسته توجّه است این‌که نظریه مشهور فقیهان امامیه، عدم وجوب تعیینی نماز جمعه است؛ بلکه بسیاری از فقهای بزرگ بر این موضوع ادّعای اجماع کرده‌اند.
معتقدان به عدم وجوب تعیینی نماز جمعه نیز خود دو دسته‌اند:

← نظر سلّار
نخست: شمار کمی از فقها نظیر سلّار، (ابو‌یعلی حمزة بن عبد العزیز دیلمی، معروف به سلار یا سالار، فقیه، اصولی، متکلم، ادیب و از دانشمندان برجستۀ قرن پنجم هجری و سرآمد عالمان زمان خود بود. او از شاگردان برجستۀ شیخ مفید (۴۱۳ ق) و سیّد مرتضی (م ۴۳۶) است. وی به دستور استادش سیّد مرتضی، منصب قضا را در منطقۀ حلب (از توابع سوریه) به عهده گرفت. سرانجام در سال ۳۴۸ یا ۳۶۳ ق در قریۀ خسروشاه تبریز درگذشت.) [۱] [۲] [۳] [۴] [۵] و ابن‌ادریس (ابو‌عبدالله محمّد بن احمد بن ادریس حلی (۵۴۳ - ۵۹۸) فقیه، محدث، مفسّر شیعی در حلّه به دنیا آمد. نسبش با سه واسطه به شیخ طوسی می‌ رسد. پس از شیخ طوسی، جامعۀ علمی شیعه تا یک قرن، منفلانه پیرو‌ اندیشه‌های شیخ بود. وی توانست فضای اجتهاد و اظهار نظر آزاد را دوباره احیا کند. کتاب السرائر وی یکی از منابع فقهی شیعه است.) [۶] [۷] [۸] [۹] [۱۰] که اصولاً نماز جمعه را در عصر غیبتِ امام معصوم (علیهم‌السلام)، غیرمشروع و خواندن نماز ظهر را واجب تعیینی می‌دانند.

← نظریه مشهور فقهای شیعه
دسته دوم (که اکثر فقیهان از این دسته ‌اند)، اقامه نماز جمعه را در عصر غیبت، جایز، مشروع و کفایت‌کننده از نماز ظهر می‌دانند. البته بسیاری از این عالمان بویژه در ادوار کهن، تعبیر وجوب را در باره حکم این نماز به کار نبرده‌اند؛ ولی نتیجه نظریه آنها وجوب تخییری نماز جمعه است. در نتیجه می‌توان وجوب تخییری نماز جمعه در دوره غیبت را نظریه مشهور فقهای شیعه دانست.

دو نظریه در وجوب نماز جمعه[ویرایش]

چنان‌که اشاره شد، خاستگاه نظریه وجوب تخییری نماز جمعه در دوره غیبت امام عصر (علیه‌السّلام)، استنباط فقها از چگونگیِ سیره اهل بیت (علیهم‌السّلام) در دورانی است که آن بزرگواران به رغم حضور، خود قادر به اقامه این نماز نبودند. در حقیقت، این تلقّیِ عموم فقیهان امامیه است که نماز جمعه، عبادتی است گره خورده با سیاست، به گونه‌ای که مشروعیت و یا وجوب آن، منوط به وجود حکومتِ مشروع است. بر این اساس است که پس از تأسیس دولت صفویه در سال ۹۰۶ ق و رسمیت یافتن مذهب شیعه در ایران، با این امید که شرایط پدید آمده سیاسی بتواند زمینه‌ساز رفع گوشه‌ای از ستم‌های روا شده بر خاندان رسالت و اسلام ناب گردد، با پذیرش مشروعیت نسبی نظام سیاسی وقت، نوع نگاه فقهای شیعی به حکم نماز جمعه نیز وارد مرحله جدیدی شد. از این‌رو فقیه نامور علی بن عبد‌العالی معروف به "محقّق کرکی” و "محقّق ثانی” (م ۹۴۰ ق) (علی بن عبد‌العالی جبل عاملی، معروف به محقّق ثانی و محقّق کرکی (۸۶۳ - ۹۴۰ ق) از فقیهان نامدار و برجستۀ شیعی صاحب کتاب جامع المقاصد است. وی به دعوت شاه اسماعیل به منظور تبلیغ و ترویج تشیّع به ایران آمد و اساس تبلیغ آن را در ایران بنیان نهاد و خود مسئولیت شیخ الاسلامی را پذیرفت و به تناسب نیاز جامعۀ آن روز، به اجتهادهای جدید دست زد. او در نجف اشرف به دیار حق شتافت.) [۱۱] [۱۲] [۱۳] [۱۴] [۱۵] [۱۶]ظاهراً نخستین فقیه بزرگی است که به صراحت، به وجوب نماز جمعه فتوا داد. [۱۷]

← نظر آقا بزرگ تهرانی
علّامه شیخ آقا بزرگ تهرانی می‌نویسد:
در حکومت سلاطین صفوی و سلطه آنان بر بلاد ایران، رهبریِ کلّی دینی با فقیه اکبر شیخ نور الدین علی بن عبد العالی کرکی (م ۹۴۰ ق در نجف) مشهور به محقّق کرکی بود. فتوای این فقیه جلیل، وجوب نماز جمعه در عصر غیبت، با وجود فقیه جامع شرایط نایب امام معصوم (علیهم‌السّلام) بود؛ زیرا شرط وجوب نماز جمعه، حضور امام یا نایب ایشان است، و فرقی نیست میان نایب خاص امام در عصر حضور، یا نایب عامّ او در عصر غیبت. ایشان نماز جمعه را در مسجد معروفش اقامه می‌ کرد...و شاه طهماسب صفوی (م ۹۸۴ ق) بنا به دستور محقّق کرکی برای هر شهر، امامی را برای انجام وظیفه اقامهٔ نماز جمعه معیّن کرد و این سیره تا عصر سلاطین قاجار ادامه داشت. [۱۸]
شایان ذکر است، هر چند محقّق کرکی، معتقد به وجوب نماز جمعه شد، لیکن با توجّه به اجماع فقهای پیشین مبنی بر عدم وجوب تعیینی نماز جمعه در عصر غیبت، وی نماز جمعه را در دوران غیبت، با وجود فقیه جامع الشرایط، واجب تخییری دانست؛ [۱۹]حکمی که اگر چه (مطابق مطالب پیش گفته) مستفاد از آرای فقهای شیعی است، لیکن ظاهراً پیش‌تر مورد تصریح عالمان قرار نگرفته است.

← فتوای شهید ثانی
پس از محقّق کرکی، فقیه بزرگ امامیه شیخ زین الدین معروف به شهید ثانی، (زین الدین بن نورالدین علی بن احمد جبل‌عاملی، معروف به شهید ثانی (۹۱۱ -۹۶۶ ق) فقیه، محدّث، مفسّر، منجّم و طبیب شیعی است. وی نخستین کسی است که فقه را تطبیقی و بر اساس مذاهب پنج‌گانه تدریس کرد. شهید ثانی دارای تألیفات فراوانی در موضوعات مختلف فقهی و غیر فقهی است. معروف‌ترین آثار او الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، و مسالک الافهام است. وی در شهر قسطنطینة به دست حکومت عثمانی به شهادت رسید.) [۲۰] [۲۱] [۲۲] رسماً فتوا به وجوب تعیینی نماز جمعه داد و در سال ۹۶۲ق، (با توجه به سال شهادت او یعنی ۹۶۵ ق باید گفت: این کتاب را در اواخر عمر خود نوشته است. از این‌رو احتمال مطرح شده از سوی صاحب جواهر مبنی بر نگارش این رساله در ایّام جوانی، صحیح به نظر نمی‌رسد.) [۲۳]رساله‌ای برای اثبات این نظریه تألیف کرد.
این نظر به تدریج در دولت صفویه (به ویژه پس از سیطره مسلک اخباری‌ها بر مراکز علمی شیعه) رواج یافت و بسیاری از فقها و محدّثان، به استناد روایات بسیاری که مفادّ آن ترغیب و تحریض به شرکت در نماز جمعه است، به وجوب تعیینی نماز جمعه فتوا دادند؛ از جمله:

← صاحب مدارک
۱.فقیه محقّق سیّد محمّد عاملی، (شمس الدین محمّد موسوی عاملی (۹۴۶ – ۱۰۰۹ ق) معروف به صاحب مدارک، فقیه و محدّث شیعی، نوۀ دختری شهید ثانی است. او تحصیلاتش را در زادگاه خویش و در نجف اشرف نزد مقدّس اردبیلی دنبال، و کتاب مدارک الاحکام را تألیف کرد. عالمان بزرگی بر این کتاب حاشیه زده‌اند. وی در ۶۲ سالگی درگذشت.) [۲۴] [۲۵] [۲۶] [۲۷]مشهور به صاحب مدارک الاحکام (۹۴۵ - ۱۰۰۹ق)؛

← صاحب معالم
۲.حسن بن زین الدین عاملی، (ابو‌منصور حسن بن زین الدین جبل‌عاملی (۹۵۹ – ۱۰۱۱ ق) معروف به صاحب معالم، فقیه، محدّث، ادیب و شاعر شیعه است. معروف‌ترین آثار او کتاب‌های معالم الدین و منتقی الجمان است. وی در ۵۲ سالگی در زادگاه خود درگذشت) [۲۸] [۲۹] [۳۰]صاحب المعالم (م ۱۰۱۱ ق)؛

← مجلسی اوّل
۳.ملّا محمّد‌تقی مجلسی، (محمّد تقی بن مقصودعلی مجلسی مشهور به مجلسی اوّل (۱۰۰۳-۱۰۷۰ق)، فقیه، محدّث، متکلّم، مفسّر، و رجالی شیعه در قرن یازدهم است.وی در اصفهان به دنیا آمد و بیشتر عمر را صرف شرح و تبیین علوم و معارف حدیثی کرد و آثار ارزشمند و ماندگاری از خود بر جای گذاشت) [۳۱] [۳۲] [۳۳] [۳۴] [۳۵] [۳۶]معروف به مجلسی اوّل (۱۰۰۳-۱۰۷۰ ق)؛

← ملّا محسن فیض کاشانی
۴. ملّا محسن فیض کاشانی، (ابو جعفر محمّدمحسن بن مرتضی، ملقب به فیض کاشانی (۱۰۰۷-۱۰۹۱ق)، فقیه، محدّث متکلّم، فیلسوف، مفسّر، شاعر شیعی و متولّد کاشان است. فراوانی تألیفات ارزندۀ او در علوم گوناگون سبب شده تا چهرۀ ماندگار و ممتاز شیعه شود. کتاب الوافی، مهم‌ترین اثر حدیثی اوست.) [۳۷] [۳۸] [۳۹] [۴۰]صاحب کتاب الوافی (۱۰۹۰-۱۰۰۷ق)؛

← شیخ حر عاملی
۵. شیخ حرّ عاملی، (محمد بن حسن بن علی جبل‌عاملی مشغری، معروف به شیخ حرّ عاملی (۱۰۳۳ - ۱۱۰۴ق)، فقیه، محدّث، رجالی، ادیب، متکلّم و زاهد، است.وی در مَشغره، به دنیا آمد و پس از سی و یک سال اقامت در مشهد رضوی درگذشت. وی بیش از هفتاد عنوان کتاب در موضوعات مختلف تالیف کرده است که معروف‌ترین آن وسائل الشیعه است) [۴۱] [۴۲] [۴۳] [۴۴] [۴۵] [۴۶] [۴۷]صاحب وسائل الشیعة (۱۰۳۳-۱۱۰۴ ق)؛

← مجلسی دوم
۶. ملّا محمّد‌باقر مجلسی، (محمّدباقر بن محمّدتقی مشهور به علّامه مجلسی و مجلسی دوم (۱۰۳۷ - ۱۱۱۱ق) فقیه، محدّث، متکلّم، فیلسوف، مورّخ، ادیب و ریاضیدان، و از علمای بزرگ شیعه در قرن یازدهم هجری است. وی در اصفهان به دنیا آمد و در همین شهر در گذشت. کمتر شخصیت شیعی است که همانند وی در ترویج و نشر معارف اهل بیت: آثار ماندگاری را خلق کرده باشد. بحار الانوار، بزرگ‌ترین دائرة المعارف حدیثی شیعه به قلم او تدوین شده است.) [۴۸] [۴۹] [۵۰] [۵۱] [۵۲]معروف به علّامه مجلسی (۱۰۳۷-۱۱۱۰ق)؛

← محقق سبزواری
۷.محقّق سبزواری، (محمّد‌باقر سبزواری، معروف به محقّق سبزواری (۱۰۱۷ - ۱۰۹۰ق)، متولد روستای ثامن از توابع سبزوار است. در اصفهان به تکمیل تحصیلات پرداخت و در‌ اندک زمانی، سرآمد علمای عصر خود شد و از سوی شاه عباس دوم، منصب شیخ الاسلامی را پذیرفت. از وی آثار زیادی به یادگار مانده که مهم‌ترین آنها دو کتاب کفایة الاحکام و ذخیرة المعاد فی شرح الارشاد است. قبر او در مشهد الرضا (علیه‌السّلام) و در مدرسۀ میرزا جعفر است.) [۵۳] [۵۴] [۵۵] [۵۶] [۵۷]معروف به صاحب کفایة در فقه (م ۱۰۹۰ ق)؛

← صاحب حدائق
۸. شیخ یوسف بحرانی، (شیخ یوسف بحرانی (۱۱۰۷ – ۱۱۸۶ق)، مشهور به صاحب حدائق، فقیه، محدّث و شاعر، در قریۀ ماحوز بحرین به دنیا آمد و در کربلا درگذشت. بحرانی بینش اخباری‌گری معتدلی داشت. وی کتاب‌های فراوانی تألیف کرده است که الحدائق الناضرة مشهورترین آنها است.) [۵۸] [۵۹] [۶۰] صاحب الحدائق الناظرة (۱۱۰۷-۱۱۸۶ ق)؛

← شیخ عبدالله تستری
۹. شیخ عبدالله تستری (مولی عبدالله بن حسین تستری (م ۱۰۲۱ق)، عالم، فقیه، محدّث، زاهد شیعی و استاد محمّدتقی مجلسی است. وی را به بزرگی و جلالت و تقوا ستوده‌اند. از وی حاشیه و تعلیقه‌های برخی کتب فقهی و حدیثی به یادگار مانده است.) [۶۱] [۶۲] [۶۳] (م ۱۱۲۰ ق).
با این حال، پس از سقوط سلسله صفوی (۱۱۳۵ ق) و افول سیطره مسلک اخباری بر مراکز علوم دینی به وسیله علّامه وحید بهبهانی که معتقد به وجوب تخییری نماز جمعه بود، مجدّداً نظریه مشهور فقها قوّت گرفت، و در نتیجه، اقامه نماز در شهرهای ایران از رونق افتاد و این وضع، کم و بیش تا پیروزی انقلاب اسلامی ادامه یافت.
یکی از برکات پیروزی انقلاب اسلامی، رسمیت یافتن نماز جمعه و اقامه آن توسط امامان منصوب از سوی رهبری جمهوری اسلامی است.

آرای فقیهان معاصر[ویرایش]

در میان فقیهان معاصر، در باره حکم نماز جمعه چند نظریه وجود دارد:

← واجب تخییری
۱. اقامه نماز جمعه و شرکت در آن، واجب تخییری است؛ یعنی فرد مکلف، اختیار دارد که میان به جا آوردن نماز جمعه یا نماز ظهر، یکی را انتخاب کند.
این همان نظریه مشهور فقها‌ست که در عصر حاضر نیز شماری از مراجع تقلید، مانند: امام خمینی [۶۴] آیت‌الله اراکی، [۶۵]آیت الله بهجت [۶۶]و آیت‌الله خامنه‌ای [۶۷]آن را پذیرفته‌اند.

← قصد رجا
۲. اقامه نماز جمعه و شرکت در آن به قصد رجا جایز است؛ ولی ساقط کننده نماز ظهر نیست؛ یعنی کسانی که نماز جمعه می‌خوانند، واجب است نماز ظهر را نیز بخوانند.
جمعی از مراجع تقلید مانند: آیت‌الله بروجردی، [۶۸]آیت الله حکیم، [۶۹]آیت الله گلپایگانی، [۷۰]و آیت‌الله صافی [۷۱]چنین فتوا داده‌اند.

← واجب تخییری
۳. برخی دیگر از مراجع تقلید، مانند:آیت‌الله خویی [۷۲] [۷۳]و آیت‌الله تبریزی [۷۴]بر این باورند که بر پا کردن نماز جمعه، واجب تخییری است؛ لیکن اگر کسانی آن را بر پا دارند، احتیاط واجب آن است که دیگران در آن شرکت نمایند.

←← آیت‌الله خویی
مرحوم آیت‌الله خویی در این باره می‌ نویسد:
نماز جمعه بدون امام [معصوم] یا منصوب خاصّ او واجب تعیینی نیست، و فقیهان امامیه، بر این نظریه، توافق و اجماع دارند؛ بلکه واجب تخییری است. البته این نظریه تا زمانی است که نماز جمعه‌ای بر پا نشده باشد؛ و امّا اگر نماز جمعه‌ای بر پا شود، هر چند بعید نیست حضور و شرکت در آن واجب تعیینی باشد، بلکه با توجّه به مستندات شرعی،وجوب تعیینی، نظریه‌ای است که قوی‌تر به نظر می‌رسد؛ لیکن چون فقهای امامیه میان اقامه نماز و حضور در آن، فرق نگذاشته‌اند، یقین پیدا کردن به این نظریه، مشکل است. [۷۵]

← احتیاط
۴. مطابق فتوای آیت‌الله مکارم شیرازی، در صورت تشکیل نظام اسلامی، احتیاط در برپایی نماز جمعه است. [۷۶]

← واجب تعیینی
۵.به فتوای فقیه عالی‌قدر آیت‌الله حاج آقا مرتضی حائری، (ایشان رسالۀ مستقلّی برای اثبات وجوب تعیینیِ نماز جمعه نوشته‌اند.) اقامه نماز جمعه و شرکت در آن، واجب تعیینی است.

← نظر سید محمدباقر صدر
۶.آیت‌الله شهید سیّد محمّدباقر صدر، برای نماز جمعه، سه حکم ذکر کرده است:

←← حکم اوّل
وجوب تعیینی اقامه نماز جمعه در دوران حکومت سلطان عادل، با این توضیح وی که مقصود از سلطان عادل، شخص یا اشخاصی است که به صورت مشروع، قدرت سیاسی را به دست گیرند و با مردم به عدالت رفتار کنند.

←← حکم دوم
در صورت فقدان حکومت عدل نیز اقامه نماز جمعه، واجب است؛ ولی واجب تخییری، هر چند انتخاب جمعه، فضیلت و ثواب بیشتری دارد.

←← حکم سوم
در صورتی که پنج فرد مکلّف، با هدف عمل کردن به واجب تخییری، نماز جمعه‌ای بر پا کنند، شرکت در آن بر دیگر مکلّفان، واجب است. [۷۷]

← واجب تعیینی در حکومت اسلامی
۷.اقامه نماز جمعه و نیز شرکت در آن، در حکومتی که مبتنی بر قوانین اسلامی است، خصوصاً در صورتی که رهبریِ آن، با فقیه جاواجب تعیینیمع شرایط باشد، است؛ زیرا دلالت روایات اهل بیت (علیهم‌السّلام) بر وجوب تعیینی نماز جمعه، غیر قابل انکار است. عمده مانع برای استناد به این روایات، استنباط شماری از فقیهان از سیره اهل‌بیت (علیهم‌السّلام) در دورانی است که آن بزرگواران به رغم حضور، قدرت اقامه نماز جمعه را نداشتند؛ همان شرایطی که موجب پدید آمدن نظریه مشهور عدم وجوب تعیینی نماز جمعه در عصر غیبت گردید. بی‌تردید اگر مردم موفق شوند نظامی هماهنگ با اصول حکومتی اهل‌بیت (علیهم‌السّلام) تشکیل دهند، دوران یاد شده و شرایط مربوط، تغییر یافته و می‌طلبد تا فقهای عصر، حکم نماز جمعه را متناسب با شرایط جدید، مورد بازکاوی قرار دهند. این نکته بسیار شایان توجّه است که فقیهان پیشین که به صورت گسترده، به نظریه عدم وجوب تعیینی نماز جمعه در عصر غیبت معتقد شده ‌اند، اصولاً تجربه‌ای از حکومت اسلامی بدون معصوم نداشتند و شاید احتمال نمی‌دادند که بتوان پیش از عصر ظهور، حکومت عادلانه‌ای بر اساس قوانین اسلامی تشکیل داد تا بخواهند در باره حکم نماز جمعه در آن دوران، اظهار نظر کنند، و به همین جهت، در دوران حکومت صفوی که به‌طور نسبی شرایط برای اقامه نماز جمعه فراهم گردید، فقهای بزرگی به وجوب تعیینی آن، فتوا دادند.
افزون بر این، به دلیل سیاسی ـ عبادی بودن نماز جمعه، اقامه آن، و نیز نصب امامان جمعه همانند قضاوت و اجرای حدود و... وظیفه حکومت و حاکم اسلامی است. با این وصف و بویژه بر اساس نظریه ولایت مطلقه فقیه، چگونه می‌توان پذیرفت ولی فقیه، همه اختیارات حکومتی امام معصوم (علیهم‌السّلام) را داشته باشد، به جز اقامه نماز جمعه را؟!

تذکر[ویرایش]

آنچه در خصوص حکم وجوب تعیینیِ نماز جمعه در عصر غیبت گفته شد، مشروط به حاکمیت فقیه عادل جامع الشرایط است. از این‌رو، اقامه نماز جمعه و شرکت در آن، در حکومت‌های غیر اسلامی، واجب تعیینی نیست.

پانویس[ویرایش]
 
۱. ر.ک: رازی، حسین بن علی، روضات الجنان، ج۲، ص۳۷۰.
۲. امین عاملی، سیدمحسن، اعیان الشیعه، ج۷، ص۱۷۰.    
۳. افندی، میرزا عبدالله، ریاض العلما، ج۲، ص۴۴۰.    
۴. مدرس تبریزی، محمد علی، ریحانة الادب، ج۳، ص۵۰.    
۵. نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، ص۲۷۰، ش ۷۰۸.
۶. ر.ک: مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال فی علم الرجال، ج۲، ص۷۷.
۷. نوری، حسین بن محمد تقی، خاتمة المستدرک، ج۳، ص۴۳-۴۵.
۸. حر عاملی، محمد بن حسن، امل الامل، ج۲، ص۸۰-۱۶۰.
۹. بحر‌العلوم الطباطبائی، سید محمدمهدی، رجال السید بحر العلوم، ج۳، ص۲۲۹
۱۰. جمعی از نویسندگان، دائرة المعارف تشیّع، ج۱، ص۳۰۱.
۱۱. ر.ک: افندی، میرزا عبدالله، ریاض العلماء، ج۳، ص۴۵۵.
۱۲. افندی، میرزا عبدالله، ریاض العلماء، ج۳، ص۴۶۰.
۱۳. خوانساری، محمد باقر، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، ج۴، ص۶۴۶.
۱۴. دوانی، علی، مفاخر اسلام، ج۴، ص۴۴۲.
۱۵. مدرس تبریزی، محمد علی، ریحانة الادب، ج۵، ص۲۴۷-۲۴۸.    
۱۶. آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، فوائد الرضویه، ص۴۱۹.
۱۷. ر.ک: محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد، ج۲، ص۳۷۵.
۱۸. آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، نقباء البشر، ج۱، ص۱۷۶.
۱۹. ر.ک: محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد، ج۲، ص۳۷۵.
۲۰. ر.ک:خوانساری، محمد‌باقر، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، ج۳، ص۳۵۲-۳۸۷.    
۲۱. امین، سیدحسن، مستدرک اعیان الشیعه، ج۷، ص۱۴۳.
۲۲. حر عاملی، محمد بن حسن، امل الامل، ج۱، ص۸۷.
۲۳. ر.ک: جابری، کاظم، صلاة الجمعه تاریخیا و فقهیاً، ص۵۳.
۲۴. ر.ک: امین، محسن، مجالس المؤمنین، ج۱، ص۶۶.
۲۵. حر عاملی، محمد بن حسن، امل الامل، ج۱، ص۱۵.
۲۶. مدرس تبریزی، محمد علی، ریحانة الادب، ج۳، ص۳۸۲.
۲۷. خوانساری، محمد‌باقر، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، ج۷، ص۵۴.    
۲۸. ر.ک: حر عاملی، محمد بن حسن، امل الامل، ج۱، ص۷۸ ش۷۱.
۲۹. امین عاملی، سیدمحسن، اعیان الشیعه، ج۵، ص۹۹ ش ۲۳۶.
۳۰. خوانساری، محمد باقر، روضات الجنات، ج۳، ص۷۱.
۳۱. ر.ک: بحرانی، یوسف ابن احمد، لؤلؤة البحرین، ص۶۰.
۳۲. خوانساری، محمد‌باقر، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، ج۲، ص۱۱۸.
۳۳. اردبیلی، محمد بن علی، جامع الرواة، ج۲، ص۸۲.
۳۴. افندی، میرزا عبدالله، ریاض العلماء، ج۵، ص۴۷.
۳۵. حر عاملی، محمد بن حسن، امل الامل، ج۲، ص۲۵۲.
۳۶. مدرس تبریزی، محمد علی، ریحانة الادب، ج۲، ص۱۹۸.
۳۷. ر.ک: افندی، میرزا عبدالله، ریاض العلماء، ج۵، ص۱۵.
۳۸. خوانساری، محمد‌باقر، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، ج۶، ص۹۴.
۳۹. حر عاملی، محمد بن حسن، امل الامل، ج۲، ص۳۰۵.
۴۰. اردبیلی، محمد بن علی، جامع الرواة، ج۲، ص۴۲.
۴۱. ر.ک: تنکابنی، محمد بن سلیمان، قصص العلماء، ص۳۲۴.
۴۲. حر عاملی، محمد بن حسن، امل الامل، ج۱، ص۱۴۱.
۴۳. حر عاملی، محمد بن حسن، امل الامل، ج۱، ص۱۴۳.
۴۴. خوانساری، محمد‌باقر، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، ج۷، ص۱۰۰.
۴۵. مدرس تبریزی، محمد علی، ریحانة الادب، ج۲، ص۳۱.
۴۶. اردبیلی، محمد بن علی، جامع الرواة، ج۲، ص۹۰.
۴۷. امین عاملی، سیدمحسن، اعیان الشیعه، ج۲، ص۴۹۴.    
۴۸. ر.ک: بحرانی، یوسف ابن احمد، لؤلؤة البحرین، ص۳۰.
۴۹. نوری، میرزا حسین نوری، الفیض القدسی، ص۱۴۹.
۵۰. کرمانشاهی، احمد، مرآت الاحوال جهان‌نما، ج۱، ص۷۹.
۵۱. خوانساری، محمد باقر، روضات الجنات، ج۲، ص۸۴
۵۲. افندی، میرزا عبدالله، ریاض العلماء، ج۵، ص۳۹.
۵۳. ر.ک: خوانساری، محمد باقر، روضات الجنات، ج۲، ص۶۹.
۵۴. افندی، میرزا عبدالله، ریاض العلماء، ج۵، ص۴۵.
۵۵. حر عاملی، محمد بن حسن، امل الامل، ج۲، ص۲۵۰.
۵۶. دوانی، علی، مفاخر اسلام، ج۸، ص۲۸۱
۵۷. مدرس تبریزی، محمد علی، ریحانة الادب، ج۵، ص۲۴۴.
۵۸. ر.ک: بحرانی، یوسف ابن احمد، لؤلؤة البحرین، ص۱۱۷.
۵۹. حسینی فسایی، حسن، فارس‌نامۀ ناصری، ج۲، ص۱۲۶۵-۱۵۸۷.
۶۰. بحرانی، یوسف بن احمد، الدرر النجفیة، ص۴۶-۵۰.
۶۱. ر.ک: افندی، میرزا عبدالله، ریاض العلماء، ج۳، ص۲۰۳.
۶۲. خوانساری، محمد‌باقر، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، ج۴، ص۲۹۷.
۶۳. حر عاملی، محمد بن حسن، امل الامل، ج۲، ص۱۵۹-۱۶۰ ش ۴۶۳.
۶۴. بنى‌هاشمى خمينى، محمدحسن، توضیح المسائل مراجع، ج۱، ص۸۷۱، مسئلۀ ۱.
۶۵. بنى‌هاشمى خمينى، محمدحسن، توضیح المسائل مراجع، ج۱، ص۸۷۲، ذیل مسئلۀ ۱.
۶۶. بنى‌هاشمى خمينى، محمدحسن، توضیح المسائل مراجع، ج۱، ص۹۰۵، مسئلۀ ۲.
۶۷. بنى‌هاشمى خمينى، محمدحسن، توضیح المسائل مراجع، ج۱، ص۹۱۰، ذیل سؤال ۶۱۷.
۶۸. منتظری، حسین علی، البدر الزاهر فی صلاة الجمعة و المسافر، ص۷۰.
۶۹. طباطبایی یزدی، سید‌محمد‌کاظم، عروة الوثقی محشی، ج۲، ص۲۴۴.
۷۰. بنى‌هاشمى خمينى، محمدحسن، توضیح المسائل مراجع، ج۱، ص۸۹۳، مسئلۀ ۲.
۷۱. بنى‌هاشمى خمينى، محمدحسن، توضیح المسائل مراجع، ج۱، ص۸۹۳، مسئلۀ ۲.
۷۲. بنى‌هاشمى خمينى، محمدحسن، توضیح المسائل مراجع، ج۱، ص۸۸۹.
۷۳. بنى‌هاشمى خمينى، محمدحسن، توضیح المسائل مراجع، ج۱، ص۸۹۱.
۷۴. بنى‌هاشمى خمينى، محمدحسن، توضیح المسائل مراجع، ج۱، ص۸۷۲، ذیل مسئلۀ ۱.
۷۵. خویی، ابو‌القاسم، موسوعة الامام الخویی، ج۱۱، ص۳۱.    
۷۶. بنى‌هاشمى خمينى، محمدحسن، بنى‌هاشمى خمينى، محمدحسن، توضیح المسائل مراجع، ج۱، ص۸۷۵.
۷۷. ر.ک:صدر، سید محمد‌باقر، الفتاوی الواضحة، ج۱، ص۴۲۰.    


منبع[ویرایش]

حدیث‌نت، برگرفته از مقاله «نماز جمعه در عصر غیبت» تاریخ بازیابی۱۳۹۷/۷/۴.    






جعبه‌ابزار