تاریخ ولادت حضرت زهراذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: تاریخ ولادت، حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها).

پرسش: حضرت زهرا (سلام‌الله‌عليها) در چه تاريخي به دنيا آمده است؟

پاسخ: در منابع تاریخی و روایی، درباره تاریخ تولد حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) اقوال مختلفی نقل شده است. قول مشهور این است که آن حضرت در بیستم ماه جمادی‌الثانی سال پنجم بعثت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در مکه معظمه به دنیا آمد. عده‌ای از اهل سنت نیز عقیده دارند که حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) قبل از بعثت متولد شده است.

فهرست مندرجات
۱ - عقیده شیعیان در مورد تاریخ تولد
۲ - نظریات اهل سنت در مورد تاریخ تولد
۳ - اقوال اهل سنت
       ۳.۱ - نظریه اول
              ۳.۱.۱ - پنج سال قبل از نبوت
              ۳.۱.۲ - چهار سال قبل از نبوت
              ۳.۱.۳ - یک یا دو سال قبل از بعثت
              ۳.۱.۴ - نقد نظریه
       ۳.۲ - نظریه دوم
              ۳.۲.۱ - یک سال بعد از بعثت
              ۳.۲.۲ - در سال پنجم بعثت
۴ - قول اول شیعه
       ۴.۱ - روایت اول
              ۴.۱.۱ - تحلیل روایت
       ۴.۲ - روایت دوم
       ۴.۳ - روایت سوم
              ۴.۳.۱ - سخنان طرفداران این قول
                     ۴.۳.۱.۱ - محمد بن یعقوب کلینی
                     ۴.۳.۱.۲ - کاتب بغدادی
                     ۴.۳.۱.۳ - حسین بن حمدان خصیبی
                     ۴.۳.۱.۴ - فتال نیشابوری
                     ۴.۳.۱.۵ - طبرسی
                     ۴.۳.۱.۶ - ابن خشاب
                     ۴.۳.۱.۷ - ابن شهر آشوب
                     ۴.۳.۱.۸ - محمد باقر کجوری
                     ۴.۳.۱.۹ - شیخ عباس قمی
                     ۴.۳.۱.۱۰ - سید محسن امین
              ۴.۳.۲ - نتیجه
۵ - قول دوم شیعیان
۶ - نتیجه
۷ - پانویس
۸ - منبع

عقیده شیعیان در مورد تاریخ تولد[ویرایش]

درباره تاریخ تولد حضرت زهرا‌ ام‌ابیها (سلام‌الله‌علیها) در میان علمای شیعه دو نظر وجود دارد:
قول مشهور این است که آن حضرت در بیستم ماه جمادی‌الثانی سال پنجم بعثت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در مکه معظمه به دنیا آمد.
دلیل این قول، روایات صحیحی است که از امام سجاد، امام باقر و امام صادق (علیهم‌السّلام) نقل شده و مستند به آنها است.
قول دومی که شیخ مفید، شیخ طوسی و کفعمی طرف‌دار آن است، تولد حضرت را در سال دوم بعثت می‌داند. اما همان‌گونه که روشن خواهد شد، این قول با روایات صحیح قابل تطبیق نیست و تعارض دارد.

نظریات اهل سنت در مورد تاریخ تولد[ویرایش]

در میان اهل سنت نیز دو نظریه مطرح است.
نظریه اول این‌که حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) قبل از بعثت متولد شده است. در درون این نظریه، اقوال مختلفی را می‌بینم که برخی تولد ایشان را پنج سال قبل، چهار سال قبل، یک و یا دو سال قبل دانسته‌اند.
نظریه دوم هم این است که تولد حضرت بعد از بعثت بوده است.
در درون این دیدگاه نیز دو قول مشاهده می‌شود:
قول اول این که یک سال بعد از بعثت تاریخ تولد آن حضرت بوده است؛
قول دوم این است که سال پنجم بعثت به دنیا آمده و جهان انسانیت با قدوم مبارکش روشن شده است.
این قول موافق نظریه مشهور شیعه است و قول شیعه هم مستند به روایات صحیح از امامان معصوم (علیهم‌السّلام) می‌باشد.
حال که خلاصه‌ای از دیدگاه و اقوال شیعه و اهل سنت دانسته شد، در تفصیل بحث ابتدا اقوال اهل سنت را بررسی می‌کنیم آنگاه مستندات قوی شیعه را از روایات تقدیم خواهیم کرد.

اقوال اهل سنت[ویرایش]

به طور کلی در منابع اهل سنت دو نظریه در تولد حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) قبل از بعثت و بعد از آن مطرح شده است:

← نظریه اول
نظریه اول: تولد حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) قبل از نبوت:
نظریه اول در میان علمای اهل سنت این است که آن حضرت قبل از نبوت رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) متولد شده است؛ اما با توجه به اختلاف جزئیات نقل‌ها، اقوال متعددی از این نظریه، به دست می‌آید:

←← پنج سال قبل از نبوت
طبق برخی نقل‌ها، حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) زمانی به دنیا آمده است که از عمر پیامبر ۳۵ سال می‌گذشت. می‌دانیم که رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در چهلمین سال عمر مبارکش به مقام نبوت رسید و مبعوث به رسالت شد.
با این فرض، حضرت زهرا دقیقا پنج سال قبل از نبوت حضرت به دنیا آمده است. ابن جوزی قبل از بیان سال تولد حضرت زهرا می‌نویسد:
«بنیت الکعبة ورسول الله (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) ابن خمس و ثلاثین سنة؛ کعبه زمانی بنا شد که رسول خدا ۳۵ سال از عمرش می‌گذشت».
آنگاه تصریح می‌کند:
فصل: فی هذه السنة ولدت فاطمة بنت رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم). در همین سال فاطمه دختر رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) متولد شد. [۱]
ابو‌الفرج اصفهانی می‌نویسد:
«وکان مولد فاطمة (علیهاالسّلام) قبل النبوة و قریش حینئذٍ تبنی الکعبة؛ [۲] زمان ولادت فاطمه (علیهاالسّلام) قبل از نبوت بوده در حالی که قریش مشغول بنای کعبه بودند.»

اهل سنت از امام باقر (علیه‌السّلام) روایتی درباره این قول چنین نقل کرده است:
«قرات علی ابی غالب ابن البنا عن ابی محمد الجوهری انبانا ابو عمر بن حیویة انبانا ابو الحسن بن معروف حدثنا الحسین بن الفهم انبانا محمد بن سعد انبانا محمد بن عمر انبانا ابو بکر بن عبدالله بن ابی سبرة عن یحیی بن شبل عن ابی جعفر قال دخل العباس علی علی بن ابی طالب وفاطمة وهی تقول انا اسن منک فقال العباساما انت یا فاطمة فولدت وقریش تبنی الکعبة و النبی صلی الله علیه وسلم ابن خمس وثلاثین سنة واما انت یا علی فولدت قبل ذلک بسنوات؛ [۳] امام باقر (علیه‌السّلام) فرمود: عباس بر علی بن ابی‌طالب وارد شد دید فاطمه برایش می‌گوید: سن من بزرگ‌تر از تو است.
عباس به فاطمه گفت: آگاه باشید‌ ای فاطمه! شما زمانی که متولد شدی که قریش کعبه را می‌ساخت و رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) ۳۵ سال داشت. اما تو‌ای علی! سال‌ها قبل از این متولد شده‌ای.»
عاصمی مکی نیز این تاریخ را صحیح‌ترین قول در تولد حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) می‌داند و می‌نویسد:
وقد علمت ان الاصح من مولدها انه کان قبل النبوة بخمس سنین حال بناء قریش الکعبة وسنه علیه الصلاة والسلام اذ ذاک خمس وثلاثون سنة. [۴]

←← چهار سال قبل از نبوت
قول دوم در این نظریه این است که حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) چهار سال قبل از نبوت به دنیا آمده است. ابونعیم اصفهانی در این‌باره می‌نویسد:
«حدثنا احمد بن اسحاق، ثنا محمد بن احمد بن سلیمان الهروی فی کتاب الدلائل، ثنا ابراهیم بن احمد الخطابی، حدثنی عبدالله بن شبیب، عن ابراهیم بن المنذر، حدثنی عبد العزیز بن عمران، حدثنی عبدالله بن المؤمل، عن ابیه، قال: «ولدت فاطمة رضی الله عنهاقبل النبوة باربع سنین؛ [۵] عبدالله بن مؤمل از پدرش نقل کرده که فاطمه چهار سال قبل از نبوت به دنیا آمده است.»

←← یک یا دو سال قبل از بعثت
در قول دیگر ولادت حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) یک سال قبل از بعثت و یا کمی بیشتر از آن ذکر شده است. ابن حجر می‌نویسد:
«وکان مولدها قبل البعثة بقلیل نحو سنة او اکثروهی اسن من عائشة بنحو خمس سنین؛ [۶] زمان تولد حضرت زهرا قبل از بعثت کمتر از یک سال و یا بیشتر از آن بوده است که از عایشه پنج سال بزرگ‌تر خواهد بود.»
صالحی شامی نیز گفته است:
وقیل: کان مولدها قبل البعثة بقلیل نحو سنة او اکثر... [۷]

←← نقد نظریه
نقد نظریه تولد حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) قبل از بعثت:
این نظریه با تمام اقوالش مورد قبول نیست؛ زیرا:
اولاً: در این نظریه میان اقوال در تعیین تاریخ ولادت آن حضرت تفاوت فاحشی وجود دارد؛ یعنی از پنج سال قبل از بعثت گرفته تا یک سال قبل. خواننده این اقوال از خود می‌پرسد که کدام یکی را بپذیرد و کدام یکی از آنها مورد اعتماد است؟
ثانیاً: روایات متعددی در منابع شیعه و اهل سنت وارد شده که نطفه حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) از میوه‌های بهشتی که آن را در شب معراج، حضرت جبرئیل (علیه‌السّلام) به رسول خدا دادند، به وجود آمده است و قبل از بعثت، هرگز فرشته وحی به رسول خدا نازل نشده بود.
یقیناً تاکید بر قضیه ولادت حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) جز انکار انعقاد نطفه حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) از میوه‌های بهشتی، چیزی دیگری نیست.
ثالثاً: نظریه دوم علمای اهل سنت که تولد حضرت را بعد از بعثت می‌داند، نیز نظریه اول را رد می‌کند. از این جهت نمی‌توان به این نظریه اعتماد کرد.

← نظریه دوم
نظریه دوم علمای اهل سنت این است که حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) بعد از بعثت به دنیا آمده؛ اما در این نظریه دو قول ذکر شده است.

←← یک سال بعد از بعثت
طبق یک روایت اهل سنت، حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) یک سال بعد از بعثت یعنی در چهل و یک سالگی رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) متولد شده است. این روایت را حاکم نیشابوری این‌گونه آ ورده است:
«اخبرنا ابواسحاق ابراهیم بن محمد بن یحیی المزکی وابو الحسین بن یعقوب الحافظ قالا ثنا محمد بن اسحاق بن ابراهیم قال سمعت عبدالله بن محمد بن سلیمان بن جعفر الهاشمی یذکر عن ابیه عن جده قال ولدت فاطمة رضی الله عنهاسنة احدی واربعین من مولدرسول الله (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)؛ [۸] عبدالله بن محمد‌ هاشمی از اجدادش نقل کرده است که فاطمه در چهل و یکمین سال تولد رسول خدا به دنیا آمده است.»

←← در سال پنجم بعثت
سال پنجم بعثت (هشت سال قبل از هجرت)
طبق یک نظریه دیگر، علمای اهل سنت، تاریخ ولادت حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) را هشت سال قبل از هجرت می‌داند که دقیقاً پنج سال بعد از بعثت، می‌شود؛ زیرا رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در مکه مکرمه سیزده سال بودند و عدد هشت وقتی از سیزده کسر شود، عدد پنج باقی می‌ماند، در نتیجه تولد حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) در سال پنجم بعثت می‌شود.
مسعودی در کتاب مروج الذهب در بحث سال‌های بعد از هجرت می‌نویسد:
«وقد قیل: ان مولد فاطمة رضی اللّه تعالی عنها کانقبل الهجرة بثمان سنین؛ [۹] و به تحقیق گفته شده است که ولادت فاطمه (رضی‌الله‌عنها) هشت سال قبل از هجرت بوده است.»

از آنجایی که مسعودی اقوال دیگری را نقل نکرده، روشن می‌شود که وی این قول را قبول دارد از همین جهت است که با حرف تحقیق «قد» می‌اورد.
ابن حجر در فتح الباری، عینی در عمدة‌القاری و مبارک فوری در تحفة الاحوذی تصریح کرده‌اند که فاطمه در اسلام متولد شده است:
(قوله باب مناقب فاطمة) ‌ای بنت رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) رضی الله تعالی عنها وامها خدیجة (علیهاالسّلام) ولدت فاطمة فی الاسلام وقیل قبل البعثة. [۱۰] [۱۱] [۱۲]

قول اول شیعه[ویرایش]

سال پنجم بعثت (قول مشهور)
قول مشهور در میان شیعه این است که حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) پنج سال بعد از بعثت و نبوت پیامبر به دنیا آمده است و روایات صحیح این را تأیید می‌کند.

← روایت اول
روایت اول از امام سجاد (علیه‌السلام): (با سند صحیح)
یکی از روایات صحیحی که این قول را تأیید می‌کند، روایت امام سجاد (علیه‌السّلام) است که آن را مرحوم کلینی با این عبارت و سند نقل کرده است:
«ابْنُ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ اَبِی حَمْزَةَ عَنْ سَعِیدِ بْنِ الْمُسَیَّبِ قَالَ سَاَلْتُ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ (علیه‌السّلام) ابْنُ کَمْ کَانَ عَلِیُّ بْنُ اَبِی طَالِبٍ (علیه‌السّلام) یَوْمَ اَسْلَمَ فَقَالَ اَ وَ کَانَ کَافِراً قَطُّ اِنَّمَا کَانَ لِعَلِیٍّ (علیه‌السّلام) حَیْثُ بَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ رَسُولَهُ (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) عَشْرُ سِنِینَ وَ لَمْ یَکُنْ یَوْمَئِذٍ کَافِراً وَ لَقَدْ آمَنَ بِاللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ بِرَسُولِهِ (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) وَ سَبَقَ النَّاسَ کُلَّهُمْ اِلَی الْاِیمَانِ بِاللَّهِ وَ بِرَسُولِهِ (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) وَ اِلَی الصَّلَاةِ بِثَلَاثِ سِنِین ...
قَالَ فَقُلْتُ لِعَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ (علیه‌السّلام) فَمَتَی زَوَّجَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فَاطِمَةَ مِنْ عَلِیٍّ (علیه‌السّلام) فَقَالَ بِالْمَدِینَةِ بَعْدَ الْهِجْرَةِ بِسَنَةٍ وَ کَانَ لَهَا یَوْمَئِذٍ تِسْعُ سِنِینَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیه السلاموَ لَمْ یُولَدْ لِرَسُولِ اللَّهِصلی الله علیه وآلهمِنْ خَدِیجَةَ (علیهاالسّلام) عَلَی فِطْرَةِ الْاِسْلَامِ اِلَّا فَاطِمَةُ (علیهاالسّلام). ... [۱۳]
سعید بن مسیب می‌گوید: به علی بن الحسین عرض کردم، چه زمانی رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فاطمه را به ازدواج علی (علیه‌السّلام) در آورد؟ فرمود: در مدینه یک سال بعد از هجرت در حالی‌که زهرا نه سال داشت. [[|امام سجاد (علیه‌السّلام)]] فرمود: از حضرت خدیجه بر فطرت اسلام تنها حضرت زهرا به دنیا آمده است (کنایه از این که بعد از اسلام تنها حضرت زهرا از خدیجه متولد شده است).»

این روایت با همین سند در مختصر بصائر الدرجات نیز آمده است: [۱۴]

←← تحلیل روایت
اولا: در این روایت امام سجاد (علیه‌السّلام) تصریح می‌کند تنها فرزندی که حضرت خدیجه (سلام‌الله‌علیها) بعد از اسلام به دنیا آورده، حضرت زهرا است:
وَ لَمْ یُولَدْ لِرَسُولِ اللَّهِصلی الله علیه وآلهمِنْ خَدِیجَةَ (علیهاالسّلام) عَلَی فِطْرَةِ الْاِسْلَامِ اِلَّا فَاطِمَةُ.
ثانیا: عبارت: فَقَالَ بِالْمَدِینَةِ بَعْدَ الْهِجْرَةِ بِسَنَةٍ وَ کَانَ لَهَا یَوْمَئِذٍ تِسْعُ سِنِینَ.
به صراحت و دقیق سن حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) را در هنگام ازدواج با محاسبه (۹ = ۱ + ۸) نه ساله بیان می‌کند و در نتیجه ایشان در سال پنجم بعثت به دنیا آمده است.

← روایت دوم
روایت دوم از امام صادق (علیه‌السلام): (با سند معتبر)
در روایت معتبر دیگری که آن را ابن جریر طبری شیعی با سند معتبر نقل کرده به صراحت، امام صادق (علیه‌السّلام) رئیس مذهب شیعه، تولد حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) را در سال پنجم بعثت می‌داند:
حدثنی ابولحسین محمد بن‌هارون بن موسی التلعکبری، قال: حدثنی ابی، قال: حدثنی ابو علی محمد بن همام بن سهیل (رضی الله عنه)، قال: روی احمد ابن محمد بن البرقی، عن احمد بن محمد الاشعری القمی، عن عبد الرحمن بن ابی نجران، عن عبدالله بن سنان، عن ابن مسکان، عن ابی بصیر، عن ابی عبدالله جعفر بن محمد (علیه‌السّلام)، قال: ولدت فاطمة (علیهاالسّلام) فی جمادی الآخرة، یوم العشرین منه، سنة خمس واربعین من مولد النبی (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم). واقامت بمکة ثمان سنین، وبالمدینة عشر سنین، وبعد وفاة ابیها خمسة وسبعین یوما.
وقبضت فی جمادی الآخرة یوم الثلاثاء لثلاث خلون منه، سنة احدی عشرة من الهجرة. وکان سبب وفاتها ان قنفذا مولی عمر لکزها بنعل السیف بامره، فاسقطت محسنا ومرضت من ذلک مرضا شدیدا، ولم تدع احدا ممن آذاها یدخل علیها.
امام صادق (علیه‌السّلام) فرمود: فاطمه (علیهاالسّلام) در روز بیستم ماه جمادی‌الاخر چهل و پنجمین سال تولد پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به دنیا آمده است. هشت سال در مکه و ده سال در مدینه زیست و بعد از رحلت پدرش ۷۵ روز زندگی کردند.... [۱۵]

تصحیح سند روایت از سوی علمای شیعه:
این روایت از نظر علمای شیعه معتبر و برخی از بزرگان به صحت و اعتبار آن تصریح کرده‌اند. مرحوم شیخ عباس قمی می‌نویسد:
وروی محمد بن جریر الطبری الامامی بسند معتبر عن ابی‌بصیر، عن ابی‌عبدالله (علیه‌السّلام) قال: قبضت فاطمة (علیهاالسّلام) فی جمادی الآخرة یوم الثلاثاء لثلث خلون منه سنة احدی عشرة من الهجرة، وکان سبب وفاتها ان قنفذ مولی عمر لکزها بنعل السیف امره فاسقطت محسنا...
محمد بن جریر طبری امامی با سند معتبر از ابو بصیر از امام صادق (علیه‌السّلام) نقل کرده است... [۱۶]
سید‌ هاشم‌ هاشمی نیز در بحث هجوم بر خانه وحی، بر معتبر بودن سند روایت تصریح کرده و می‌نویسد:
و یؤیده ایضا ما فی البحار ج۴۳، باب ۷، رقم ۱۱ عن دلائل الامامة للطبری بسند معتبر عن الصادق علیه السلام: (وکان سبب وفاتها ان قنفذا مولاه لکزها بنعل السیف بامره فاسقطت محسنا). [۱۷]
آنچه که در بحار.... از کتاب دلائل الامامة طبری با سند معتبر از امام صادق (علیه‌السّلام) نقل شده، این را تأیید می‌کند ... . [۱۸]

سید جعفر مرتضی عاملی از محققان معاصر بعد از نقل این روایت، به صحت سند روایت تصریح کرده و می‌نویسد:
و سند الروایة صحیح. [۱۹]
مرحوم آیت‌الله آقا میرزا جواد تبریزی (رحمة‌الله‌علیه) از مراجع فقید شیعه نیز بر معتبر بودن سند اقرار کرده است:
عن دلائل الامامة للطبری بسند معتبر عن الصادق (علیه‌السّلام). .. وکان سبب وفاتها ان قنفذا مولی الرجل لکزها بنعل السیف بامره فاسقطت محسنا. [۲۰]

ابن جریر طبری همین روایت را با‌ اندک تغییر در سند در جای دیگر این کتابش نیز نقل کرده است:
وحدثنا محمد بن عبدالله، قال: حدثنا ابوعلی محمد بن همام، قال: روی احمد بن محمد البرقی، عن احمد بن محمد بن عیسی الاشعری القمی، عن عبد الرحمن بن ابی نجران، عن عبدالله بن سنان، عن ابن مسکان، عن ابی بصیر، عن ابی عبدالله جعفر بن محمد (علیهما‌السّلام) قال: ولدت فاطمة (علیهاالسّلام) فی جمادی الآخرة یوم العشرین منه، سنة خمس واربعین من مولد النبی (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، فاقامت بمکة ثمان سنین، وبالمدینة عشر سنین، وبعد وفاة ابیها خمسة وتسعین یوما، وقبضت فی جمادی الآخرة یوم الثلاثاء لثلاث خلون منه، سنة احدی عشرة من الهجرة (صلوات الله وسلامه علیها وعلی ابیها وبعلها وبنیها). [۲۱]

← روایت سوم
روایت سوم از امام باقر (علیه‌السلام)
امام باقر (علیه‌السّلام) نیز در این روایت، تصریح می‌کند که حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) در سال پنجم بعثت به دنیا آمده است:
«عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ وَ سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ جَمِیعاً عَنْ اِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ اَخِیهِ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ حَبِیبٍ السِّجِسْتَانِیِّ قَالَ سَمِعْتُ اَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُوُلِدَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ صبَعْدَ مَبْعَثِ رَسُولِ اللَّهِ بِخَمْسِ سِنِینَوَ تُوُفِّیَتْ وَ لَهَا ثَمَانَ عَشْرَةَ سَنَةً وَ خَمْسَةٌ وَ سَبْعُونَ یَوْما؛ [۲۲]
حبیب سجستانی می‌گوید: از ابو‌جعفر امام باقر (علیه‌السّلام) شنیدم که می‌فرمود: فاطمه دختر رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) پنج سال بعد از بعثت رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) متولد شده است... .»

نتیجه این‌که طبق این روایات صحیح و معتبر، حضرت زهرا در سال پنجم بعثت به دنیا آمده و قول مشهور بر این مستندات قوی و صحیح استوار است.

←← سخنان طرفداران این قول
در طول تاریخ، از علمای شیعه بزرگانی بوده‌اند که به صراحت این قول را تأیید کرده‌اند که در این قسمت به سخنان برخی آنها اشاره می‌کنیم:

←←← محمد بن یعقوب کلینی
مرحوم ثقة الاسلام کلینی، از محدثان مورد اعتماد شیعه، در اصول کافی بابی را در تحت عنوان «بَابُ مَوْلِدِ الزَّهْرَاءِ فَاطِمَةَ (علیهاالسّلام) » باز کرده و در همان ابتدا تصریح این‌گونه تصریح می‌کند:
«وُلِدَتْ فَاطِمَةُعَلَیْهَا وَ عَلَی بَعْلِهَا السَّلَامُ بَعْدَ مَبْعَثِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وآلهبِخَمْسِ سِنِینَ وَ تُوُفِّیَتْ (علیهاالسّلام) وَلَهَا ثَمَانَ عَشْرَةَ سَنَةً وَ خَمْسَةٌ وَ سَبْعُونَ یَوْماً وَ بَقِیَتْ بَعْدَ اَبِیهَا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) خَمْسَةً وَ سَبْعِینَ یَوْماً؛ [۲۳] فاطمه که بر ایشان و همسرشان درود خداوند باد، در سال پنجم بعثت رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به دنیا آمده است و هنگامی که وفات یافت، هجده سال و هفتاد و پنج روز از عمرش می‌گذاشت و بعد از پدرش هفتاد و پنج روز در این دنیا باقی ماند.»

←←← کاتب بغدادی
مرحوم آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی در کتاب «مجموعة نفیسة»، هفت تا از کتابهای علمای شیعه را که درباره ائمه (علیهم‌السّلام) تالیف کرده‌اند، در یک مجموعه جمع‌آوری کرده، از جمله کتاب «تاریخ الائمة» کاتب بغدادی است.
آیت‌الله مرعشی در همان ابتدا ایشان را این‌گونه معرفی کرده است:
۱. تاریخ الائمة (علیهم‌السّلام) تالیف الحافظ الثقة الاقدمابی بکر محمد ابن احمد بن عبدالله بن اسماعیل بن ابی الثلج الکاتب البغدادی المولود سنه ۲۳۷ ه ق والمتوفی سنه ۳۲۵ ق او سنه ۳۲۳ ق او سنه ۳۲۲ ق.
تاریخ ائمه (علیهم‌السّلام) تالیف حافظ ثقه از علمای گذشته ابو بکر محمد بن احمد بن عبدالله بن اسماعیل بن ابی ثلج کاتب بغدادی که در سال ۲۳۷ متولد شده و در سال ۳۲۲ یا ۳۲۳ و یا سال ۳۲۵ وفات یافته است.
کاتب بغدادی درباره حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) به صورت مفصل توضیح داده که تاریخ دقیق تولد، وفات آن حضرت را بیان می‌کند:
«فاطمة الزهراء (علیهاالسّلام) قال ولدت فاطمة (علیهاالسّلام) بعد ما اظهر الله نبوته بخمس سنین و قریش تبنی البیت وتوفیت ولها ثمانی عشر سنة وخمسه وسبعون یوما وکان عمرها مع النبی (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) بمکة ثمانی سنین وهاجرت مع النبی (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) الی المدینة واقامت بالمدینة عشر سنین.
واقامت مع امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) من بعد وفاة رسول الله صلی الله علیه وآله، خمسة وسبعین یوما وولدت الحسن بن علی (علیهما‌السّلام) ولها احدی عشرة سنة بعد الهجرة؛ [۲۴] فاطمه (علیهاالسّلام) بعد از پنج سال که نبوت پیامبر را خداوند ظاهر ساخت به دنیا آمد در حالی قریش خانه کعبه را بنا کردند. آن حضرت ۱۸ سال ۷۵ روز داشت که وفات یافت.
دوران عمر مبارکش با پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در مکه ۸ سال و بعد از هجرت در مدینه ۱۰ سال بود. بعد از وفات آن حضرت با امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) ۷۵ روز باقی ماند و زمانی که حسن بن علی متولد شد، ۱۱ سال از عمر شریفش می‌گذشت.»

←←← حسین بن حمدان خصیبی
خصیبی نیز می‌نویسد:
«باب سیدة النساء (علیهاالسّلام) قال السید الحسین بن حمدان الخصیبی باسناده: ولدت فاطمة بنت رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) بعد خمس سنین من ظهور الرسالة ونزول الوحی ومن بناء الحرمالذی اراد ابرهة ابن الصباح الجبار خرابه؛ [۲۵] ... فاطمه دختر رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) بعد از پنج سال ظهور رسالت و نزول وحی و بعد از بناء حرم که ابرهه جبار اراده خراب کردنش را داشت، متولد شده است.»

←←← فتال نیشابوری
ایشان از علمای قرن پنجم هجری است و در کتابش می‌نویسد:
«اعلم انفاطمة الزهراء ولدت بعد النبوة بخمس سنین، وبعد الاسراء بثلاث سنین... وقبض النبی ولفاطمة (علیهاالسّلام) یومئذ ثمانی عشرة سنة، وعاشت بعد ابیها اثنین وسبعین یوما؛ [۲۶] بدان که فاطمه زهرا پنج سال بعد از نبوت و سه سال بعد از معراج، متولد شد، ... وقتی رسول خدا از دنیا رفت، فاطمه هجده سال سن داشت و بعد از پدرش هفتاد و پنج روز زنده بودند.»

←←← طبرسی
مرحوم طبرسی نیز تولد آن حضرت را در سال پنجم بعثت و سه سال بعد از معراج رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) می‌داند:
ولدت فاطمة (علیهاالسّلام) بنت رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) وسلم بمکة فی العشرین من جمادی الاخرسنه خمس من البعث، وبعد الاسراء بثلث سنین، ... [۲۷]

←←← ابن خشاب
ابن‌خشاب روایات امام باقر و امام صادق (علیهما‌السّلام) را نقل کرده و تصریح می‌کنند که این بزرگواران فرموده‌اند: فاطمه زهرا پنج سال بعد از این که خداوند نبوت پیامبرش را آشکار ساخت و وحی خود را بر ایشان نازل کرد، متولد شد:
(ذکر حالات فاطمة الزهراء (علیها‌السّلام)) عن محمد بن سنان عن محمد بن مسکان، عن ابی بصیر عن ابی‌عبدالله الصادق (علیه‌السّلام) وحدثنا صدقة بن موسی حدثنا ابی عن الحسن بن محبوب عن هشام بن سالم عن حبیب السجستانی عن ابی جعفر محمد بن علیقالا: ولدت فاطمة بعد ما اظهر الله بنوة نبیه وانزل علیه الوحی بخمس سنین و قریش تبنی البیت وتوفیت ولها ثمانیة عشر سنة وخمسة وسبعین یوما. وفی روایة صدقة ثمانیة سنین. [۲۸]

←←← ابن شهر آشوب
ابن شهر آشوب به صورت مفصل این‌گونه توضیح داده است:
«ولدت فاطمة بمکة بعد النبوة بخمس سنین، وبعد الاسراء بثلاث سنین، فی العشرین من جمادی الآخرة، واقامت مع ابیها بمکة ثمانی سنین، ثم‌هاجرت معه الی المدینة فزوجها من علی بعد مقدمها المدینة بسنتین، اول یوم من ذی الحجة، وروی انه کان یوم السادس؛ [۲۹] فاطمه در مکه پنج سال بعد از نبوت و سه سال بعد از معراج در بیستم ماه جمادی‌الاخر به دنیا آمد. و همراه پدرش در مکه هشت سال ماند. و در سال دوم هجرت روز اول ذی‌حجه با علی (علیه‌السّلام) ازدواج کرد... .»

←←← محمد باقر کجوری
ایشان نیز تصریح دارد که حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) چهل و پنج سال بعد از عام الفیل و تولد پیامبر به دنیا آمده است:
«واقول: ولدت فاطمة الزهراء (علیهاالسّلام) یوم الجمعة -علی الروایة الصحیحة - لخمس واربعین سنة بعد عام الفیل، وبعد ولادة ابیها (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فی عهد یزدجرد بن شهریار ملک العجم، فی مکة المعظمة؛ [۳۰] می‌گویم: فاطمه زهرا (علیهاالسّلام) روز جمعه (بنا به روایت صحیح) در سال ۴۵ بعد از عام الفیل و بعد از ولادت پدرش در زمان یزدجرد بن شهریار پادشاه عجم در مکه معظمه به دنیا آمد.»

←←← شیخ عباس قمی
ایشان در کتاب بیت الاحزان می‌نویسد:
«ولدت فاطمة صلوات الله علیها فی جمادی الآخرة یوم العشرین منها، سنة خمس واربعین من مولد النبی صلوات الله علیه وآلهوکان بعد مبعثه بخمس سنین، کما روی عن الصادقین علیهما السلام...؛ [۳۱] فاطمه که درود خداوند بر او باد، در روز بیستم جمادی الثانی در چهل و پنجمین سال تولد پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و بعد از پنج سال بعثت آن حضرت به دنیا آمد؛ چنانچه امام باقر و امام صادق (علیه‌السّلام) روایت شده است.»

در کتاب دیگرش نیز همین تعبیر را دارند. [۳۲]

←←← سید محسن امین
سید محسن امین ابتدا به قول شیخ طوسی و شیخ مفید که سال تولد حضرت را سال دوم بعثت می‌دانند اشاره کرده و پس از آن می‌نویسد:
«وفی روایة اخری سنة خمس من المبعث وقال الکلینی وابن شهرآشوب ولدت بعد المبعث بخمس سنین وهو المروی عن الباقر علیه السلام وهو المشهور بین اصحابنا؛ [۳۳] در روایت دیگر سال پنجم بعثت آمد که قول کلینی و ابن شهر آشوب همین است و از امام باقر (علیه‌السّلام) نیز همین روایت شده و این قول مشهور میان اصحاب امامیه است.»

←← نتیجه
همان‌گونه که سید محسن امین تصریح کرده، قول مشهور در میان امامیه در تولد حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها)، پنجمین سال بعثت رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) است که مستند به روایات صحیح است.

قول دوم شیعیان[ویرایش]

سال دوم بعثت
سه تن دیگر از علمای شیعه همانند شیخ مفید، شیخ طوسی، و کفعمی گفته‌اند که تولد حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) در سال دوم بعثت اتفاق افتاده است.
شیخ مفید (رحمة‌الله‌علیه) می‌نویسد:
«شهر جمادی الآخرة ... وفی الیوم العشرین منهسنة اثنتین من المبعث کان مولد السیدة الزهراء فاطمة بنت رسول الله علیهما السلام، ...؛ [۳۴] ماه جمادی الاخر ... در رزو بیستم این ماه در سال دوم بعثت زمان تولد حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) دختر رسول خداست.»

شیخ طوسی شاگرد شیخ مفید نیز بر این عقیده است:
«وفی الیوم العشرین منه سنة اثنتین من المبعث کان مولد فاطمة (علیهاالسّلام) فی بعض الروایات، وفی روایة اخری: سنة خمس من المبعث؛ [۳۵] طبق برخی روایات در روز بیستم سال دوم بعثت، فاطمه (علیها‌سلام) متولد شده است. و طبق برخی روایات سال پنج بعثت بوده است.»

کفعمی عاملی نیز متوفای نهم هجری است نیز همین عقیده را دارد:
وفی عشریه سنة اثنتین من المبعث کان مولد فاطمة (علیهاالسّلام) وقیل سنة خمس من المبعث. [۳۶]

همان‌گونه که مشاهده می‌شود طرف‌داران این قول در اقلیت است و علاوه بر آن مخالف روایات صحیحی است که تولد حضرت را در سال پنجم بعثت می‌دانند. از این جهت این قول مردود و مورد قبول نیست.

نتیجه[ویرایش]

طبق قول مشهور در میان علمای شیعه که مستند به روایات صحیح است، حضرت فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها) در بیستم ماه جمادی‌ الثانی سال پنج بعثت به دنیا آمده است و یکی از اقوال اهل سنت نیز همین است.

پانویس[ویرایش]
 
۱. ابن الجوزی الحنبلی، جمال الدین ابوالفرج عبد الرحمن بن علی بن محمد (متوفای ۵۹۷ ه)، المنتظم فی تاریخ الملوک والامم، ج۲، ص۳۲۸، ناشر:دار صادر - بیروت، الطبعة:الاولی، ۱۳۵۸.    
۲. الاصفهانی، ابو الفرج علی بن الحسین (متوفای۳۵۶ه)، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۳۰، طبق برنامه الجامع الکبیر    
۳. ابن عساکر الدمشقی الشافعی، ابی القاسم علی بن الحسن ابن هبة الله بن عبدالله، (متوفای۵۷۱ه)، تاریخ مدینة دمشق وذکر فضلها وتسمیة من حلها من الاماثل، ج۳، ص۱۵۷، تحقیق:محب الدین ابی سعید عمر بن غرامة العمری، ناشر:دار الفکر - بیروت - ۱۹۹۵.    
۴. العاصمی المکی، عبد الملک بن حسین بن عبد الملک الشافعی (متوفای۱۱۱۱ه)، سمط النجوم العوالی فی انباء الاوائل والتوالی، ج۱، ص۵۳۶، تحقیق:عادل احمد عبد الموجود- علی محمد معوض، ناشر:دار الکتب العلمیة.    
۵. الاصبهانی، ابو نعیم احمد بن عبدالله بن احمد بن اسحاق بن موسی بن مهران (متوفای۴۳۰ه)، اخبار اصبهان، ج۱، ص۱۸۳، دار النشر:طبق برنامه الجامع الکبیر.    
۶. العسقلانی الشافعی، احمد بن علی بن حجر ابوالفضل (متوفای۸۵۲ه)، الاصابة فی تمییز الصحابة، ج۸، ص۲۶۳، تحقیق:علی محمد البجاوی، ناشر:دار الجیل - بیروت، الطبعة:الاولی، ۱۴۱۲ه - ۱۹۹۲م.    
۷. الصالحی الشامی، محمد بن یوسف (متوفای۹۴۲ه)، سبل الهدی والرشاد فی سیرة خیر العباد، ج۱۱، ص۳۷، تحقیق:عادل احمد عبد الموجود وعلی محمد معوض، ناشر:دار الکتب العلمیة - بیروت، الطبعة:الاولی، ۱۴۱۴ه.    
۸. الحاکم النیسابوری، ابو عبدالله محمد بن عبدالله (متوفای۴۰۵ ه)، المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص۱۷۶، تحقیق:مصطفی عبد القادر عطا، ناشر:دار الکتب العلمیة - بیروت الطبعة:الاولی، ۱۴۱۱ه - ۱۹۹۰.    
۹. المسعودی، ابوالحسن علی بن الحسین بن علی (متوفای۳۴۶هـ) مروج الذهب، ج۱، ص۲۸۵، طبق برنامه الجامع الکبیر.
۱۰. العسقلانی الشافعی، احمد بن علی بن حجر ابوالفضل (متوفای۸۵۲ ه)، فتح الباری شرح صحیح البخاری، ج۷، ص۱۰۵، تحقیق:محب الدین الخطیب، ناشر:دار المعرفة - بیروت.    
۱۱. العینی الغیتابی الحنفی، بدر الدین ابومحمد محمود بن احمد (متوفای ۸۵۵ه)، عمدة القاری شرح صحیح البخاری، ج۱۶، ص۲۴۹، ناشر:دار احیاء التراث العربی - بیروت.    
۱۲. المبارکفوری، ابو العلا محمد عبد الرحمن بن عبد الرحیم (متوفای۱۳۵۳ه)، تحفة الاحوذی بشرح جامع الترمذی، ج۱۰، ص۲۵۰، دار الکتب العلمیة - بیروت.    
۱۳. الکلینی الرازی، ابو جعفر محمد بن یعقوب بن اسحاق (متوفای۳۲۸ ه)، الاصول من الکافی، ج۸، ص۳۳۸-۳۴۰، ناشر:اسلامیه، تهران، الطبعة الثانیة، ۱۳۶۲ ه. ش.    
۱۴. الحلی، الحسن بن سلیمان (متوفای قرن نهم)، مختصر بصائر الدرجات، ص۱۲۹-۱۳۱، ناشر:منشورات المطبعة الحیدریة - النجف الاشرف، چاپ:الاولی۱۳۷۰ - ۱۹۵۰ م    
۱۵. الطبری، ابی جعفر محمد بن جریر بن رستم (متوفای قرن پنجم)، دلائل الامامة، ص۱۳۴، تحقیق:قسم الدراسات الاسلامیة - مؤسسة البعثة، ناشر:مرکز الطباعة والنشر فی مؤسسة البعثة، قم، چاپ:الاولی۱۴۱۳    
۱۶. القمی، الشیخ عباس (متوفای۱۳۵۹ه)، بیت الاحزان، ص۱۸۹، ناشر:دار الحکمة - قم - ایران، چاپخانه:امیر، سال چاپ:۱۴۱۲    
۱۷. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۴۳، باب۷، رقم۱۱، ص۱۷۰.    
۱۸. هاشمی، سیدهاشم، حوار مع فضل الله حول الزهراء (سلام‌الله‌علیها)، ص۳۱۰، طبق برنامه مکتبة اهل البیت.
۱۹. العاملی، السید جعفر مرتضی (معاصر)، ماساة الزهراء (علیهاالسّلام) شبهات وردود، ج۲، ص۶۶، ناشر:دار السیرة بیروت - لبنان، الطبعة:الثانیة، ۱۴۱۸ه ۱۹۹۷م.    
۲۰. التبریزی، المیرزا جواد، صراط النجاة، ج۳، ص۴۴۱، طبق برنامه مکتبة اهل البیت.    
۲۱. الطبری، محمد بن جریر (الشیعی)، دلائل الامامة، ص۷۹.    
۲۲. الکلینی الرازی، ابو جعفر محمد بن یعقوب بن اسحاق (متوفای۳۲۸ ه)، الاصول من الکافی، ج۱، ص۴۵۷، ناشر:اسلامیه، تهران، الطبعة الثانیة، ۱۳۶۲ ه. ش.    
۲۳. الکلینی الرازی، ابو جعفر محمد بن یعقوب بن اسحاق (متوفای۳۲۸ ه)، الاصول من الکافی، ج۱، ص۴۵۸، ناشر:اسلامیه، تهران، الطبعة الثانیة، ۱۳۶۲ ه. ش.    
۲۴. الکاتب البغدادی، محمد بن احمد ابن ابی الثلج (متوفای ۳۲۵ه) تاریخ الائمة، ص۹، ناشر:مکتب آیة الله العظمی المرعشی النجفی - قم، سال چاپ:۱۴۰۶    
۲۵. الخصیبی، الحسین بن حمدان (متوفای۳۳۴ه)، الهدایة الکبری، ص۱۷۵، ناشر:مؤسسة البلاغ للطباعة والنشر والتوزیع - بیروت - لبنان، چاپ:الرابعة، سال چاپ:۱۴۱۱ - ۱۹۹۱ م    
۲۶. النیسابوری، ابو علی محمد بن الفتال (الشهید ۵۰۸ه)، روضة الواعظین، ص ۱۴۳، تحقیق:السید محمد مهدی السید حسن الخرسان، ناشر:منشورات الرضی قم.    
۲۷. الطبرسی، ابی علی الفضل بن الحسن (متوفای۵۴۸ه)، تاج الموالید فی موالید الائمة ووفیاتهم، ص۲۱، ناشر:مکتب آیة الله العظمی المرعشی النجفی - قم، چاپخانه:الصدر، سال چاپ:۱۴۰۶.    
۲۸. البغدادی، عبدالله بن النصر ابن الخشاب (متوفای۵۶۷ه)، تاریخ موالید الائمة، ص۹، ناشر:مکتب آیة الله العظمی المرعشی النجفی - قم، چاپخانه:الصدر، سال چاپ:۱۴۰۶    
۲۹. ابن شهرآشوب، رشید الدین ابی عبدالله محمد بن علی السروی المازندرانی (متوفای۵۸۸ه)، مناقب آل ابی طالب، ج۳، ص۱۳۲، تحقیق:لجنة من اساتذة النجف الاشرف، ناشر:المکتبة والمطبعة الحیدریة، ۱۳۷۶ه ۱۹۵۶م.    
۳۰. الکجوری، محمد باقر (متوفای ۱۳۱۳هـ)، الخصائص الفاطمیة، ج۱، ص۴۰۴، تحقیق: ترجمة: سید علی جمال اشرف، ناشر: انتشارات الشریف الرضی، چاپ: الاولی، سال چاپ: ۱۳۸۰ ش
۳۱. القمی، الشیخ عباس (متوفای۱۳۵۹ه)، بیت الاحزان، ص۱۸، ناشر:دار الحکمة - قم - ایران، چاپخانه:امیر، سال چاپ:۱۴۱۲    
۳۲. قمی، شیخ عباس، الانوار البهیة، ص۵۳.    
۳۳. الامین، السید محسن (متوفای۱۳۷۱ه)، اعیان الشیعة، ج۱، ص۳۰۱، تحقیق وتخریج:حسن الامین، ناشر:دار التعارف للمطبوعات - بیروت - لبنان، سال چاپ:۱۴۰۳ - ۱۹۸۳ م    
۳۴. البغدادی، الشیخ المفید محمد بن محمد بن النعمان ابن المعلم ابی عبدالله العکبری، (متوفای ۴۱۳ه)، مسار الشیعة، ص۵۴، ناشر:مکتب آیة الله العظمی المرعشی النجفی - قم، چاپ:سال چاپ:۱۴۰۶    
۳۵. الطوسی، الشیخ ابوجعفر، محمد بن الحسن بن علی بن الحسن (متوفای۴۶۰ه)، مصباح المتهجد، ص۷۹۳، ناشر:مؤسسة فقه الشیعة - بیروت - لبنان، چاپ:الاولی، سال چاپ:۱۴۱۱ - ۱۹۹۱ م    
۳۶. العاملی الکفعمی، ابراهیم بن علی الحسن (متوفای ۹۰۵ه)، المصباح، ص۵۱۲، اشر:مؤسسة الاعلمی للمطبوعات - بیروت    


منبع[ویرایش]

مؤسسه ولی‌عصر، برگرفته از مقاله «حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) در چه تاریخی به دنیا آمده است؟».    






جعبه‌ابزار