منظور از جاهلیت اولی در قرآنذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: جاهلیت اولی، جاهلیت، کفر، اسلام، قرآن، بعثت.

پرسش: به چه دوره‌ای «زمان جاهلیت» گفته می‌شود و منظور از «جاهلیت اولی» که در قرآن از آن یاد شده، چه زمانی است؟

پاسخ اجمالی: قرآن کریم روزگار عرب قبل از اسلام و متصل به ظهور اسلام را روزگار «جاهلیت» نامیده است و منظور حدود دو قرن پیش از بعثت است. برخی هر دوران پیش از اسلام را روزگار جاهلیّت می‌دانند.
برخی معتقدند: جاهلیت اولی، همان جاهلیت قبل از اسلام است و اقتضای معنای دیگری را ندارد، و بدین معنا نیست که در برابرش دوران دیگری باشد و همین‌که این دوره قبل از اسلام بوده، به آن «جاهیت اولی» می‌گویند؛ در مقابل برخی دوران میان حضرت آدم و حضرت نوح (علیهم السّلام)، برخی فاصله زمانی بین موسی و عیسی (علیه‌السّلام) و برخی دیگر دوران ما بین عیسی (علیه‌السّلام) و حضرت محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) را مطرح کرده‌اند.


معنای جاهلیت

[ویرایش]

قرآن کریم روزگار عرب قبل از اسلام و متصل به ظهور اسلام را روزگار «جاهلیت» نامیده است. بنابر این عنوان جاهلیّت به مقطعی از تاریخ عرب (حدود دو قرن) پیش از ظهور اسلام و بعثت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) که بت‌پرستی، جهل و خرافه‌گرایی از شاخصه‌های بارز آن به شمار می‌رود، اطلاق می‌گردد.
البته برخی معتقدند: هر روزگاری که پیش از اسلام بوده آن‌را جاهلیّت می‌گویند.
علت این نام‌گذاری اشاره به آن دارد که در زندگی عرب آن روز، تنها و تنها جهل حاکم بوده، نه علم و دانش، و در تمامی امورشان باطل و سفاهت بر آنان مسلط بود، نه حق و استدلال.
قرآن کریم چهار بار واژه جاهلیّت را با نگرش منفی به کار برده و از آن با عناوین زیر یاد کرده است:
۱. گمان جاهلی: «وَ طائِفَةٌ قَدْ اَهَمَّتْهُمْ اَنْفُسُهُمْ یَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَیْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِیَّةِ؛ و دیگران در فکر جان خویش بودند، آنها درباره خدا گمان‌های نادرستی؛ مانند گمان‌های دوران جاهلیت داشتند.»
۲. حکم جاهلی: «اَ فَحُکْمَ الْجاهِلِیَّةِ یَبْغُونَ وَ مَنْ اَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُکْماً لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ؛ آیا آنها حکم جاهلیّت را (از تو) می‌خواهند؟! و چه کسی بهتر از خدا، برای قومی که اهل یقین هستند، حکم می‌کند؟»
۳. خودنمایی جاهلی: «وَ قَرْنَ فی‌ بُیُوتِکُنَّ وَ لا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِیَّةِ الْاُولی؛ و در خانه‌های خود بمانید، و مانند دوران جاهلیّت نخستین (در میان مردم) ظاهر نشوید.»
۴. حمیّت و عصبیّت جاهلی: «اِذْ جَعَلَ الَّذینَ کَفَرُوا فی‌ قُلُوبِهِمُ الْحَمِیَّةَ حَمِیَّةَ الْجاهِلِیَّةِ؛ آن‌گاه که کافران تصمیم گرفتند که دل به تعصب، تعصب جاهلی سپارند.»
قرآن کریم در این آیات علاوه بر این چهار ویژگی مردم دوران جاهلیت، به برخی سنت‌ها و رسوم جاهلی اشاره نموده و امّت اسلامی را از آنها بر حذر داشته است؛ مانند:
جابه جا کردن ماه‌های حرام، ربا خواری، استقسام به ازلام (در دوران جاهلیت با تیرهای مخصوص اموال خود را قسمت می‌کردند، و به آن تیرها «ازلام» می‌گفتند، البته با طرز مخصوصی تیراندازی می‌شد).
ظِهار به گونه‌ای که حرمت ابدی درپی داشته باشد، کشتن فرزندان از بیم فقر، زنده به گور کردن دختران و فرزند خوانده را بسان فرزند واقعی دانستن.

جاهلیت اولی

[ویرایش]

آنچه گفته شد در ارتباط با اصل «زمان جاهلیت» بود، اما این‌که منظور از جاهلیت اولی چیست؟ مفسران در معنای آن اختلاف کرده‌اند.
برخی معتقدند اساساً جاهلیت اولی، اقتضای جاهلیت دیگری را ندارد، و بدین معنا نیست که در برابرش جاهلیت دیگری وجود داشته باشد، و همین‌که این دوره قبل از اسلام بوده، به آن «جاهیت اولی» می‌گویند و به تعبیر دیگر، منظور همان جاهلیت قبل از اسلام است.
برخی اما می‌گویند؛ منظور از جاهلیت اولی، جاهلیت زمان میان آدم و نوح (علیه‌السّلام) است که هشت‌صد سال بود.
گروهی معتقدند؛ فاصله زمانی بین موسی و عیسی (علیهم السّلام) بود و بعضی می‌گویند؛ دوران ما بین عیسی (علیه‌السّلام) و حضرت محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) است.
زمخشری معتقد است؛ منظور از جاهلیت اولی «جاهلیت کفر» قبل از اسلام بوده و در مقابل آن جاهلیتی دیگر وجود دارد که بعد از اسلام به وجود آمده که «جاهلیت فسق و فجور» است.
در روایتی نیز به موضوعی اشاره شده است که با فرض پذیرش روایت، شاید بطنی از بطون قرآن باشد که بر اساس آن، «جاهلیت اولی» را به خروج زن موسی (علیه‌السّلام) «صفورا» در برابر «یوشع بن نون» و «جاهلیت اخری» را به خروج «عایشه» همسر پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در برابر امام علی (علیه‌السّلام) تببین کرده که هر دوی این شورش‌ها بعد از رحلت آن دو پیامبر رخ داده است. در بخشی از این روایت گزارش شده است که یوشع بن نون (علیه‌السّلام) وصی موسی (علیه‌السّلام) بود و بعد از او سی سال زندگانی کرد، در همان دوران، «صفورا دختر شعیب» همسر موسی (علیه‌السّلام) مدعی شد که من شایسته‌تر هستم که جانشین شوهرم باشم و با یوشع جنگید، اما در نهایت شکست خورد... بعد از آن پیامبر فرمود؛ زود باشد که دختر ابوبکر با چند هزار از امتم بر علی بن ابی‌طالب (علیه‌السّلام) خروج کند، و با او بجنگد و (علی) طرفدارانش را بکشد و خودش را اسیر کند و با او خوش‌رفتاری نماید و در باره او است که خدای (عزّوجلّ) در آیه «وَ قَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ»، فرمود در خانه‌های خود بمانید و مانند زمان جاهلیت نخست خودنمایی نکنید که مقصود از «جاهلیت نخست» همان شورش صفوراء دختر شعیب است‌.
[۲۵] ر.ک: شریف لاهیجی، محمد بن علی، تفسیر شریف لاهیجی، ج ۳، ص۶۳۰-۶۳۱، تحقیق، حسینی ارموی (محدث)، میر جلال الدین، تهران، دفتر نشر داد، چاپ اول، ۱۳۷۳ش.


پانویس

[ویرایش]
 
۱. ر.ک:جمعی از پژوهشگران، زیر نظر‌ هاشمی شاهرودی، سید محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (علیه‌السّلام)، ج۳، ص۴۲، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۶ق.    
۲. ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن، ج۱۵، ص۴۱۵، تحقیق، یاحقی، محمد جعفر، ناصح، محمد مهدی، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۴۰۸ق.    
۳. طباطبائی، سید محمد‌حسین‌، المیزان فی تفسیر القرآن، ج‌۴، ص۱۵۲، قم، دفتر انتشارات اسلامی‌، چاپ پنجم‌، ۱۴۱۷ق.    
۴. آل عمران/سوره۳، آیه۱۵۴.    
۵. مائدة/سوره۵، آیه۵۰.    
۶. احزاب/سوره۳۳، آیه۳۳.    
۷. فتح/سوره۴۸، آیه۲۶.    
۸. توبه/سوره۹، آیه۳۷.    
۹. بقره/سوره۲، آیه۲۷۵.    
۱۰. مائده/سوره۵، آیه۹۰.    
۱۱. مجادله/سوره۵۸، آیه۲.    
۱۲. انعام/سوره۶، آیه۱۵۱.    
۱۳. اسراء/سوره۱۷، آیه۳۱.    
۱۴. تکویر/سوره۸۱، آیه۸.    
۱۵. احزاب/سوره۳۳، آیه۴.    
۱۶. ر.ک:جمعی از پژوهشگران، زیر نظر‌ هاشمی شاهرودی، سید محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (علیه‌السّلام)، ج۳، ص۴۲.    
۱۷. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج‌۱۴، ص۱۷۹، تهران، ناصر خسرو، چاپ اول، ۱۳۶۴ش.    
۱۸. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج‌۸، ص۵۵۸، مقدمه، بلاغی‌، محمد جواد، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.    
۱۹. طباطبائی، سید محمد‌حسین‌، المیزان فی تفسیر القرآن، ج‌۱۶، ص۳۰۹.    
۲۰. شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، ج‌۸، ص۳۳۹، مقدمه، تهرانی، شیخ آقابزرگ، تحقیق، قصیر عاملی، احمد، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی تا.    
۲۱. شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، ج‌۸، ص۳۳۹.    
۲۲. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج‌۸، ص۵۵۸.    
۲۳. ‌زمخشری، محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، ج۳، ص۵۳۷، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ سوم، ۱۴۰۷ق.    
۲۴. شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج‌۱، ص۲۷، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ دوم، ۱۳۹۵ق.    
۲۵. ر.ک: شریف لاهیجی، محمد بن علی، تفسیر شریف لاهیجی، ج ۳، ص۶۳۰-۶۳۱، تحقیق، حسینی ارموی (محدث)، میر جلال الدین، تهران، دفتر نشر داد، چاپ اول، ۱۳۷۳ش.


منبع

[ویرایش]

پایگاه اسلام کوئست، برگرفته از مقاله «منظور از جاهلیت اولی در قرآن»، تاریخ بازیابی۱۴۰۰/۱/۱۶.    






جعبه ابزار
جعبه‌ابزار