نسخذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: نسخ، حکم، ناسخ و منسوخ.

پرسش: چگونه ممکن است حکمی از احکام الهی نسخ شود (علت نسخ)؟

پاسخ: حکمی که از طرف خداوند تشریع می‌شود، همیشه هدف اصلی آن عمل یا ترک کار خاصی نیست؛ بلکه چه‌بسا اهداف و منظورهای دیگری در کار باشد. " حکمت اساسی تدریج در تشریع و نزول آیات قرآن کریم، قانون فطری، طبیعی و معقول تعلیم و تربیت مخاطبان می‌باشد. خدای متعال برای تثبیت معارف و نظام‌های ارزشی جاودانه اسلام، شرایط عینی و واقعیت‌های خارجی معرفتی و توان علمی مخاطب‌های انسانی را در نظر گرفته است، تا مرحله به مرحله پذیرای ابعاد گوناگون معرفتی و دستورات رفتاری این آیین پایدار باشند. بنا بر مصالح مورد نظر، احکام الهی همه یکسان و یک‌نواخت نمی‌باشد.


نسخ[ویرایش]

مسأله نسخ اجمالاً مورد اتفاق همه مسلمین است. "بنا بر عقیده تمام علماء و دانشمندان اسلامی، نسخ در احکام محال نیست؛ بلکه ممکن است حکمی از احکام الهی در مرحله قانون‌گذاری و تشریع برداشته شود و تغییر پیدا کند. [۱]

ناسخ و منسوخ[ویرایش]

از همان عهد نخست اسلام نیز، شناخت ناسخ و منسوخ قرآن در میان مسلمانان به‌گونه‌ای اهمیت داشت که در اصل وجود آن بحث نمی‌کردند.

← حدیثی از امام علی
چنان‌که حضرت علی علیه‌السلام به قاضی ابویحیی فرمود: [۲]
آیا ناسخ را از منسوخ می‌شناسی که در مقام تفسیر کتاب الهی هستی؟ گفت: خدا بهتر می‌داند. امام فرمود: «هلکت و اهلکت» [۳] خودت هلاک شدی و دیگران را نیز هلاک کردی. البته بهترین دلیل بر امکان نسخ وجود آیات ناسخ و منسوخ است. بعد از روشن شدن اتفاق نظر علمای اسلام بر امکان نسخ، در بیان چگونگی و علت نسخ گفته می‌شود:

علت نسخ[ویرایش]

حکمی که از طرف خداوند تشریع می‌شود، همیشه هدف اصلی آن عمل یا ترک کار خاصی نیست؛ بلکه چه‌بسا اهداف و منظورهای دیگری در کار باشد. " حکمت اساسی تدریج در تشریع و نزول آیات قرآن کریم، قانون فطری، طبیعی و معقول تعلیم و تربیت مخاطبان می‌باشد. خدای متعال برای تثبیت معارف و نظام‌های ارزشی جاودانه اسلام، شرایط عینی و واقعیت‌های خارجی معرفتی و توان علمی مخاطب‌های انسانی را در نظر گرفته است، تا مرحله به مرحله پذیرای ابعاد گوناگون معرفتی و دستورات رفتاری این آیین پایدار باشند. بنا بر مصالح مورد نظر، احکام الهی همه یکسان و یک‌نواخت نمی‌باشد.

← شرایط احکام الهی
برخی احکام به حسب شرایط و موقعیت اجتماعی عصر نزول، دارای مصلحت موقت بوده و در نتیجه حکم خاص آن موارد نیز از همان آغاز در نزد خداوند، قلمروی محدود داشته است، لیکن بنا بر حکمت‌هایی، بر مردم مکتوم و پوشیده داشته شده‌اند؛ [۴] مثل مسئله تغییر قبله [۵] که بیان موقتی بودن قبله بیت‌المقدس در زمانی که مسلمان‌ها در فشار بودند، موجب گشوده شدن جبهه جدیدی در مقابل یهود و نصاری می‌شد و این به صلاح مسلمان‌ها نبود.
گاهی نیز ممکن است تشریع حکمی برای آزمایش و امتحان افراد باشد، بنابراین تشریع این حکم و رفع آن هر دو دارای مصلحت بوده است؛ مثل آیات ۱۲ و ۱۳ سوره مجادله. از سوی دیگر، تأثیر و دخالت خصوصیات زمان در ملاک و حکمت قوانین الهی قابل انکار نیست؛ مثل این‌که نماز، روزه، حج و ... هر یک در زمان معین و مناسبی واجب شده‌اند؛ یعنی زمان در وجوب این احکام دخالت داشته است.
از سوی دیگر، همان‌طور که زمان از نظر اوقات و روزها دارای خصوصیاتی است، ممکن است از نظر مدت و استمرار هم دارای خصوصیت و امتیاز خاصی باشد و انجام دادن امری در مدت معین و خاص دارای مصلحت باشد و پس از انقضای این مدت این مصلحت از بین برود.

پانویس[ویرایش]
 
۱. خویی، سید ابوالقاسم، شناخت قرآن، ص ۳۵۵، تلخیص و ترجمه هاشم هریسی.
۲. شیخ حر عاملی محمد بن حسن، وسایل الشیعه، ج ۱۰، ص ۴۶.    
۳. سعیدی روشن، محمدباقر، علوم قرآن، ص ۳۰۱.
۴. سعیدی روشن، محمدباقر، علوم قرآن، ص ۳۰۴.
۵. بقره (۲)، آیه ۱۵۰.    


منبع[ویرایش]

سایت اندیشه قم، برگرفته از مقاله «نسخ»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۵/۰۹/۱۱.    


رده‌های این صفحه : قرآن | نسخ در قرآن




جعبه‌ابزار