قطع رحمذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: صله رحم، قطع رحم.

پرسش: صله و قطع رحم از منظر قرآن کریم را توضیح دهید؟

پاسخ:


معنای صله[ویرایش]

«صله» مصدر فعل «وصل» در مقابل «فصل» به معنی «اتصال» و به هم رسیدن است.

معنای رحم[ویرایش]

«رحم» نیز از «رحمة» به معنی رأفت و مهربانی گرفته شده است و چون فامیل‌ها و بستگان، نسبت به هم‌دیگر عطوفت و مهربانی دارند، «رحم» نامیده شده‌اند.

معنای صله رحم[ویرایش]

«صله رحم» یعنی با فامیل‌ها به هم رسیدن «و به حال هم رسیدگی کردن» می‌باشد.

صله رحم در قرآن[ویرایش]

این سنت از دیدگاه قرآن کریم از دو جهت قابل ملاحظه است:

← بررسی فقهی
از جهت فقهی «صله رحم» از نظر فقهی یکی از واجبات شرعی و... [۱] [۲] است.

←← آیه ۲۱ سوره رعد
«قطع» آن به دلیل آیات و روایات متعدد از محرمات کبیره است؛ چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید: «وَ الَّذِینَ یصِلُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یوصَلَ وَ یخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَ یخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ؛ و آنها که پیوندهایی را که خدا به آن امر کرده برقرار می‌دارند و از پروردگارشان می‌ترسند و از بدی حساب (روز قیامت) بیم دارند». [۳]در روایات اسلامی و کتاب‌های تفسیر، یکی از مواردی که «وصل آن» مورد امر خداوند به حساب آمده، «صله رحم» است. [۴]

←← حدیثی از امام صادق
مثلاً در حدیثی از امام صادق ـ علیه‌السلام ـ می‌خوانیم که از آن حضرت درباره تفسیر «وَ الَّذِینَ یصِلُونَ ...» سؤال شد «(فقال قراتبک)؛ فرمود: منظور خویشاوندان تو است». [۵]

←← حدیثی دیگر
هم‌چنین در جایی دیگر می‌فرماید: «وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی تَسائَلُونَ بِهِ وَ الْأَرْحامَ إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلَیکمْ رَقِیباً؛ و از خدایی بپرهیزید که (همگی به عظمت او معترفید، و) هنگامی که چیزی از یکدیگر می‌خواهید، نام او را می‌برید ( و نیز) از (قطع رابطه با) خویشاوندان خود بپرهیزید؛ زیرا خداوند مراقب شماست. [۶]

←← توضیح
در آیه یادشده بنا بر این‌که «ارحام» عطف بر لفظ جلالة «الله» و منصوب باشد تا در معنا چنین باشد: «اتقوا الله ان تقصره و اتقون الارحام ان تقطعواها» از معصیت خدا و قطع رحم بپرهیزید، یا این‌که «ارحام» مرفوع و مبتدا برای خبر محذوف باشد: «و الارحام کذلک»، یعنی رعایت ارحام نیز از مصادیق تقواست و از آن سؤال خواهد شد؛ ازاین‌رو مراد آیه این خواهد بود: «اتقوا لارحام فلا تقطعوا»؛ ارحام را مواظب باشید و قطع صله رحم نکنید. دلالت آیه بر وجوب صله، بنابراین سه احتمال مورد تأکید اکثر مفسران و فقها می‌باشد. [۷] [۸]البته آیات دیگری هم ممکن است دلالت بر وجوب «صله رحم» یا حرمت «قطع» آن باشد که به جهت پرهیز از طولانی شدن، از ذکر آنها خودداری می‌شود.

← بررسی اجتماعی
قرآن کریم در بیش از سی آیه و تحت عناوین مختلفی همچون، توصیه به رعایت حقوق ارحام احسان به والدین به ویژه مادر، و دوری از آزار آنها، انفاق به ذوی‌القربی، تقدم حق ایشان بر دیگر مؤمنان، حفظ سلسله مراتب ارحام در مسألة ارث، لزوم سرپیچی از متابعت ایشان در معصیت حق، اجتناب از قطع رحم و بی‌توجهی به حقوق ایشان و... به تشریح مسأله «صله رحم» و تبیین برخی احکام و آثار آن پرداخته که در مجموع معرف گویایی از اهمیت و موقعیت برجستة این عمل عبادی، اجتماعی، در نظام ارزشی مکتب اسلام و نقش و تأثیر بی‌بدیل آن در ایجاد و تحکیم هم‌بستگی و پیوند مشترک میان اعضای یک جامعه عموماً و شبکه خویشاوندان خصوصاً به حساب می‌آید. [۹]

اهمیت صله رحم[ویرایش]

علت این‌که اسلام نسبت به نگهداری و حفظ پیوند خویشاوندی این همه پافشاری کرده،‌ این است که همیشه برای اصلاح، تقویت، پیشرفت، تکامل و عظمت بخشیدن به یک اجتماع بزرگ، چه از نظر اقتصادی یا نظامی و چه از نظر جنبه‌های معنوی و اخلاقی، باید از واحدهای کوچک آن شروع کرد، با پیشرفت و تقویت تمام واحدهای کوچک، اجتماع عظیم خود به خود، اصلاح] خواهد شد.
اسلام برای عظمت مسلمانان از این روش به نحو کامل‌تری بهره‌برداری نموده است. دستور به اصلاح واحدهایی داده که معمولاً افراد از کمک و اعانت و عظمت بخشیدن به آن روگردان نیستند؛ زیرا تقویت بنیة افرادی را توصیه می‌کند که خونشان در رگ و پوست هم در گردش است، اعضای یک خانواده‌اند و پیداست هنگامی که اجتماعات کوچک خویشاوندی، نیرومند شد، اجتماع عظیم آنها نیز عظمت می‌یابد و از هر نظر قوی خواهد شد. [۱۰]

لزوم صله رحم[ویرایش]

لزوم صله رحم و عدم ترک آن در قرآن.
برای پی بردن بیشتر به اهمیت این موضوع از دیدگاه قرآن کریم، توجه کنید:

← صاحبان عقل
أ. صاحبان عقل و اندیشه‌اند: «إِنَّما یتَذَکرُ أُولُوا الْأَلْبابِ الَّذِینَ یوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ لا ینْقُضُونَ الْمِیثاقَ وَ الَّذِینَ یصِلُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یوصَلَ وَ یخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَ یخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ»؛ تنها صاحبان اندیشه متذکر می‌شوند. آنها که ... و آنها که پیوندهایی را که خدا به آن امر کرده است، برقرار می‌دارند. [۱۱] [۱۲]

← عاقبت نیک
ب. عاقبت نیک ‌سرای دیگر از آن آن‌هاست: «... اولئک لهم عقبی الدار» [۱۳]
و به تعبیر دیگر «صله رحم کنندگان» جزء عاقبت به خیرها خواهند بود؛ چون «عقبی» به معنی عاقبت و پایان کار است خواه خیر باشد یا شر، ولی با توجه به قرینه حال و مقال منظور در آیه فوق عاقبت خیر است. [۱۴]

← بهشت جاویدان
ج. بهشت جاویدان:
جایگاه آنها و پدران، همسران و فرزندان صالح آنها خواهد بود: «جَنَّاتُ عَدْنٍ یدْخُلُونَها وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَ أَزْواجِهِمْ وَ ذُرِّیاتِهِمْ؛ [۱۵]

← خوش‌آمدگویی فرشتگان
د: فرشتگان به آنها خوش‌آمد می‌گویند: «وَ الْمَلائِکةُ یدْخُلُونَ عَلَیهِمْ مِنْ کلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَیکمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ؛ و فرشتگان از هر دری بر آنان وارد می‌گردند. (و به آنها می‌گویند) سلام بر شما به خاطر صبر و استقامتتان، چه پایان و عاقبت خوبی». [۱۶]

← رعایت پدر و مادر و توحید
ه: رعایت پدر و مادر به عنوان یکی از مصادیق بارز «ارحام» تا سرحد توحید خداوند: «لا تُشْرِکوا بِهِ شَیئاً وَ بِالْوالِدَینِ إِحْساناً؛ چیزی برای خدا شریک قرار ندهید و به پدر و مادر احسان کنید». [۱۷]

← رعایت «بستگان و ایمان به خدا
و: رعایت «بستگان» که از «ارحام» محسوب می‌شوند، در ردیف ایمان به خدا و پیامبران و فرشتگان و معاد که همه از مصادیق «بر ّ» و نیکی به حساب آمده‌اند: «لَیسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لکنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْیوْمِ الآخِرِ وَ الْمَلائِکةِ وَ الْکتابِ وَ النَّبِیینَ وَ آتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبى...؛ نیکی آن نیست که رویتان را به سوی مشرق و مغرب آورید، بلکه نیکی آن است که کسی به خداوند و روز بازپسین و فرشتگان و کتاب‌های آسمانی و پیامبران ایمان داشته باشد و مال را با وجود دوست داشتن به خویشاوندان ... ببخشد». [۱۸]

← شرکت در مال ارثی
ز: شایستگی «ارحام» غیر وارث برای شرکت در مال ارثی: «وَ إِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبى وَ الْیتامى وَ الْمَساکینُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَ قُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً» چون خویشاوندان (غیر از ورثه) برای تقسیم (ترکه) حضور یابند، از آن به چیزی ایشان را بهره‌مند سازید و با ایشان با زبان خوش سخن بگویید. [۱۹]

← قطع رحم و ناخشنودی خداوند
د: از طرف دیگر «قطع» صله‌رحم موجب ناخشنودی حق‌تعالی و دوری از رحمت او خواهد بود...: «فَهَلْ عَسَیتُمْ إِنْ تَوَلَّیتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَکمْ أُولئِک الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ...؛ و پیوند خویشاوندانشان را بگسلید. اینان کسانی هستند که خداوند لعنتشان کرده ... . [۲۰]

← قطع رحم و فساد
ط: «قطع» صله‌رحم هم‌ردیف با فساد در زمین به شمار آمده است: «فَهَلْ عَسَیتُمْ إِنْ تَوَلَّیتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَکمْ...؛ اگر (از این دستورها) رویگردان شوید، جز این انتظار می‌رود که در زمین فساد و قطع پیوند خویشاوندی کنید»؟ [۲۱]

← حدود شرعی صله رحم
ی: حدود شرعی «صله رحم»: «صله رحم» نباید انسان را از حد و مرز «توحید» و «اطاعت حق» بیرون ببرد، قرآن کریم می‌فرماید: «لا تَجِدُ قَوْماً یؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیوْمِ الآخِرِ یوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ کانُوا آباءَهُمْ أَوْ أَبْناءَهُمْ أَوْ إِخْوانَهُمْ أَوْ عَشِیرَتَهُمْ أُولئِک کتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمانَ وَ أَیدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ...؛ قومی نیابی که به خداوند و روز بازپسین ایمان داشته باشد و با کسانی که با خداوند و پیامبر او ـ صلی الله علیه و آله ـ مخالفت می‌ورزند، دوستی کنند؛ ولو آن‌که پدرانشان یا فرزندانشان یا برادرانشان یا خاندانش باشند. اینان‌اند که (خداوند) در دل‌هایشان نقش ایمان نگاشته است و به فیض از جانب خویش استوارشان داشته است». [۲۲]

پانویس[ویرایش]
 
۱. المصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن، ج۱۳، ص۱۲۵.    
۲. المصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن، ج۴، ص۹۹، به بعد.    
۳. رعد/سوره۱۳، آیه۲۱.    
۴. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱۰، ص ۱۸۴.    
۵. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱۰، ص۱۸۵.    
۶. نساء/سوره۴، آیه۱.    
۷. شرف‌الدین، سیدحسین، تحلیلی اجتماعی از صلة رحم، ص ۲۸.
۸. رازی، فخرالدین، تفسیر الکبیر، ج۴، ص۱۳۵.
۹. شرف‌الدین، سیدحسین، تحلیلی اجتماعی از صله رحم، ص ۱۵۰.
۱۰. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱، ص۱۵۸.    
۱۱. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱۰، ص۱۹۲.    
۱۲. رعد/سوره۱۳، آیه۱۹-۲۱.    
۱۳. رعد/سوره۱۳، آیه۲۲.    
۱۴. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱۰، ص۱۹۲.    
۱۵. رعد/سوره۱۳، آیه۲۳.    
۱۶. رعد/سوره۱۳، آیه۲۳-۲۴.    
۱۷. انعام/سوره۶، آیه۱۵۱.    
۱۸. بقره/سوره۲، آیه۱۷۷.    
۱۹. نساء/سوره۴، آیه۸.    
۲۰. محمد/سوره۴۷، آیه۲۲-۲۳.    
۲۱. محمد/سوره۴۷، آیه۲۲.    
۲۲. مجادله/سوره۵۸، آیه۲۲.    


منبع[ویرایش]


سایت ‌اندیشه قم، برگرفته از مقاله «قطع رحم»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۶/۱/۱۹.    



رده‌های این صفحه : اخلاق اسلامی | فضائل اخلاقی | صله رحم




جعبه‌ابزار