ابوالفتوح رازیذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: ابوالفتوح رازی.
پرسش: شیخ ابوالفتوح رازی که بود؟ و آثار علمی او چیست؟
پاسخ: جمال‌الدین حسین بن علی بن محمد خزاعی نیشابوری رازی، مشهور به ابوالفتوح رازی، از مفسران و علمای بزرگ شیعه در قرن شش هجری بود.
سلسله نسب ابوالفتوح رازی به قبیله خزاعه می‌رسد. کتاب‌هایی؛ مانند روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن، روح‌الاحباب و روح‌الالباب فی شرح ‌الشهاب، رساله یوحنّا، و تبصرة العوام فی معرفة مقالات الانام از مهم‌ترین آثار علمی ابوالفتوح رازی به شمار می‌آیند.
ابوالفتوح رازی، در شهر ری و در صحن حضرت امام‌زاده حمزة بن موسی بن جعفر علیه‌السلام، در جوار حضرت عبدالعظیم حسنی ـ علیه‌السلام ـ مدفون است.


ابوالفتوح رازی[ویرایش]

جمال‌الدین حسین بن علی بن محمد خزاعی نیشابوری رازی، مشهور به ابوالفتوح رازی، از مفسران و علمای بزرگ شیعه در سده ششم هجری بود. [۱] [۲] [۳]

← تولد
تاریخ دقیقی برای ولادت او ثبت نشده است، اما شاید بتوان گفت که تولد ابوالفتوح رازی قبل از سال ۴۸۰ ه.ق بوده است. [۴]

← وفات
درباره سال وفات او هم تاریخ دقیقی وجود ندارد. مورخان تاریخ وفات او را ۵۳۵، [۵] ۵۵۲، [۶] [۷]و ۵۶۰ ه.ق [۸] ذکر کرده‌اند.

← نَسب
ابوالفتوح رازی از ذریه نافع بن بُدَیل بن ورقاء خُزاعی [۹] صحابی پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله بود؛ [۱۰] [۱۱] یعنی سلسله نسب ابوالفتوح رازی به قبیله خزاعه می‌رسد.

←← سخنی از ابوالفتوح
همان‌طور که ابوالفتوح در کتاب تفسیر خود می‌گوید: «بدیل بن ورقاء خزاعی، از پدران ماست». [۱۲]

←← سخن معاویه درباره خاندان خزاعه
در طول تاریخ، خاندان خزاعه از برجسته‌ترین دوستان ائمه اطهار علیهم‌السلام بوده تا آن‌جایی که معاویه گفته است: «محبت قبیله بنی‌خزاعه نسبت به علی به حدی است که اگر زنانشان فرصت می‌یافتند، با ما می‌جنگیدند تا چه رسد به مردانشان!». [۱۳]

← جد، پدر و پسر
جد ابوالفتوح، محمد بن احمد نیشابوری صاحب کتاب «الروضة الزهراء فی مناقب فاطمة الزهراء» [۱۴] و عموی پدرش، شیخ عبدالرحمن صاحب کتاب «سفینة النجاة» در مناقب و فضائل اهل بیت عصمت و طهارت علیهم‌السلام ، [۱۵] از دانشمندان برجسته شیعی بوده‌اند. پسرش، شیخ تاج‌الدین محمد [۱۶] نیز از علمای عصر خود به شمار می‌آید.

←← سخنی از محسن امین
علامه سید محسن امین در مورد خاندان ابوالفتوح، می‌نویسد: «ابوالفتوح و پسرش تاج‌الدین محمد و پدرش علی بن محمد و جدش و جد اعلای وی، شیخ ابوبکر احمد و عموی بزرگش شیخ عبدالرحمن بن ابی‌بکر، همه از دانشمندان نام‌دار امامیه هستند؛ و خلاصه، این سلسله معروف در میان علمای شیعه، جایگاهی ویژه‌ داشته‌اند و تألیفات پر بار و کتاب‌های متعددی را از خود به یادگار گذاشته‌اند». [۱۷]

اساتید[ویرایش]

شیخ ابوالفتوح رازی با توجه به عشق و علاقه‌ای که به تحصیل علوم و معارف اسلامی داشته است، برای کسب فضایل علمی، در محضر اساتید متعددی زانوی ادب زده و بهره‌های فراوان برده است. برخی اساتید وی، عبارتند از:

← علی بن محمد نیشابوری رازی [۱۸]
این شخصیت پدر بزرگوار ابوالفتوح رازی است؛ وی دارای تألیفاتی همچون «مسائل المعدوم» [۱۹] و «دقائق الحقایق» [۲۰] می‌باشد.

← أ. عبدالرحمن خزاعی نیشابوری
عبدالرحمن خزاعی نیشابوری، عموی بزرگ ابوالفتوح است؛ [۲۱]

← ب. شیخ عبدالجبار بن مقری رازی
شیخ عبدالجبار بن مقری رازی، به مفید رازی معروف است؛ [۲۲]

← ج. شیخ ابوعلی حسن بن محمد طوسی
شیخ ابوعلی حسن بن محمد طوسی، فرزند شیخ طوسی می‌باشد؛ [۲۳]

← د. ابوالقاسم محمود بن عمر زمخشری [۲۴] وی استاد غیر شیعی ابوالفتوح به شمار می‌آید. [۲۵] و مؤلف تفسیر معروف کشّاف است و از مذهب حنفی معتزلی پی‌روی می‌کرده است. [۲۶] [۲۷]
ابوالفتوح در تفسیر آیه شریفه «الَّذی جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُون»؛ «همان که از درخت سبز برای شما آتشی (سرخ) پدید آورده است که از آن (چیزی) می‌افروزید»، [۲۸] ‌از زمخشری به‌عنوان استاد خود یاد کرده است. [۲۹]

شاگردان[ویرایش]

این دانشمند گران‌مایه بعد از تحصیل علوم مختلف، اندوخته‌های علمی خود را با اخلاص تمام به مشتاقان معارف عرضه نموده است؛ از جمله دانش‌اندوزان معروف مکتب وی محمد بن شهر آشوب مازندرانی است. [۳۰]

تألیفات[ویرایش]

برخی آثار و تألیفات ابوالفتوح رازی، عبارت است از:

← أ. «روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن»
این کتاب ـ که معروف‌ترین اثر شیخ ابوالفتوح رازی است ـ از جهت فصاحت لفظ و پردازش عبارت، توجه به نکات مناسب تفسیری، ترجمه‌ دقیق آیات، آزاداندیشی در بهره‌گیری از روایات مخالف و موافق، نقل اقوال مختلف و گزینش مناسب‌ترین آن و دفاع منطقی و بجا از مذهب شیعه، بر همه‌ تفاسیر فارسی تشیع برتری دارد. [۳۱] [۳۲]
این اثر گران‌سنگ و کهن شیعی، یکی از بزرگ‌ترین یادگارهای نثر فصیح ادب فارسی است.

← ب. «روح الاحباب و روح الالباب فی شرح ‌الشهاب»
این کتاب، شرحی است بر «شهاب الأخبار» از قاضی قضاعی شافعی و موضوع آن، در حکمت‌ها، موعظه‌ها و امثال پیامبر اکرم ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ است. [۳۳]
این کتاب یکی از مدارک بحار الانوار است. [۳۴] [۳۵] [۳۶] [۳۷]

← ج. «رساله یوحنّا» [۳۸]
این کتاب از زبان یک نفر مسیحی به نام یوحنّا و در مسئله امامت نوشته شده است.

← د. «تبصرة العوام فی معرفة مقالات الانام» [۳۹]
این کتاب به زبان فارسی ‌است و ابوالفتوح در بخشی از آن، اندیشه‌های حسین بن منصور حلاّج را نقد کرده و در باب‌های دیگر، از نسبت‌های ناروا به شیعه جواب داده و از تشیع دفاع نموده است.

مدفن[ویرایش]

طبق وصیت خودِ ابوالفتوح رازی، او را در شهر ری و در صحن حضرت امام‌زاده حمزة بن موسی بن جعفر علیه‌السلام، در جوار حضرت عبدالعظیم حسنی علیه‌السلام دفن کردند. [۴۰]

پانویس[ویرایش]
 
۱. امین عاملی‌، سید محسن، أعیان الشیعة، ج ۲، ص ۳۹۴، دارالتعارف‌، بیروت، ۱۴۰۳ق.
۲. سبحانی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ج ۶، ص ۸۶ ۸۷، مؤسسه امام صادق (ع)، قم، ۱۴۱۸ق.    
۳. بابانی بغدادی، إسماعیل بن محمد، هدیة العارفین أسماء المؤلفین و آثار المصنفین، ج ۱، ص ۳۱۲، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، بی‌تا.
۴. یاداشت‌های قزوینی، به کوشش: افشار، ایرج، ص ۱۴۸۱، علمی، تهران، ۱۳۶۳ش.
۵. بابانی بغدادی، إسماعیل بن محمد، هدیة العارفین أسماء المؤلفین وآثار المصنفین، ج ۱، ص ۳۱۲، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، بی‌تا.
۶. سبحانی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ج ۶، ص ۸۶ ۸۷، مؤسسه امام صادق (ع)، قم، ۱۴۱۸ق.    
۷. عبد الغنی، عمر بن رضا، معجم المؤلفین، ج ۴، ص ۳۵، مکتبة المثنی، بیروت، بی‌تا.
۸. بابانی بغدادی، إسماعیل بن محمد، هدیة العارفین أسماء المؤلفین وآثار المصنفین، ج ۱، ص ۳۱۲، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، بی‌تا.
۹. سبحانی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ج ۶، ص ۸۶ ۸۷، مؤسسه امام صادق (ع)، قم، ۱۴۱۸ق.    
۱۰. اصبهانی، أبونعیم أحمد بن عبدالله، معرفة الصحابة، تحقیق:عزازی، عادل بن یوسف، ج ۵، ص ۲۶۷۴، دارالوطن للنشر، الریاض، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.    
۱۱. ابن اثیر جزری، علی بن أبی‌الکرم محمد، أسدالغابة فی معرفة الصحابة، محقق:معوض، علی محمد، عبدالموجود، عادل أحمد، ج ۵، ص ۲۸۴، دارالکتب العلمیة، بیروت، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.    
۱۲. ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، تحقیق: یاحقی، محمدجعفر، ناصح، محمدمهدی، ج ۵، ص ۱۴۸، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، ۱۴۰۸ق.
۱۳. . «... فقال معاویة:للّه دره و در أبیه! أما و الله لو استطاعت نساء خزاعة أن تقاتلنا فضلا عن رجالها لفعلت»؛ ابن اعثم کوفی، احمد بن اعثم، الفتوح، تحقیق:شیری، علی، ج ۳، ص ۱۲۱، دارالاضواء، بیروت، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
۱۴. آقا بزرگ تهرانی‌، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج ۱۱، ص ۲۹۴، اسماعیلیان‌، قم، ۱۴۰۸ق.
۱۵. آقا بزرگ تهرانی‌، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج ۱۲، ص ۱۹۹، اسماعیلیان‌، قم، ۱۴۰۸ق.
۱۶. امین عاملی‌، سید محسن، أعیان الشیعة، ج ۶، ص ۱۲۵، دارالتعارف‌، بیروت، ۱۴۰۳ق.
۱۷. امین عاملی‌، سید محسن، أعیان الشیعة، ج ۶، ص ۱۲۵، دارالتعارف‌، بیروت، ۱۴۰۳ق.
۱۸. امین عاملی‌، سید محسن، أعیان الشیعة، ج ۶، ص ۱۲۵، دارالتعارف‌، بیروت، ۱۴۰۳ق.
۱۹. آقا بزرگ تهرانی‌، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج ۲۰، ص ۳۶۸، اسماعیلیان‌، قم، ۱۴۰۸ق.
۲۰. آقا بزرگ تهرانی‌، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج ۸، ص ۲۳۴، اسماعیلیان‌، قم، ۱۴۰۸ق.
۲۱. امین عاملی‌، سید محسن، أعیان الشیعة، ج ۶، ص ۱۲۵، دارالتعارف‌، بیروت، ۱۴۰۳ق.
۲۲. امین عاملی‌، سید محسن، أعیان الشیعة، ج ۶، ص ۱۲۵، دارالتعارف‌، بیروت، ۱۴۰۳ق.
۲۳. امین عاملی‌، سید محسن، أعیان الشیعة، ج ۶، ص ۱۲۵، دارالتعارف‌، بیروت، ۱۴۰۳ق.
۲۴. ذهبی، شمس‌الدین محمد بن أحمد، سیر أعلام النبلاء، ج ۲۰، ص ۱۵۱، مؤسسة الرسالة، بیروت، چاپ سوم، ۱۴۰۵ق.    
۲۵. ایازی، سید محمدعلی، المفسرون حیاتهم و منهجهم، ص ۴۸۷، وزارت ارشاد، تهران، چاپ اول، ۱۳۷۳ش.
۲۶. ابن حجر عسقلانی، أحمد بن علی، لسان المیزان، ج ۶، ص ۴، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، بیروت، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.    
۲۷. ابن غزی، محمد بن عبدالرحمن، دیوان الإسلام، ج ۲، ص ۳۹۰، دارالکتب العلمیة، بیروت، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
۲۸. یس (۳۶)، آیه ۸۰.    
۲۹. ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، تحقیق: یاحقی، محمدجعفر، ناصح، محمدمهدی، ج ۱۶، ص ۱۷۰، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، ۱۴۰۸ق.
۳۰. امین عاملی‌، سید محسن، أعیان الشیعة، ج ۶، ص ۱۲۵، دارالتعارف‌، بیروت، ۱۴۰۳ق.
۳۱. رکنی یزدی، محمدمهدی، آشنایی با علوم قرآنی، ص ۱۳۸ ـ ۱۳۹، آستان قدس، سمت، مشهد، تهران، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
۳۲. ایازی، سید محمدعلی، المفسرون حیاتهم و منهجهم، ص ۴۸۸ ـ ۴۹۰، وزارت ارشاد، تهران، چاپ اول، ۱۳۷۳ش.
۳۳. امین عاملی‌، سید محسن، أعیان الشیعة، ج ۶، ص ۱۲۵، دارالتعارف‌، بیروت، ۱۴۰۳ق.
۳۴. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج ۱، ص ۲۲، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.    
۳۵. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج ۵۸، ص ۶۳ ۶۵، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.    
۳۶. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج ۵۸، ص ۶۵، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.    
۳۷. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج ۶۴، ص ۳۵۶، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.    
۳۸. امین عاملی‌، سید محسن، أعیان الشیعة، ج ۶، ص ۱۲۵، دارالتعارف‌، بیروت، ۱۴۰۳ق.
۳۹. امین عاملی‌، سید محسن، أعیان الشیعة، ج ۶، ص ۱۲۵، دارالتعارف‌، بیروت، ۱۴۰۳ق.
۴۰. امین عاملی‌، سید محسن، أعیان الشیعة، ج ۶، ص ۱۲۵، دارالتعارف‌، بیروت، ۱۴۰۳ق.


منبع[ویرایش]
پایگاه اسلام کوئست.    






جعبه‌ابزار