تساهلذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: تساهل، تسامح.

پرسش: تساهل و تسامح در منظر قرآن چگونه است؟

پاسخ: سهل بودن شریعت اسلامی بدین معناست خداوندی که زمام تشریع و قانون‌گذاری در دست اوست، احکام مشقت‌بار و طاقت‌فرسا بر دوش بندگان خویش ننهاده است، نه این‌که ما می‌توانیم به هر چیز آسانی حکم کرده و به شریعت نسبت دهیم.
همان خداوندی که به علت رأفت بر بندگان خود کرده و تکالیف سخت را از دوش آنان برداشته است، خطر تسامح در نسبت دادن احکام به شریعت را نیز گوشزد کرده و بنده برگزیده خود را از عواقب این کار چنین بیم داده است.


معنای لغوی تسامح[ویرایش]

آسان گرفتن بر یکدیگر، مدارا کردن، فروگذاری کردن.

معنای لغوی و اصطلاحی[ویرایش]

سهل‌انگاری و تساهل: سهل گرفتن، به نرمی رفتار کردن، سست گرفتن می‌باشد و در اصطلاح به معنای: آسان گرفتن با یک‌دیگر که با مصالحه و سازش‌گری و لاقیدی همراه باشد.

تاریخچه نظریه تسامح[ویرایش]

اروپائیان رسم تساهل را نخستین بار در کارهای دین پیشه کردند، و آن هنگامی بود که مذهب پروتستان و برخوردهای خونین پیروانش با پیروان مذهب کاتولیک، آرامش جوامع اروپائیان را بر هم زد و پیشرفت هموار اجتماعی آنها را مانع شد و سرانجام برای پیش‌گیری از جنگ‌های مذهبی راهی جز تحمل عقاید مخالف باقی نماند. منشأ دیگر تساهل را نزد اروپائیان در مشرب اصالت تکثر یا آیین چندگانگی باید جست.
برای عملی کردن افزایش نقش انسان در تصمیم‌گیری‌ها و نیز ساختن خود، طبق آنچه که دلخواه اوست باید به آرمان (وحدت ادیان برای ایجاد تساهل در دین) اشاره کرد، مخفی نماند که ادیان الهی اشتراک‌های فراوانی داشته و حتی از نظر دین اسلام، تکیه بر این مشترکات برای ایجاد پیوند و ارتباط و تفاهم بین کسانی که متفق در این مشترکات‌اند، امری قابل قبول است.
آنچه را که معتقدین به تساهل بیان می‌د‌ارند این است: که برای ایجاد وحدت، لزوماً باید شعائر حذف شده و همان نقطه مشترک اصلی بدون این که حساسیتی را علیه دیگران برانگیزد، باقی بماند. استدلال آنها این است که باید جدائی و تمایزات اعتقادی بین انسان‌ها را از بین برد تا جنگ و درگیری و کشمکش در دنیا خاتمه پیدا کند و همه تحت لوای یک دین جهانی مشترک زندگی آرامش‌بخش داشته باشند.

دلیل طرف‌داران تساهل و تسامح از قرآن[ویرایش]


«إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هادُوا وَ النَّصاری وَ الصَّابِئِینَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْیوْمِ الْ ‌آخِرِ وَ عَمِلَ صالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَیهِمْ وَ لا هُمْ یحْزَنُونَ؛ [۱]کسانی که به آئین اسلام ایمان آورده‌اند، (مسلمانان) و یهود و نصاری و صابئین، هرگاه ایمان (راستین) به خدا و قیامت داشته و عمل صالح انجام داده‌اند، اجر و پاداش آنان نزد خدا محفوظ بوده، و نه از عذاب قیامت بر آنان بیمی است و نه اندوهگین می‌باشند».

شرط رستگاری بشر[ویرایش]

با توجه به آیه فوق شرط رستگاری بشر در طول تاریخ دو چیز است:

أ. ایمان به خدا، نبوت و شریعت‌های الهی
ب. عمل خالصانه و پیروی صادقانه از آن شریعت‌ها.

در آیه فوق، زمان قید نشده است؛ ولی از آن، حجیت اعتبار ادیان یاد شده در عصر رسالت استفاده نمی‌شود؛ زیرا اطلاق آن مقید می‌گردد به اینکه صرفاً خود را مسلمان یا یهودی یا نصرانی یا صابئی نامیدن، مایة نجات و رستگاری نیست. نجات و رستگاری در گرو دو چیز است: ایمان حقیقی و عمل صالح، و عمل صالح در هر زمانی در گرو پیروی از شریعت الهی مخصوص آن زمان است. پیامبر اکرم (صلي‌الله‌عليه‌وآله‌وسلم) آخرین پیامبر الهی و شریعت اسلامی آخرین شریعت است؛ چنان‌که (در آیه ۴۰ احزاب [۲]) بر خاتم پیامبران بودنش تصریح شده است.
پس با آمدن شریعت اسلامی، پیروی از شرایع دیگر اعتبار ندارد و مورد قبول خداوند نخواهد بود. این حکم مقتضای خاتمیت و جهانی بودن نبوت پیامبر اسلام است؛ زیرا با فرض حجیت و اعتبار شرایع پیشین، عمومیت و خاتمیت شرعیت اسلام معنای معقولی نخواهد داشت؛ در حالی که بر جهانی بودن و عمومیت دعوت پیامبر اسلام آیات و روایات بسیاری دلالت می‌کند:

«أُوحِی إِلَی هذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَکمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ؛ [۳] این قرآن بر من وحی شده است تا شما و هرکس را که پیام قرآن به او برسد، به آن بیم دهم».

پی‌آمدها[ویرایش]

پی‌آمدهای سوء تساهل و تسامح بدین شرح است:

← در برنامه‌های دینی
۱. تحیر و سرگردانی در صراط‌های مستقیم؛ ۲. آسیب دیدن فرهنگ دینی؛ ۳. آسیب دیدن امنیت و استقلال ملی؛ ۴. حاکمیت یافتن اندیشه‌های غیردینی.

← در حدود الهی
۱. دگرگونی ارزش‌های اسلامی؛ ۲. از بین رفتن قبح گناه؛ ۳. گرایش به فرهنگ غیر اسلامی؛ ۴. ناپسند شمردن پای‌بندی به ارزش‌ها.

سهله و سمحه در لغت[ویرایش]

سهل و آسان، چنان‌چه در حدیثی از رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله‌وسلم) نقل شده: «لم یرسلنی الله بالرهبانیه و لکن بعثنی بالحنیفة السهلة المحه؛ یعنی خداوند مرا به رهبانیت و ترک دنیا رسالت نداد؛ بلکه مرا بر دین حنیف ابراهیمی که سهل و آسان است، مبعوث فرمود». [۴]

سهله و سمحه در قرآن[ویرایش]

موارد زیر را در بر می‌گیرد:

← مسائل اجتماعی
در مسائل اجتماعی، پیامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله‌وسلم) در مقابل گناهکاران و خطاکاران با خوش اخلاقی برخورد می‌کرد و بر آنها سخت نمی‌گرفت؛ چنان‌چه خداوند درباره او می‌فرماید:

«فیما رحمة من الله لعنت سهم و لو کنت فظاً غلیظ القلب لاتنضوا من حولک...؛ [۵] از پرتو رحمت الهی در برابر آنها نرم (و مهربان) شدی و اگر خشن و سنگدل بودی، از اطراف تو پراکنده می‌شدند».

← مسائل عبادی
مسائل عبادی، عبارت‌اند از:

←← نماز
در باب نماز، تخفیف‌هایی به مسلمانان داده شده از قبیل، قصر نماز به هنگام سفر، رفع نماز از بانوان در هنگام عادت ماهانه و تفسیر شکل نماز در وقت بیماری و یا خوف از دشمن.

←← روزه
در باب روزه، آسان‌گیری‌هایی درباره مریض، مسافر، زن باردار و حائض، سال‌خوردگان و کسانی که زیاد عطش می‌کنند، بیان شده است:

«یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا کتِبَ عَلَیکمُ الصِّیامُ کما کتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکمْ لَعَلَّکمْ تَتَّقُونَ... فَمَنْ کانَ ِنْکمْ مَرِیضاً أَوْ عَلی سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیامٍ أُخَرَ وَ عَلَی الَّذِینَ یطِیقُونَهُ.... یرِیدُ اللَّهُ بِکمُ الْیسْرَ وَ لا یرِیدُ بِکمُ الْعُسْرَ». [۶]

نتیجه بحث[ویرایش]

سهل بودن شریعت اسلامی بدین معناست خداوندی که زمام تشریع و قانون‌گذاری در دست اوست، احکام مشقت‌بار و طاقت‌فرسا بر دوش بندگان خویش ننهاده است، نه این‌که ما می‌توانیم به هر چیز آسانی حکم کرده و به شریعت نسبت دهیم.
همان خداوندی که به علت رأفت بر بندگان خود کرده و تکالیف سخت را از دوش آنان برداشته است، خطر تسامح در نسبت دادن احکام به شریعت را نیز گوشزد کرده و بنده برگزیده خود را از عواقب این کار چنین بیم داده است:

«وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَینا بَعْضَ الْأَقاوِیلِ لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالَْیمِینِ ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِینَ فَما مِنْکمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِینَ؛ [۷] اگر رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) پاره‌ای گفته‌ها برما بسته بود، او را با قدرت می‌گرفتیم، سپس رگ قلبش را پاره می‌کردیم، و هیچ یک از شما مانع از عذاب او نمی‌شد».
حسن ختام را سخنان مقام معظم رهبری که بر گرفته از اسلام ناب محمدی است قرار می‌دهیم: «هر قدر اجازه رخنه در دین مردم بدهیم که خدشه در باورهای دینی مردم کنند، در مقدسات دینی خدشه بشود در مسئله شهادت و جهاد و دشمنی‌های اسلام و مسلمین خدشه بشود... امکان غلبه دشمن را بیشتر می‌کنیم». سخنان معظم له در دیدار با شورای انقلاب فرهنگی مورخ ۲۳-۹-۷۸

منابع[ویرایش]

۱. تسامح و تساهل از دیدگاه قرآن و عترت، حسین عبدالمحمدی، ناشر: ظفر.‌ چاپ اول، بهار ۱۳۸۱.
۲. تسامح آری یا نه، دفتر نخست، مؤسسه فرهنگی اندیشه معاصر، نشر خرم، ۱۳۷۷.
۳. تحلیل و نقد پلورالیسم دینی، علی ربانی گلپایگانی، ناشر: مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، چاپ دوم، زمستان ۱۳۷۹.
۴. کتاب سلسله دروس اندیشه‌های بنیادین اسلامی، فلسفه اخلاق، مجتبی مصباح، ناشر: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی
۵. کتاب مدارا با مخالفان در قرآن و سیرة نبوی، غلامرضا نوعی، ناشر: انتشارات کتاب معین، چاپ اول، ۱۳۷۹.

پانویس[ویرایش]
 
۱. بقره/سوره۲، آیه۶۲.    
۲. احزاب/سوره۳۳، آیه۴۰.    
۳. انعام/سوره۶، آیه۱۹.    
۴. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۲۲، ص۲۶۳، روایت ۳.    
۵. آل عمران/سوره۳، ایه۱۵۹.    
۶. بقره/سوره۲، آیه۱۸۳-۱۸۵.    
۷. الحاقه/سوره۶۹، آیه۴۴-۴۷.    


منبع[ویرایش]

سایت ‌اندیشه قم، برگرفته از مقاله «تساهل»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۵/۱۰/۱۸.    






جعبه‌ابزار