جسمانی بودن خداوندذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: جسمانی بودن خداوند.
پرسش: آیا آیۀ شریفۀ « هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ یَأْتِیَهُمُ اللَّهُ فِی ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَ الْمَلَائِکَةُ وَ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ إِلَی اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ »، بر جسمانی بودن خداوند دلالت دارد؟
پاسخ: این آیه اگرچه از آیات پیچیده قرآن به نظر می‌رسد، ولی دقت روی تعبیرات آن ابهام را برطرف می‌سازد.


اشاره آیه به شخص پیامبر

[ویرایش]

در اینجا روی سخن به پیامبر اکرم ـ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ است که به دنبال بحث آیه قبل:«و اگر بعد از این همه نشانه‌های روشن، که برای شما آمده است، لغزش کردید (و گمراه شدید)، بدانید (از چنگال عدالت خدا، فرار نتوانید کرد) که خداوند، توانا و حکیم است»، خداوند در این آیه می‌فرماید:«آیا (پیروان فرمان شیطان، پس از این همه نشانه‌ها و برنامه‌های روشن) انتظار دارند که خداوند و فرشتگان ، در سایه‌هایی از ابرها به‌سوی آنان بیایند (و دلایل تازه‌ای در اختیارشان بگذارند؟! با اینکه چنین چیزی محال است!) و همه‌چیز انجام شده، و همه کارها به‌سوی خدا بازمی‌گردد». برای روشن شدن منظور آیۀ مزبور، به تفسیر و توضیح آن در بخش‌های زیر پرداخته می‌شود.

أ. تفسیر «هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ یَأْتِیَهُمُ اللَّهُ فِی ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ»

[ویرایش]

درباره این بخش از آیۀ شریفه سه تفسیر وجود دارد:

← تفسیر اول


۱. خداوند به‌قدر کافی اتمام حجت کرده، و نباید افراد لجوج در انتظار این باشند که خدا و فرشتگان نزد آنها آیند و حقایق را بازگو کنند که این امر محال است، و اگر هم ممکن بود نیازی به آن نبود.

← تفسیر دوم


۲. آیا آنها با این لجاجت در عدم ایمان در انتظار این هستند که فرمان عذاب الاهی و فرشتگان عذاب فرارسند و آنها را ریشه‌کن سازند.

← تفسیر سوم


۳. آیا آنها با این کار خود در انتظارند که قیامت بر پا شود و فرمان عذاب همراه فرشتگان الاهی فرارسد و به حساب همگی رسیدگی گردد و به کیفر خود گرفتار شوند.

←← توضیحی بر تفسیر دوم و سوم


بنا بر تفسیر دوم و سوم، اشاره به این است که عذاب الاهی به‌طور ناگهانی همچون ابرها بر سر آنها سایه ‌افکن می ‌شود، به‌ویژه از آنجا که انسان با مشاهدۀ ابر انتظار ریزش باران رحمت را دارد، هنگامی‌که عذابی به‌صورت صاعقه و مانند آن از آن فرود آید، دردناک‌تر است؛ همان‌طور که عذاب بعضی از اقوام پیشین نیز به‌صورت صاعقه‌هایی بود که از ابرها فرود آمد.

←← توضیحی بر تفسیر اول


اما بنابر تفسیر اول ممکن است اشاره به عقیده خرافی کفار باشد که گمان می‌کردند خداوند گاهی از آسمان نازل می‌شود؛ در‌حالی‌که ابرها بر او سایه ‌افکن می‌باشند.

ب. تفسیر «قُضِیَ الْأَمْرُ» (پایان یافتن کار)

[ویرایش]

دربارۀ اینکه منظور از «قُضِیَ الْأَمْرُ»؛ یعنی پایان یافتن کار چیست، از سوی مفسران دیدگاه‌هایی بیان شده است؛
[۷] طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، با مقدمه بلاغی، محمد جواد، ج ۲، ص ۵۳۹ ؟؟؟، انتشارات ناصر خسرو، تهران، چاپ سوم، ۱۳۷۲ ش.
[۸] بغدادی، علاء‌الدین علی بن محمد، لباب التاویل فی معانی التنزیل، تصحیح: شاهین، محمدعلی، ج ۱، ص ۱۴۰، دار الکتب العلمیة، بیروت، چاپ اول، ۱۴۱۵ ق
[۹] عاملی ابراهیم، تفسیر عاملی، تحقیق:غفاری، علی‌اکبر، ج ۱، ص ۳۶۸، انتشارات صدوق، تهران، ۱۳۶۰ ش.
[۱۰] جعفری، یعقوب، کوثر، ج ۱، ص ۵۰۰، بی‌نا، بی‌جا، بی‌تا.
مانند اینکه اشاره به پایان گرفتن کار تبلیغ و بیان همۀ حقایق باشد که در آیه قبل تحت عنوان بینات به آن اشاره شده بود و با وجود این، دیگر انتظار آنها، بی‌معناست و به فرض محال که ممکن باشد خداوند و فرشتگان نزد آنها حضور یابند، نیازی به آن احساس نمی‌شود؛ زیرا همه چیز برای هدایت آنها به‌قدر کافی در اختیارشان قرار داده شده و مطابق این تفسیر، هیچ‌گونه تقدیری در آیه وجود ندارد، و عین الفاظ آیه گویاست. بنابراین استفهام موجود در آیه، انکاری می‌باشد. و این تفسیر، مناسب‌تر به نظر می‌رسد، و نیاز به تقدیر هم ندارد.

ج. تفسیر «إِلَی اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ»

[ویرایش]

و در پایان آیه، می‌فرماید:«و همه کارها به سوی خدا باز‌می‌گردد». امور مربوط به ارسال پیامبران و نزول کتاب‌های آسمانی و تبیین حقایق بازگشت به او می‌کند؛ همان‌گونه که امر حساب و مجازات و کیفر و پاداش به او باز می‌گردد.

د. غیر ممکن بودن جسمانی بودن خداوند

[ویرایش]

جسمانی نبودن خداوند ، یکی از مهم‌ترین بحث‌ها در باب صفات سلبیه حضرت حق تعالی است.
[۱۳] ر.ک: نمایه‌های «خدا و صفات ثبوتی و سلبی»، سؤال ۲۳۳۰.
دلایلی عقلی و نقلی در نفی جسمانیت خداوند بیان شده است؛ مانند اینکه هر جسمی دارای ابعاد سه‌گانه طول، عرض و ارتفاع است و بنابر نظریات جدید، بُعد زمان هم به این سه بُعد اضافه می‌شود که لازمه این امر ترکیب در جسم است و هر موجود مرکب محتاج به اجزای خود است، و هر موجود محتاجی ممکن است، پس واجب نیست؛ در‌حالی‌که خداوند، موجود واجب است.

و. غیر ممکن بودن رؤیت خداوند

[ویرایش]

بی‌گمان مشاهدۀ حسی تنها در مورد اجسامی صورت می‌گیرد که دارای رنگ و مکان و محل هستند. بنابر‌این در مورد ذات خداوند که ما فوق زمان و مکان است معنا ندارد. ذات پاک او نه در دنیا با این چشم ظاهری دیده می‌شود و نه در آخرت .
[۱۶] ر.ک:نمایه‌های «رؤیت (دیدن) خدا»، ۲۹۵.
[۱۷] ر.ک:«موسی (ع) و درخواست رؤیت خدا»، سؤال ۱۴۵.
[۱۸] ر.ک:«امکان معرفت و رؤیت خدا در تجلیات»، سؤال ۱۲۲۸۱.


آیات محکم و بی‌نقص بودن خداوند

[ویرایش]

همچنین برخی از آیات قرآن کریم در مورد خداوند، جزو آیات محکم است و هر‌گونه نقص و حاجت و امکان را از ذات الاهی نفی می‌کند؛ مانند آیۀ شریفۀ «او آفرینندۀ آسمان‌ها و زمین است و از جنس شما همسرانی برای شما قرار داد و جفت‌هایی از چهارپایان آفرید و شما را به این وسیله (بوسیله همسران‌]) زیاد می‌کند) هیچ چیز همانند او نیست و او شنوا و بیناست».

شناخت تمام صفات خداوند

[ویرایش]

جملۀ « لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ »؛ هیچ چیز همانند او نیست، در حقیقت پایۀ اصلی شناخت تمام صفات خداست که بدون توجه به آن به هیچ‌یک از اوصاف پروردگار نمی‌توان پی ‌برد؛ زیرا خطرناک‌ترین پرتگاهی که بر سر راه پویندگان طریق «معرفة اللّه» قرار دارد، همان پرتگاه « تشبیه » است که خدا را در وصفی از اوصاف شبیه مخلوقاتش بدانند، این امر سبب می‌شود که به دره شرک سقوط کنند. خداوند متعال، وجودی است بی‌پایان و نامحدود از هر نظر و هرچه غیر اوست، محدود و متناهی است از هر نظر، از نظر عمر ، قدرت ، علم ، حیات، اراده ، فعل، و خلاصه همه‌چیز، و این همان خط «تنزیه» و پاک شمردن خداوند از نقائص ممکنات است.

ویژگی آیات محکم

[ویرایش]

بنابراین، هرچه از ظاهر آیات قرآن کریم برخلاف آیات محکم
[۲۲] ر.ک:نمایۀ «اشتباه در درک قرآن»، سؤال ۱۱۳۴۵.
دیده شود، مانند اینکه صفات و افعالی را به خدا نسبت دهد که متضمن حدوث ذات اقدس الاهی است، باید به‌وسیله آیات محکم قرآن، معنا شوند، و با دلایل عقلی و نقلی و تدبر ، معنا و تفسیری از آنها ارائه داد که با صفات و اسمای حسنای خدای تبارک و تعالی منافات نداشته باشد.

دیدگاه جمعی دانشمندان اهل سنت

[ویرایش]

با این حال، جمعی از دانشمندان اهل سنت به استناد بعضی از احادیث ضعیف و پاره‌ای از آیات متشابه اصرار بر این دارند که خداوند در قیامت با همین چشم دیده می‌شود و در قالب جسمی در‌می‌آید و دارای رنگ و مکان است و بعضاً آیۀ مورد بحث را ناظر به این معنا دانسته‌اند و شاید توجه به این حقیقت ندارند که چه مفاسد و مشکلاتی از این رهگذر به وجود می‌آید.

مشاهده خداوند با چشم دل

[ویرایش]

البته مشاهده خداوند با چشم دل هم در این جهان ممکن است و هم در جهان دیگر و مسلماً در قیامت که ذات پاک او ظهور و بروز قوی‌تری دارد، این مشاهده قوی‌تر خواهد بود.

نتیجه بحث

[ویرایش]

بنابراین، جسمانی نبودن خداوند یک ضرورت عقلی و نقلی است.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. بقره (۲)، آیه ۲۰۹.    
۲. بقره (۲)، آیه ۲۱۰.    
۳. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج ۲، ص ۸۶ و ۸۷، دار الکتب الإسلامیة، تهران، چاپ اول، ۱۳۷۴ ش.    
۴. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج ۲، ص ۸۷، دار الکتب الإسلامیة، تهران، چاپ اول، ۱۳۷۴ ش.    
۵. شعراء (۲۶)، آیه ۱۸۹؛ «سرانجام او را تکذیب کردند، و عذاب روز سایبان (سایبانی از ابر صاعقه ‌خیز) آنها را فراگرفت یقیناً آن عذاب روز بزرگی بود».    
۶. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج ۲، ص ۸۷، دار الکتب الإسلامیة، تهران، چاپ اول، ۱۳۷۴ ش.    
۷. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، با مقدمه بلاغی، محمد جواد، ج ۲، ص ۵۳۹ ؟؟؟، انتشارات ناصر خسرو، تهران، چاپ سوم، ۱۳۷۲ ش.
۸. بغدادی، علاء‌الدین علی بن محمد، لباب التاویل فی معانی التنزیل، تصحیح: شاهین، محمدعلی، ج ۱، ص ۱۴۰، دار الکتب العلمیة، بیروت، چاپ اول، ۱۴۱۵ ق
۹. عاملی ابراهیم، تفسیر عاملی، تحقیق:غفاری، علی‌اکبر، ج ۱، ص ۳۶۸، انتشارات صدوق، تهران، ۱۳۶۰ ش.
۱۰. جعفری، یعقوب، کوثر، ج ۱، ص ۵۰۰، بی‌نا، بی‌جا، بی‌تا.
۱۱. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج ۲، ص ۸۶، دار الکتب الإسلامیة، تهران، چاپ اول، ۱۳۷۴ ش.    
۱۲. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج ۲، ص ۸۶، دار الکتب الإسلامیة، تهران، چاپ اول، ۱۳۷۴ ش.    
۱۳. ر.ک: نمایه‌های «خدا و صفات ثبوتی و سلبی»، سؤال ۲۳۳۰.
۱۴. سبحانی، جعفر، الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، ج ۲، ص ۱۱۲ ۱۱۷، المرکز العالمی للدراسات الإسلامیة، قم، چاپ سوم، ۱۴۱۲ ق.    
۱۵. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج ۲، ص ۸۸، دار الکتب الإسلامیة، تهران، چاپ اول، ۱۳۷۴ ش.    
۱۶. ر.ک:نمایه‌های «رؤیت (دیدن) خدا»، ۲۹۵.
۱۷. ر.ک:«موسی (ع) و درخواست رؤیت خدا»، سؤال ۱۴۵.
۱۸. ر.ک:«امکان معرفت و رؤیت خدا در تجلیات»، سؤال ۱۲۲۸۱.
۱۹. شوری (۴۲)، آیه ۱۱؛ «فاطِرُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْواجاً وَ مِنَ الْأَنْعامِ أَزْواجاً یَذْرَؤُکُمْ فیهِ لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ وَ هُوَ السَّمیعُ الْبَصیر».    
۲۰. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج ۲۰، ص ۳۶۶ و ۳۶۷، دار الکتب الإسلامیة، تهران، چاپ اول، ۱۳۷۴ ش.    
۲۱. سبحانی، جعفر، الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، ج ۲، ص ۱۱۵، المرکز العالمی للدراسات الإسلامیة، قم، چاپ سوم، ۱۴۱۲ ق.    
۲۲. ر.ک:نمایۀ «اشتباه در درک قرآن»، سؤال ۱۱۳۴۵.
۲۳. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج ۲، ص ۸۸، دار الکتب الإسلامیة، تهران، چاپ اول، ۱۳۷۴ ش.    


منبع

[ویرایش]

پایگاه اسلام کوئیست.    


رده‌های این صفحه : خداشناسی | صفات الهی | صفات سلبی




جعبه ابزار
جعبه‌ابزار