مسائل اقتصادیذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه:اقتصاد، منابع اقتصادی، منابع طبیعی محض، منابع طبیعی با دخالت بشر.

پرسش: آیا قرآن به مسائل اقتصادی اشاره دارد؟

پاسخ: به طور کلی در قرآن کریم دو بخش از منابع اقتصادی مطرح است: أ. منابع طبیعی محض؛ مانند: زمین، خورشید، آب‌های طبیعی، دریاها، حیوانات و گیاهان؛ ب. منابع طبیعی که دست بشر در آن دخالت دارد؛ مانند: استخراج معدن، زنبورداری، صنعت و کشاورزی.


اقتصاد[ویرایش]

با توجه به این‌که اقتصاددانان تعاریف متفاوتی از اقتصاد ارائه داده‌اند، لکن اختلاف تعاریف هر چه باشد، اصل موضوع را عوض نمی‌کند و همه متفق‌القول خواهند بود که «اقتصاد بحث معاش بشر به معنای وسیع کلمه است».

موضوع اقتصاد[ویرایش]

موضوع اقتصاد، در بر گیرنده خواست‌ها، نیازها، آمال و بلندپروازی‌های بشر است. بر این اساس بحث پیرامون منابع تأمین‌کننده این نیازها مطرح می‌شود. [۱]

اولین منبع تأمین نیاز بشر[ویرایش]

خداوند متعال در قرآن مجید در آیات فراوانی، منابع مهم تأمین نیازها و حوائج بشر را معرفی می‌کند؛ لکن پیش از آن‌که به آن آیات بپردازیم، خوب است بدانیم در قرآن کریم، اولین منبع تأمین نیاز بشر، بهشت، معرفی شده است؛ چنان‌که خداوند متعال به حضرت آدم (علیه‌السلام) می‌فرماید: «ای آدم تو و همسرت در بهشت مسکن گزین و از هر آن‌چه که می‌خواهید، میل کنید». [۲]
و نیز می‌فرماید: «همانا برای توست که هرگز در آن گرسنه و برهنه نمی‌شوی و در آن تشنه نمی‌شوی و حرارت آفتاب آزارت نمی‌دهد». [۳]

دومین منبع تأمین معاش بشر[ویرایش]

اما پس از اخراج حضرت آدم (علیه‌السلام) و استقرار او بر روی زمین، خداوند متعال در آیات فراوانی، زمین، را مهم‌ترین و ارزشمندترین منبع اقتصادی و تأمین معاش بشر معرفی می‌کند. [۴] [۵] [۶] [۷] [۸] [۹]

← نمونه‌ها
به عنوان مثال به دو نمونه از آن اشاره می‌شود:
۱. «ما تسلط و مالکیت و حکومت بر زمین را برای شما قرار دادیم و انواع وسایل زندگی را برای شما فراهم ساختیم، اما کم‌تر شکرگزاری می‌کنید». [۱۰]

۲. «و زمین را گستردیم و در آن کوه‌های ثابتی افکندیم و از هر گیاه موزونی در آن رویاندیم و برای شما انواع وسایل زندگی در آن قرار دادیم و هم‌چنین برای کسانی که شما نمی‌توانید به آن‌ها روزی دهید». [۱۱]

منابع اقتصادی بشر[ویرایش]

از تأمل و دقت در آیات اقتصادی قرآن کریم به این نتیجه می‌رسیم که خداوند متعال منابع اقتصادی و تأمین معاش بشر را دو گونه معرفی می‌کند: [۱۲]

← اول
ابتدا منابع طبیعی محض که خداوند متعال در طبیعت به ودیعه نهاده است بدون دخالت دست بشر؛ مثل: دریا، زمین،...

← دوم
منابع طبیعی که با کمک دست بشر به عنوان منبع اقتصادی مطرح می‌شود؛ مانند: معدن، کشاورزی، زنبورداری و...
اکنون آیات مربوط به هر یک از آن‌ها مورد بررسی قرار می‌گیرد.

منابع طبیعی محض[ویرایش]

آیات مربوط به منابع طبیعی محض، عبارت‌اند از:

← زمین
در آیات متعددی به این منبع مهم اقتصادی اشاره شده است؛ به‌عنوان مثال آیة شریفة:
«لیسئلونک عن الانفال قل الانفال لله و الرسول»؛ [۱۳] «از تو نسبت به انفال سؤال می‌کنند بگو: انفال برای خدا و رسول است».
یکی از موارد انفال زمین‌های موات و زمین‌های آباد طبیعی است که بدون جنگ از کفار گرفته شده است.

در آیه شریفه دیگر آمده است: «او کسی است که زمین را برای شما رام کرد، بر شانه‌های آن راه بروید و از روزی‌های خداوند بخورید و بازگشت و اجتماع همه به سوی اوست». [۱۴] این نمونه آیات در قرآن کریم فراوان وجود دارد. [۱۵] [۱۶] [۱۷] [۱۸] [۱۹]

← آب‌های طبیعی
در قرآن اشارات فراوانی به آب‌ها شده است. [۲۰] [۲۱] [۲۲] [۲۳] [۲۴] [۲۵] [۲۶] [۲۷]
به‌عنوان نمونه، آیه شریفه: «هو الذی اُنزل من السماء ماءً لکم منه شرابٌ و منه شجرٌ فیه تسیمون»؛ [۲۸] «او کسی است که از آسمان آبی فرستاد که نوشیدن شما از آن است و گیا‌هان و درختانی که حیوانات خود را در آن به چرا می‌برید نیز، از آن است».

← گیاهان، مراتع، جنگل‌های طبیعی
در ارتباط با این منبع اقتصادی نیز آیات فراوانی وجود دارد. [۲۹] [۳۰]
به‌عنوان نمونه، به یک مورد آن اشاره می‌شود:
«و الارض بعد ذلک دحاها اخرج منها ماء‌ها و مرعی‌ها و الجبال ارسا‌ها متاعاً لکم ولانعامکم»؛ [۳۱] «و زمین را بعد از آن گسترش داد و از آن آب و چراگاهش را بیرون آورد و کوه‌ها را ثابت و محکم نمود. همة این‌ها برای بهره‌گیری شما و چهارپایانتان است».

← دریا و ثروت‌های دریایی
از مهم‌ترین منابع اقتصادی که قرآن کریم مطرح می‌کند، این منبع عظیم است که قرآن کریم در آیات فراوانی به آن اشاره می‌کند؛ [۳۲] [۳۳] [۳۴] لیکن جهت رعایت اختصار به یک مورد اشاره می‌شود:
«هو الذی سخر البحر لتاکلوا منه لحماً طریّاً...»؛ [۳۵] «او کسی است که دریا را مسخر شما ساخت تا از آن گوشت تازه بخورید، زیوری برای پوشیدن (مانند مروارید) از آن استخراج کنید و کشتی‌ها را می‌بینی که سینه دریا را می‌شکافند تا شما (به تجارت بپردازید) و از فضل خدا بهره گیرید، شاید شکر نعمت‌های او را به جا آورید».

← بادها و ابرها
آیات فراوانی در قرآن شریف وجود دارد که ابرها و بادها را به عنوان منابع مهم اقتصادی معرفی می‌کند. [۳۶] [۳۷] [۳۸]
به‌عنوان نمونه به یک مورد اشاره می‌شود:
«و من آیاته ان یرسل الریاح مبشرات و لیذیقکم من رحمته و لتجری الفلک بامره و لتبتغوا من فضله و لعلّکم تشکرون»؛ «و از آیات عظمت خدا این است که بادها را به‌عنوان بشارتگرانی می‌فرستد تا شما را از رحمتش بچشاند (و سیراب کند) و کشتی‌ها به فرمانش حرکت کنند و از فضل او بهره گیرید، شاید شکرگذاری کنید». [۳۹]

← حیوانات
در این مورد نیز اشارات قرآنی فراوان است. [۴۰] [۴۱] [۴۲] [۴۳] [۴۴] تا آن‌جا که سوره‌ای از قرآن کریم به نام «انعام» اختصاص یافته است که جهت رعایت اختصار به یک آیه اشاره می‌شود:

«و الانعام خلق‌ها لکم فیها‌ دف ء و منافع و من‌ها تاکلون و لکم فی‌ها جمال حین تریحون و حین تسرحون و تحمل اثقالم ... لرئوف رحیم و الخیل و البغال والحمیر...و یخلق ما لا تعلمون»؛ «و چهارپایان را آفرید؛ در حالی که در آن‌ها برای شما وسیله پوشش و منافع دیگری است، از گوشت آن‌ها می‌خورید و در آن‌ها برای شما زمینه و شکوه است، به هنگامی که آن‌ها را برای استراحتگاهشان باز می‌گردانید. آن‌ها بار‌های سنگین شما را به شهری حمل می‌کنند که جز با مشقت زیاد به آن نمی‌رسیدید، پروردگارتان رئوف و رحیم است؛ هم‌چنین اسب‌ها و استر‌ها و الاغ‌ها را آفرید تا بر آن‌ها سوار شوید و زینت شما باشد و چیز‌هایی می‌آفریند که نمی‌دانید». [۴۵]

← معادن
معادن که در طبیعت به ودیعه نهاده شده، قبل از استخراج، منابع طبیعی محض هستند که در آیات متعددی به آن اشاره شده است [۴۶] [۴۷] [۴۸]
به عنوان نمونه: «و انزلنا الحدید فیهِ باس شدید و منافع للنّاس» [۴۹]؛ «حدید را نازل کردیم که در آن نیروی شدید و منافعی برای مردم است».

منابع طبیعی با دخالت بشر[ویرایش]

اما قسم دوم منابع، یعنی منابع طبیعی که دست بشر در آن دخالت دارد؛
آیات قرآن در این زمینه فراوان است که ما جهت رعایت اختصار نسبت به هر مورد فقط یک نمونه راذکر می‌کنیم.

← کشاورزی
آیات متعددی به این منبع مهم اشاره دارد؛ به عنوان مثال:
«هو الذی جعل لکم الارض ذلولاً فامشوا فی مناکب‌ها و کلوا من رزقه و الیه النشور»؛ «او کسی است که زمین را برای شما رام کرد، بر نشانه‌های آن راه بروید و از روزی‌های خداوند بخورید و بازگشت و اجتماع همه به سوی اوست». [۵۰]

← زنبور‌داری
«و اوحی ربک الی النحل ان اتخذی من الجبال بیوتاً و من الشجر و ممّا یعرشون ثم کلی...»؛ «پروردگار تو به زنبور عسل وحی نمود که از کوه‌ها و درختان و داربست‌هایی که (مردم) می‌سازند، خانه‌هایی برگزین. سپس از تمام ثمرات بخور و راه‌هایی را که پروردگارت برای تو تعیین کرده است، به‌راحتی بپیما. از درون شکم آن‌ها، نوشیدنی با رنگ‌های مختلف خارج می‌شود که در آن شفا برای مردم است. به‌ یقین در این امر، نشانه روشنی است برای جمعیتی که می‌اندیشند». [۵۱]

← صنعت
یکی از منابع مهم اقتصادی، صنعت است که قرآن کریم در آیات متعددی به آن اشاره فرموده است. [۵۲] [۵۳] [۵۴] [۵۵] (یونس/۲۲) [۵۶]
به‌عنوان نمونه: «وعلمناه صنعة لبوس لکم لتحصنکم من باسکم»؛ «و تعلیم دادیم به (حضرت داوود) صفت زره‌بافی را به‌خاطر شما تا حفظ کند شما را در مقابل خطرات». [۵۷]

← استخراج معدن
آیات متعددی نیز به این منبع مهم اشاره دارد. [۵۸] [۵۹] [۶۰] [۶۱] [۶۲]
به‌عنوان نمونه: «و لسُلیمنَ الریح غدوها شهرٌ و رواحُ‌ها شهر و ارسلنا له عین القطر...»؛ «از برای سلیمان باد را مسخر کردیم که صبحگاهان مسیر یک ماه را می‌پـیمود و عصر‌گاهان مسیر یک ماه را، و چشمه مس (مذاب) را بر او روان ساختیم...». [۶۳]

نتیجه بحث[ویرایش]

پس به طور کلی در قرآن کریم دو بخش از منابع اقتصادی مطرح است:
أ. منابع طبیعی محض؛ مانند: زمین، خورشید، آب‌های طبیعی، دریاها، حیوانات و گیاهان؛
ب. منابع طبیعی که دست بشر در آن دخالت دارد؛ مانند: استخراج معدن، زنبورداری، صنعت و کشاورزی.

منابع[ویرایش]

۱. سید محمدجواد وزیری فرد، مسائل اقتصادی در تفسیر المیزان، تهران، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۷۶.
۲. دکتر صالح حمید العلی، عناصر الانتاج فی الاقتصاد الاسلامی، بیروت، الیمامه، ۱۴۲۰.
۳. محمدحسین ابراهیمی، اقتصاد در قرآن، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۵.

پانویس[ویرایش]
 
۱. وزیری فرد، سید محمدجواد، مسائل اقتصادی در تفسیر المیزان، تهران، انتشارات امیر کبیر، ۱۳۷۶.
۲. اعراف/سوره۷، آیه۱۹.    
۳. طه/سوره۲۰، آیه۱۱۸ – ۱۱۹.    
۴. ملک/سوره۶۷، آیه۱۵.    
۵. نبا/سوره۷۸، آیه۱۰ – ۱۱.    
۶. نوح/سوره۷۱، آیه۱۹ – ۲۰.    
۷. بقره/سوره۲، آیه۲۲.    
۸. بقره/سوره۲، آیه۲۹.    
۹. بقره/سوره۲، آیه۱۶۴.    
۱۰. اعراف/سوره۷، آیه۱۰.    
۱۱. حجر/سوره۱۵، آیه۱۹ – ۲۰.    
۱۲. صالح حمید العلی، عناصر الانتاج فی الاقتصاد الاسلامی و النظم الاقتصادیه المعاصرة، ج۱، ص۱۲۴، بیروت، انتشارات الیامه، ۱۴۲۰.
۱۳. انفال/سوره۸، آیه۱.    
۱۴. ملک/سوره۶۷، آیه۱۵.    
۱۵. نبا/سوره۷۸، آیه۱۰ – ۱۱.    
۱۶. نوح/سوره۷۱، آیه۱۹ – ۲۰.    
۱۷. بقره/سوره۲، آیه۲۲.    
۱۸. بقره/سوره۲، آیه۲۹.    
۱۹. بقره/سوره۲، آیه۱۶۴.    
۲۰. انبیاء/سوره۲۱، آیه۳۰.    
۲۱. یس/سوره۳۶، آیه۳۴.    
۲۲. نمل/سوره۲۷، آیه۶۰.    
۲۳. ابراهیم/سوره۱۴، آیه۳۲.    
۲۴. رعد/سوره۱۳، آیه۳.    
۲۵. زمر/سوره۳۹، آیه۲۱.    
۲۶. فرقان/سوره۲۵، آیه۴۸ – ۴۹.    
۲۷. رحمن/سوره۵۵، آیه۱۹ – ۲۵.    
۲۸. نحل/سوره۱۶، آیه۱۰.    
۲۹. عبس/سوره۸۰، آیه۲۷ – ۳۲.    
۳۰. نمل/سوره۲۷، آیه۱۰ – ۱۱.    
۳۱. نازعات/سوره۷۹، آیه۳۰-۳۲.    
۳۲. نحل/سوره۱۶، آیه۱۴.    
۳۳. فاطر/سوره۳۵، آیه۱۲.    
۳۴. مائده/سوره۵، آیه۹۶.    
۳۵. نحل/سوره۱۶، آیه۱۴.    
۳۶. حجر/سوره۱۵، آیه۲۲.    
۳۷. نبا/سوره۷۸، آیه۱۴-۱۵.    
۳۸. سبا/سوره۳۴، آیه۱۲.    
۳۹. روم/سوره۳۰، آیه۴۶.    
۴۰. انعام/سوره۶، آیه۳۸.    
۴۱. انعام/سوره۶، آیه۱۴۲.    
۴۲. انعام/سوره۶، آیه۱۴۴.    
۴۳. یس/سوره۳۶، آیه۷۱ – ۷۳.    
۴۴. طه/سوره۲۰، آیه۵۳ – ۵۴.    
۴۵. نحل/سوره۱۶، آیه۵ – ۸.    
۴۶. انفال/سوره۸، آیه۱.    
۴۷. نحل/سوره۱۶، آیه۱۳.    
۴۸. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۴.    
۴۹. حدید/سوره۵۷، آیه۲۵.    
۵۰. ملک/سوره۶۷، آیه۱۵.    
۵۱. نحل/سوره۱۶، آیه۶۸ – ۶۹.    
۵۲. طه/سوره۲۰، آیه۸۷ – ۸۸.    
۵۳. رعد/سوره۱۳، آیه۱۷.    
۵۴. کهف/سوره۱۸، آیه۹۴ – ۹۷.    
۵۵. حدید/سوره۵۷، آیه۲۵.    
۵۶. هود/سوره۱۱، آیه۳۷ – ۳۸.    
۵۷. انبیاء/سوره۲۱، آیه۸۰.    
۵۸. توبه/سوره۹، آیه۳۴.    
۵۹. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۴.    
۶۰. کهف/سوره۱۸، آیه۹۶.    
۶۱. سبا/سوره۳۴، آیه۱۲.    
۶۲. نمل/سوره۲۷، آیه۱۳.    
۶۳. سبا/سوره۳۴، آیه۱۲.    


منبع[ویرایش]

سایت ‌اندیشه قم، برگرفته از مقاله «مسائل اقتصادی»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۵/۰۹/۱۸.    



جعبه‌ابزار