رؤیتذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: رؤیت خدا، شیعه ، اهل سنت.
پرسش: دیدگاه شیعه درباره رؤیت خدا همراه با بررسی دیدگاه اهل سنت چیست؟
پاسخ: بسیاری از اندیشوران اهل سنت بر این باورند که خداوند اگر در این جهان دیده نشود، در عالم قیامت دیده خواهد شد! برخی از آنان در این رابطه گفته‌اند:هذا مذاهب اهل السنة و العلم بالحدیث؛ این عقیده اهل سنت و دانشمندان حدیث است".
بعضی هم پیرامون رؤیت خداوند توسط حضرت موسی و بنی‌اسرائیل گفته‌اند:نه این‌که رؤیت خداوند ممکن نباشد، بلکه حضرت موسی توان دیدن خداوند را نداشت.
قائلان به دیدن خداوند برای اثبات ادعایشان به ظاهر بعضی از آیات قرآن و احادیث وارده استدلال نمودند؛ از جمله این روایت ؛ پیامبر ـ صلی‌الله‌علیه‌واله ـ گفت:خدا را می‌بینید، همچنان‌که ماه را در شب چهاردهم‌ می‌بینید. کسی که در شب چهاردهم ماه را ببیند یقین می‌داند که آن ماه است. همچنان‌که مؤمنان نیز خدای ـ عزوجل ـ را در آن جهان می‌ببینند، یقین می‌دانند که آن خدای ـ عزوجل ـ است که می‌بینند.
به عقیده ما دنیا و آخرت (با توجه به معاد جسمانی) هیچ تفاوتی در این مسئله نخواهد داشت، آیا خداوند که وجودی فوق ماده است، در قیامت تبدیل به یک وجود مادی می‌شود و نامحدود به محدود تبدیل خواهد شد؟ شیعه معتقد است مراد از نظر کردن به خدای تعالی نظر کردن حسی که با چشم سر انجام می‌شود، نیست؛ بلکه مراد نظر قلبی و دیدن قلب به‌وسیله حقیقت ایمان است.


دیدگاه مفسران اهل سنت درباره رؤیت خدا

[ویرایش]

بسیاری از اندیشوران اهل سنت بر این باورند که خداوند اگر در این جهان دیده نشود، در عالم قیامت دیده خواهد شد! برخی از آنان در این رابطه گفته‌اند: هذا مذاهب اهل السنة و العلم بالحدیث؛ این عقیده اهل سنت و دانشمندان حدیث است".
[۱] رشیدرضا، محمد، تفسیر القران الحکیم ( تفسیر المنار)، ج ۷، ص ۶۵۳، دار المعرفة، بیروت، لبنان، چاپ دوم.
بعضی هم پیرامون رؤیت خداوند توسط حضرت موسی و بنی‌اسرائیل گفته‌اند: نه این‌که رؤیت خداوند ممکن نباشد، بلکه حضرت موسی توان دیدن خداوند را نداشت.
[۲] سید بن قطب بن ابراهیم شاذلی، فی ظلال القرآن، ج ‌۳، ص ۱۳۶۹، دارالشروق‌، چاپ بیروت، قاهره‌، سال ۱۴۱۲ ه ق‌، چاپ هفدهم‌.


دیدگاه اشاعره و معتزله

[ویرایش]

گفت‌و‌گوها و مشاجرات دانشمندان اشاعره و معتزله درباره در خواست رؤیت توسط موسی علیه‌السلام، روزگاری علمای اسلامی را به خود مشغول کرده و از صدر اسلام تا زمان حضرت رضا ـ علیه‌السلام ـ مورد نزاع شدیدی واقع شده است، به‌ویژه در زمان امام باقر و امام صادق ـ علیهمالسلام ـ که نزاع و مشاجره در آن به اوج خود رسیده بود. معتزله آن را به‌طور مطلق انکار می‌کردند؛ اما اشاعره آن را نسبت به آخرت اثبات و نسبت به دنیا انکار می‌نمودند.
طایفه دیگری هم بودند که می‌گفتند خداوند هم در آخرت دیده می‌شود و هم در دنیا . عجیب است که هر سه فرقه به همین آیه ( سوره اعراف آیه ۱۴۷) استدلال می‌کردند. این مشاجره تا هنگام از بین رفتن فرقه معتزله به دست آل ایوب ادامه داشت.

ادله قائلان به رؤیت خدا

[ویرایش]

این گروه برای اثبات ادعایشان به‌ظاهر بعضی از آیات قرآن و احادیث وارده استدلال نمودند که به برخی از آنها اشاره می‌کنیم.

← ۱. استناد به روایات


یکی از مفسران اهل سنت در این باره می‌گوید:موسی ـ علیه‌السلام ـ برای این نتوانست خدا را ببیند؛ چون خداوند تبارک و تعالی وعده دیدار خویش را به مؤمنان در سرای آخرت داده است، نه در سرای دنیا و موسی آنچه را درخواست کرده بود، پیش از وقت خواست، از آن جهت به آن نرسید؛ وگرنه دیدار خدای ـ عزوجل ـ مؤمنان را واجب است، منتها در جهان آخرت .

←← روایتی از پیامبر


چنان‌که پیامبر ـ صلی‌الله‌علیه‌واله ـ گفت:خدا را می‌بینید، همچنان‌که ماه را در شب چهاردهم‌ می‌بینید. کسی که در شب چهاردهم ماه را ببیند، یقین می‌داند که آن ماه است. همان‌گونه که مؤمنان نیز خدای ـ عزوجل ـ را در آن جهان می‌ببینند، یقین می‌دانند که آن خدای ـ عزوجل ـ است که مشاهده می‌کنند. پس چون موسی در دنیا دیدار خدا را خواست و هنوز محمد ـ صلی‌الله‌علیه‌واله ـ در صلب پدران بود، از این جهت از دیدار محروم ماند، گفت نه، من وعده کرده‌ام که تا بنده من محمد ـ صلی‌الله‌علیه‌واله ـ مرا نبیند، هیچ کس دیگر مرا دیدار نکند، و وعده دیدار من در بهشت می‌باشد:
[۹] طبری، ابوجعفرمحمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القران، مترجمان، تحقیق:حبیب یغمایی‌ ج ‌۲، ص ۵۳۶ و ۵۳۷، انتشارات توس‌، تهران، ۱۳۵۶ ه ش، چاپ دوم.
" وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلی‌ رَبِّها ناظِرَةٌ "؛ در آن روز صورت‌هایی شاداب و مسرور است و به پروردگارش می‌نگرد". یعنی با چشمت خدا را می‌بینی؛ همچنان‌که بخاری در صحیحش روایت نمود:"به‌زودی خدا را با چشمانتان می‌بینید".
[۱۱] بخاری، ابوعبدالله، محمد بن اسماعیل، صحیح بخاری، ج ۲۲، ص ۴۴۵، صحیح بخاری، سایت الإسلام، http://www.al-islam.com (المکتبة الشاملة).


←← روایتی از ابوسعید و ابوهریره


دیدن خداوند توسط مؤمنان در آخرت چیزی است که در احادیث صحاح از راه‌های متواتر از راویان احادیث به ما رسیده که به هیچ وجه دفع و منعش ممکن نیست؛ چون ابوسعید و ابوهریره در روایتشان که صحیح است، نقل می‌کنند:گفته شد یا رسول اللهً آیا ما در روز قیامت خدا را می‌بینیم؟ حضرت فرمود:آیا در دیدن خورشید و ماه که در پشت ابر نباشند، ضرر می‌بینید؟ گفتند:خیر. حضرت فرمود:شما هم این چنین خدا را می‌بینید.
[۱۲] دروزة، محمدعزت، التفسیر الحدیث، ج ۲، ص ۱۹۹، دار إحیاء الکتب العربیة، قاهره، سال ۱۳۸۳ ق.
[۱۳] مراغی احمد بن مصطفی، تفسیر المراغی، ج ۲۹، ص ۱۵۳، داراحیاء التراث العربی، بیروت.
[۱۴] طنطاوی، سیدمحمد، التفسیر الوسیط للقرآن الکریم، ج ۱۵، ص ۲۰۵.
[۱۵] ابن کثیر دمشقی اسماعیل بن عمرو، تفسیر القرآن العظیم، ج ۸ ؟؟؟، ص ۲۸۷، دار الکتب العلمیة، منشورات محمدعلی بیضون‌، بیروت‌، چاپ اول، ۱۴۱۹ ق‌.


←← روایتی از جریر


در صحیحین از جریر نقل شده است که پیامبر اسلام ـ صلی‌الله‌علیه‌واله ـ به ماه شب چهارده نگاه کرد و فرمود:همان‌طور که شما این ماه را می‌بینید، پروردگارتان را می‌بینید!
[۱۶] التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة، ج ۲۹، ص ۲۶۷.
[۱۷] زحیلی، تفسیر الوسیط، ج ۳، ص ۲۷۸۳.
[۱۸] معالم التنزیل فی تفسیر القرآن، ج ۳، ص ۲۸۰.
خداوند برای مؤمنان در‌حالی‌که می‌خندد، تجلی می‌کند.
[۱۹] مسلم، صحیح مسلم، باب إیمان حدیث ۳۱۶، موقع الإسلام، http://www.al-islam.com (المکتبة الشاملة).


← ۲. استناد به آیات قرآن


البته این گروه، از آیه "لَنْ تَرانِی" ، غافل نبودند، بلکه گفتند:لن ترانی معنایش این نیست که این رؤیت تا ابد ممکن نیست؛ بلکه معنایش این است ای موسی کسی مرا نمی‌بیند که زنده بماند، موسی عرض کرد: خدایا تو را ببینم و بمیرم بهتر است تا زنده باشم و تو را نبینم.

←← معنا و تفسیر "إلی" در آیه


قبل از پرداختن به توضیح آیه، نخست توجه به این نکته لازم به نظر می‌رسد.
کلمه "إلی" به دو صورت حرف و اسم به معنای "به‌سوی"
[۲۲] در این صورت معنای استقلالی ندارد؛ بلکه صرفاً برای ربط بین کلمات از آن استفاده می‌شود.
و "نعمت"
[۲۳] در این صورت جمعش آلاء می‌باشد، ۳۴ مورد در قرآن آمده که ۳۱ مورد آن به‌صورت "فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبان"؛ "پس کدامین نعمت‌های پروردگارتان را انکار می‌کنید؟! "آمده است.‌
وارد شده است. در آیه شریفه و احادیث وارده برای رؤیت از کلمه "إلی" استفاده نموده است. به همین جهت عده‌ای از اهل سنت این را تأویل نموده و "إلی" در آیه و روایت را اسم و مفرد آلاء
[۲۴] نه حرف "إلی" به معنای "به‌سوی".
به معنای نعمت گرفتند؛ همچنان‌که ثوری از منصور از مجاهد نقل کرده است که او گفت:" إِلی‌ رَبِّها ناظِرَةٌ " ؛ یعنی:منتظر ثواب پروردگارش است.
[۲۶] ابن کثیر دمشقی، تفسیر القرآن العظیم، ج ‌۸، ص ۲۸۷ و ۲۸۸، تفسیر القرآن العظیم، دار الکتب العلمیه، بیروت، ۱۴۱۹ ه ق..
این قول در بعضی از منابع شیعی نیز وارد شده است.

←← روایتی در کتاب عیون اخبار رضا


در کتاب عیون اخبار رضا ـ علیه‌السلام ـ در باب" آنچه از اخبار توحید از حضرت رضا رسیده" به سندی که به ابراهیم بن ابی‌محمود می‌رسد، روایت کرده که گفت:علی بن موسی الرضا ـ علیه‌السلام ـ در معنای آیه" وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلی‌ رَبِّها ناظِرَةٌ " فرمود: یعنی چهره‌هایی که در آن روز نورانی است و منتظر ثواب پروردگارش است.
[۲۸] صدوق، عیون‌ أخبار الرضا (ع)، ج ۱، ص ۱۱۴، انتشارات جهان، سال ۱۳۷۸ ه ق.


نقد دیدگاه رؤیت خدا

[ویرایش]


← اول


به عقیده ما بطلان این دیدگاه روشن است؛ زیرا دنیا و آخرت (با توجه به معاد جسمانی) هیچ تفاوتی در این مسئله نخواهد داشت، آیا خداوند که وجودی فوق ماده است در قیامت تبدیل به یک وجود مادی می‌شود و از آن مقام نامحدودی به محدودی خواهد گرایید؟ بنابراین مراد از نظر کردن به خدای تعالی نظر کردن حسی که با چشم سر انجام می‌شود نیست؛ بلکه مراد نظر قلبی و دیدن قلب به‌وسیله حقیقت ایمان است؛ همان‌گونه که براهین عقلی هم همین را می‌گوید و اخبار رسیده از اهل بیت عصمت ـ علیهم‌السلام ـ هم بر همین معنا دلالت دارد.

← دوم


به تعبیر دیگر، دلایل عقلی گواهی می‌دهد که خداوند هرگز با چشم دیده نخواهد شد؛ زیرا چشم تنها اجسام یا به تعبیر صحیح‌تر بعضی از کیفیات آنها را می‌بیند و چیزی که جسم نیست و کیفیت جسم را ندارد، هرگز با چشم مشاهده نخواهد شد؛ به عبارتی دیگر، اگر چیزی با چشم دیده شود، حتماً باید دارای مکان و جهت و ماده باشد، در‌حالی‌که او برتر از همه اینها است، او وجودی است نامحدود و به همین دلیل بالاتر از جهان ماده است؛ زیرا در جهان ماده همه چیز محدود است.

← سوم


در بسیاری از آیات قرآن از جمله آیاتی که در مورد بنی‌اسرائیل و تقاضای رؤیت خداوند سخن می‌گوید، با صراحت کامل، نفی امکان رؤیت از خداوند شده است.

نتیجه کلی درباره آیه "لن ترانی"

[ویرایش]

این آیه از آیاتی است که به‌خوبی بیانگر این است که به هیچ وجه، خدا را نمی‌توان دید؛ زیرا کلمه "لن" طبق نظر مشهور ادباء، برای نفی ابد است، بنابراین جمله "لن ترانی" مفهومش چنین می‌شود که نه در این جهان و نه در جهان دیگر مرا نخواهی دید. اگر فرضاً کسی در این موضوع تردید کند که "لن" برای نفی ابد است، باز اطلاق آیه و این که نفی رؤیت بدون هیچ قید و شرطی ذکر شده، دلیل بر این است که در هیچ زمان و در هیچ شرایطی خداوند، قابل رؤیت نیست.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. رشیدرضا، محمد، تفسیر القران الحکیم ( تفسیر المنار)، ج ۷، ص ۶۵۳، دار المعرفة، بیروت، لبنان، چاپ دوم.
۲. سید بن قطب بن ابراهیم شاذلی، فی ظلال القرآن، ج ‌۳، ص ۱۳۶۹، دارالشروق‌، چاپ بیروت، قاهره‌، سال ۱۴۱۲ ه ق‌، چاپ هفدهم‌.
۳. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن (تفسیر قرطبی)، ج ۷، ص ۵۴، انتشارات ناصر خسرو، تهران، سال ۱۳۶۴ ه ش، چاپ اول.    
۴. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن (تفسیر قرطبی)، ج ۷، ص ۲۷۹، انتشارات ناصر خسرو، تهران، سال ۱۳۶۴ ه ش، چاپ اول.    
۵. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن (تفسیر قرطبی)، ج ۱۹، ص ۱۰۷ ۱۰۸، انتشارات ناصر خسرو، تهران، سال ۱۳۶۴ ه ش، چاپ اول.    
۶. فخرالدین بن محمد ابوعبدالله رازی، تفسیر کبیر (مفاتیح الغیب)، ج ۱۳، ص ۱۲۴ ۱۲۵، دار احیاء التراث العربی، چاپ بیروت، سال ۱۴۲۰ ق، چاپ سوم‌.    
۷. فخرالدین بن محمد ابوعبدالله رازی، تفسیر کبیر (مفاتیح الغیب)، ج ۱۳، ص ۱۲۷، دار احیاء التراث العربی، چاپ بیروت، سال ۱۴۲۰ ق، چاپ سوم‌.    
۸. اعراف (۷)، آیه ۱۴۷.    
۹. طبری، ابوجعفرمحمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القران، مترجمان، تحقیق:حبیب یغمایی‌ ج ‌۲، ص ۵۳۶ و ۵۳۷، انتشارات توس‌، تهران، ۱۳۵۶ ه ش، چاپ دوم.
۱۰. قیامت (۷۵)، آیه ۲۲ و ۲۳.    
۱۱. بخاری، ابوعبدالله، محمد بن اسماعیل، صحیح بخاری، ج ۲۲، ص ۴۴۵، صحیح بخاری، سایت الإسلام، http://www.al-islam.com (المکتبة الشاملة).
۱۲. دروزة، محمدعزت، التفسیر الحدیث، ج ۲، ص ۱۹۹، دار إحیاء الکتب العربیة، قاهره، سال ۱۳۸۳ ق.
۱۳. مراغی احمد بن مصطفی، تفسیر المراغی، ج ۲۹، ص ۱۵۳، داراحیاء التراث العربی، بیروت.
۱۴. طنطاوی، سیدمحمد، التفسیر الوسیط للقرآن الکریم، ج ۱۵، ص ۲۰۵.
۱۵. ابن کثیر دمشقی اسماعیل بن عمرو، تفسیر القرآن العظیم، ج ۸ ؟؟؟، ص ۲۸۷، دار الکتب العلمیة، منشورات محمدعلی بیضون‌، بیروت‌، چاپ اول، ۱۴۱۹ ق‌.
۱۶. التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة، ج ۲۹، ص ۲۶۷.
۱۷. زحیلی، تفسیر الوسیط، ج ۳، ص ۲۷۸۳.
۱۸. معالم التنزیل فی تفسیر القرآن، ج ۳، ص ۲۸۰.
۱۹. مسلم، صحیح مسلم، باب إیمان حدیث ۳۱۶، موقع الإسلام، http://www.al-islam.com (المکتبة الشاملة).
۲۰. اعراف (۷)، آیه ۱۴۳.    
۲۱. ابن ابی‌حاتم عبدالرحمن بن محمد، تفسیر القرآن العظیم، ج ‌۵، ص ۱۵۵۹، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق اسعد محمد الطیب، ناشر مکتبة نزار مصطفی الباز، عربستان، سال ۱۴۱۹ ق، چاپ سوم.    
۲۲. در این صورت معنای استقلالی ندارد؛ بلکه صرفاً برای ربط بین کلمات از آن استفاده می‌شود.
۲۳. در این صورت جمعش آلاء می‌باشد، ۳۴ مورد در قرآن آمده که ۳۱ مورد آن به‌صورت "فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبان"؛ "پس کدامین نعمت‌های پروردگارتان را انکار می‌کنید؟! "آمده است.‌
۲۴. نه حرف "إلی" به معنای "به‌سوی".
۲۵. قیامت (۷۵)، آیه ۲۲ و ۲۳.    
۲۶. ابن کثیر دمشقی، تفسیر القرآن العظیم، ج ‌۸، ص ۲۸۷ و ۲۸۸، تفسیر القرآن العظیم، دار الکتب العلمیه، بیروت، ۱۴۱۹ ه ق..
۲۷. قیامت (۷۵)، آیه ۲۲ و ۲۳.    
۲۸. صدوق، عیون‌ أخبار الرضا (ع)، ج ۱، ص ۱۱۴، انتشارات جهان، سال ۱۳۷۸ ه ق.
۲۹. طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القران، موسوی، محمدباقر، ج ‌۲۰، ص ۱۷۸، دفتر انتشارات اسلامی، قم، سال ۱۳۷۴ ه ش، چاپ پنجم.    
۳۰. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج ‌۵، ص ۳۸۱، دار الکتب الإسلامیة، تهران، سال ۱۳۷۴ ه ش، چاپ اول.    
۳۱. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج ‌۶، ص ۳۶۰، دار الکتب الإسلامیة، تهران، سال ۱۳۷۴ ه ش، چاپ اول.    


منبع

[ویرایش]
پایگاه اسلام کوئست.    






جعبه ابزار
جعبه‌ابزار