اوزاعیذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: فقه اوزاعی.
پرسش: آیا امکان دارد مختصری در مورد فقه اوزاعی توضیح دهید؟
پاسخ:


نکته‌ای درباره فقه اوزاعی

[ویرایش]

قبل از پرداختن به اصل پاسخ، تذکر این نکته ضروری است که «فقه اوزاعی» اکنون مکتب فقهی جداگانه‌ای در کنار دیگر مکاتب فقهی نیست؛ بلکه دیدگاهی فقهی «عمرو عبدالرحمن بن الأوزاعی» است.

اوزاعی

[ویرایش]

اوزاعی که نام کاملش، عمرو عبدالرحمن بن عمرو بن یحمد الأوزاعی است، به سبب انتساب به منطقه «أوزاع»، چنین شهرت گرفته است.

محل تولد و سکونت

[ویرایش]

وی در سال ۸۸ ه.ق در بعلبک به دنیا آمد، و در بِقاع (نزدیک دمشق) رشد کرد و در بیروت سکنا گزید.
[۱] الذهبی، محمد بن أحمد بن عثمان، سیر أعلام النبلاء، ج ۷، ص ۸۰ و ۸۱ ؟؟؟، تقدیم سید حسن الفطامی، المکتبة التوفیقیة، مصر، ۱۴۲۲ق.
[۲] ابن زید، أحمد بن محمد ابن أبی‌بکر الموصلی الحنبلی، محاسن المساعی فی مناقب أبی‌عمر الأوزاعی، ص ۴۰ و ۶۱، مکتبة الحیاة، بیروت، ۱۹۶۷م.
[۳] ابن سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، ج ۷، ص ۴۸۸ ؟؟؟، دار صادر، بیروت، ۱۹۹۷م.


محل وفات

[ویرایش]

او در عصر خود در میان اهل سنت، امام منطقه شام بود و بیشتر دوران زندگی خود را در بیروت گذراند و در همان جا از دنیا رفت.

امتناع از امور قضا

[ویرایش]

اوزاعی مردی زاهد بود و ازاین‌رو از تصدی امور قضا امتناع کرد.
[۴] ابن زید، أحمد بن محمد ابن أبی‌بکر الموصلی الحنبلی، محاسن المساعی فی مناقب أبی‌عمر الأوزاعی، ص ۱۲۴، مکتبة الحیاة، بیروت، ۱۹۶۷م.


مراسم تشییع جنازه

[ویرایش]

در مراسم تشییع جنازه وی بسیاری از مسلمانان و یهودیان و مسیحیان حضور داشتند.
[۶] الذهبی، محمد بن أحمد بن عثمان، سیر أعلام النبلاء، ج ۷، ص ۹۳ ؟؟؟، تقدیم سید حسن الفطامی، المکتبة التوفیقیة، مصر، ۱۴۲۲ق.


تألیفات

[ویرایش]

او کتابی در فقه به نام «السنن» داشت و جواب‌های سؤالات فقهی از او که به هفتاد هزار می‌رسید، در مجموعه‌ای با عنوان «المسائل» گرد آمده است.
[۷] گرجی، ابوالقاسم، تاریخ فقه و فقها، ص ۹۳، موسسه سمت، تهران، ۱۴۲۱ق.


نام شاگردان

[ویرایش]

از جمله شاگردان او می‌توان به مالک بن أنس، سفیان الثوری، عبدالله بن المبارک، یحیی بن سعید القطان و دیگر بزرگان اهل سنت در فقه، حدیث و علوم دینی اشاره کرد. او اولین کسی بود که در بلاد شام یک کتاب علمی را تألیف کرد. چنانچه شافعی کتاب سیر اوزاعی را از او نقل کرده است.
[۸] الذهبی، محمد بن أحمد بن عثمان، سیر أعلام النبلاء، ج ۷، ص ۱۱۱ ؟؟؟، تقدیم سید حسن الفطامی، المکتبة التوفیقیة، مصر، ۱۴۲۲ق.


امامت در حدیث

[ویرایش]

اوزاعی در میان فقها‌ی عصر خود عنایت ویژه‌ای به حدیث و اثر
[۹] آنچه از کلام فقهای اهل سنت بر می‌آید چنین است که در معنای اثر دو نظر وجود دارد: برخی آن‌ را هم معنای حدیث دانسته اند و برخی دیگر حدیث را مخصوص قول، فعل، تقریر و وصف نبی اکرم دانسته؛ ولی اثر را در مورد صحابه و توابع نیز تعمیم داده‌اند.
داشت. چنانچه امامت او در حدیث میان اهل سنت، با توجه به ارجاعات دانشمندان این مذهب به او و نیز دیگر قرائن روشن می‌گردد.

امامت در فقه

[ویرایش]

در فقه نیز شیوع مذهب اوزاعی نشان از امامت او در فقه اهل سنت دارد که بسیاری از دانشمندان این مذهب به این موضوع تصریح کرده‌اند.

شهرت علمی و مذهب

[ویرایش]

شهرت علمی او به حدی بود که مذهب وی در فتوا و قضا به مدت ۲۲۰ سال بر منطقه شام چیرگی داشت تا آن‌که در سال ۳۴۰ مذهب شافعی بر آن غالب آمد. مذهب اوزاعی در اندلس نیز تقریباً به مدت ۴۰ سال ادامه یافت، تا آن‌که در عهد حکم بن هشام، مذهب مالکی بر آن تسلط یافت.
[۱۴] ابن العماد، شهاب‌الدین عبدالحی بن أحمد الحنبلی، شذرات الذهب فی أخبار من ذهب، ج ۲، ص ۳۷۴ ؟؟؟، دار ابن کثیر، بیروت، ۱۹۸۹م.
[۱۶] ابن زید، أحمد بن محمد ابن أبی‌بکر الموصلی الحنبلی، محاسن المساعی فی مناقب أبی‌عمر الأوزاعی، ص ۶۹، مکتبة الحیاة، بیروت، ۱۹۶۷م.


مخالفت نداشتن با رأی و اجتهاد

[ویرایش]

در جملات رسیده از اوزاعی و عنایت او به حدیث و اثر چنین بر می‌آید که وی مخالف مطلق رأی و اجتهاد نبود؛ ولی اگر رأی و اجتهادی را مخالف حدیث [[پیامبر و صحابه می‌دید، آن‌ را کنار می‌گذاشت و بدان عمل نمی‌کرد؛
[۱۷] الذهبی، محمد بن أحمد بن عثمان، سیر أعلام النبلاء، ج ۷، ص ۸۸ ؟؟؟، تقدیم سید ]] حسن الفطامی، المکتبة التوفیقیة، مصر، ۱۴۲۲ق.
[۱۸] ابن زید، أحمد بن محمد ابن أبی‌بکر الموصلی الحنبلی، محاسن المساعی فی مناقب أبی‌عمر الأوزاعی، ص ۸۰، مکتبة الحیاة، بیروت، ۱۹۶۷م.

و همین اهتمام او به حدیث یکی از اختلافات عمیق وی با مذهب ابوحنیفه به‌شمار می‌رفت.

دلیل برتری مذهب اوزاعی

[ویرایش]

اگرچه امروزه در بین چهار مکتب فقهی اهل سنت، اثری از فقه اوزاعی باقی نمانده است، اما بهترین شاهد بر رجحان مسلک وی در عصر خودش، عنایت علما‌ی قرن دوم و سوم نسبت به مذهب فقهی امام اوزاعی است. البته شاگردان اوزاعی مانند باقی فقها، دارای یک نظام تعلیمی در تدوین و کتابت نبودند و بیروت نیز مانند مکه و بغداد مورد توجه نبود؛ چنانچه بی‌میلی اوزاعی بر نگارش کتابی غیر از قرآن و سنت و در نتیجه بی‌توجهی به تألیف در نزد شاگردانش موجب شده است که مطالب دقیقی از مذهب فقهی او به مانند چهار مکتب دیگر در دست نباشد.

اصول مذهب اوزاعی

[ویرایش]

اوزاعی نیز به مانند بسیاری از فقهای اهل سنت، قرآن، سنت پیامبر اکرم، اجماع
[۲۰] أبویوسف، یعقوب بن إبراهیم الأنصاری، الرد علی سیر الأوزاعی، ص ۲۳، لجنة إحیاء المعارف النعمانیة، حیدر آباد، ۱۳۵۷ق.
و قول صحابه
[۲۱] الترکی، عبدالله بن عبدالمحسن، أصول مذهب الإمام أحمد بن حنبل، ص۳۰۹، جامعة الإمام محمد، ریاض، ۱۹۹۶م.
[۲۲] ابن القیم الجوزیة، محمد بن ابی‌بکر، أعلام الموقعین، ج ۲۱، ص ۳۰، دارالجیل، بیروت، ۱۴۰۹ه.ق.
[۲۳] ابن قدامه، عبدالله ابن أحمد بن محمد، روضة الناظر، ص۱۴۵، جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة، ریاض، ۱۹۷۹م.
را از اصول مذهب خود می‌شمرد و زمانی که دلیلی از این اصول می‌یافت، به سراغ قیاس نمی‌رفت.
[۲۴] ابن قدامه، عبدالله بن أحمد بن محمد المقدسی، المغنی، ج۳، ص۵۱۰ و ج۷، ص۳۵۷، مکتبة الریاض الحدیثة، ریاض، ۱۹۹۹م؛ این امر در بسیاری از مواضع فقه او مشهود است.
چنانچه خبر واحد را نیز حجت می‌دانست و در‌صورتی‌که خبری از پیامبر ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ پیدا می‌نمود، رأی را جایز نمی‌دانست.
[۲۵] الذهبی، محمد بن أحمد بن عثمان، سیر أعلام النبلاء، ج ۷، ص ۱۲۰ ؟؟؟، تقدیم سید حسن الفطامی، المکتبة التوفیقیة، مصر، ۱۴۲۲ق؛ اوزاعی در بسیاری از مواضع فقه خود به استناد خبر واحد، بر مطلب خود استدلال کرده است؛ مانند زمان ابتدا و انتهای نمازهای واجب.


مهم‌ترین ویژگی‌های مذهب فقهی اوزاعی

[ویرایش]

در نهایت از مهم‌ترین ویژگی‌های مذهب فقهی او می‌توان چنین نام برد:

← اول


اعتماد بر حدیث، همان‌گونه که شافعی بر این خصوصیت تصریح کرده و گفته است: «کسی که مانند اوزاعی فقهش مانند حدیثش باشد، ندیده است»

← دوم


قیاس را بدان گستردگی که ابوحنیفه و اهل عراق معتقد بودند، مبنای عمل قرار نمی‌داد.
[۲۸] الشافعی، محمد بن إدریس، الأم، ج ۱، ص ۳۰۳ و ۳۳۶، دارالفکر، بیروت، ۱۹۸۸م.


← سوم


برخلاف مالک، عمل اهل مدینه را به طور مطلق حجت نمی‌دانست.
[۲۹] الشعار، مروان بن محمد، سنن الأوزاعی، ص۲۹۵، دار النفائس، بیروت، ۱۹۹۳م.


← چهارم


در فقه خود عنصر آسان‌گرفتن بر امت را مراعات می‌نمود.

← پنجم


اجتهاد به رأی را تنها در جایی که تکیه‌گاهی از قرآن و سنت برایش می‌یافت، معتبر می‌دانست. در این امر او بی‌تردید امتداددهنده روش معاذ بن جبل بوده است.
[۳۱] أحمد بن الحسین بن علی، السنن الکبری، ج ۱۰، ص ۱۱۴، دارالفکر، بیروت، ۱۳۵۵ق.
[۳۲] ابن القیم الجوزیة، محمد بن ابی‌بکر، أعلام الموقعین، ج ۲۱، ص ۳۰، دارالجیل، بیروت، ۱۴۰۹ه.ق.


منابعی برای مطالعه بیشتر

[ویرایش]

۱. سید الأهل، عبدالعزیز، الأوزاعی فقیه أهل الشام، القاهرة، طباعة المجلس الأعلی للشئون الإسلامیة، ۱۹۶۶م؛
۲. الملاح، حسین بن محمد، الإمام الأوزاعی محدثاً، بیروت، المکتبة العصریة، ۱۹۹۳م؛
۳. طبارة، شفیق، الإمام الأوزاعی، بیروت، مطابع دار الریحانی، ۱۹۶۵م؛
۴. شیخو، خضر محمود، بذل المساعی فی جمع ما رواه الأوزاعی، بیروت، دار البشائر الإسلامیة، ۱۹۹۳م؛
۵. الشعار، مروان بن محمد، الإمام الأوزاعی إمام أهل السلف، بیروت، دار النفائس، ۱۹۹۲م؛
۶. الجبوری، عبد الله بن محمد، الإمام الأوزاعی حیاته وآراؤه وعصره، بغداد، دار الرسالة، ۱۹۰۸؛
۷. الشعار، مروان بن محمد، سنن الأوزاعی، بیروت، دار النفائس، ۱۹۹۳م؛
۸. الضویحی، علی بن سعد، أصول مذهب الأوزاعی، الریاض، رسالة ماجستیر بجامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة، ۱۴۰۵ه.ق؛
۹. الجبوری، وعبد الله بن محمد، فقه الإمام الأوزاعی، بیروت، إحیاء التراث الإسلامی، العراق، بغداد، وزارة الأوقاف، مطبعة الإرشاد، ۱۳۹۷ه.ق؛
۱۰. محمصانی، صبحی بن رجب، الأوزواعی وتعالیمه الإنسانیة، بیروت، دارالعلم للملایین، ۱۹۷۸م.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. الذهبی، محمد بن أحمد بن عثمان، سیر أعلام النبلاء، ج ۷، ص ۸۰ و ۸۱ ؟؟؟، تقدیم سید حسن الفطامی، المکتبة التوفیقیة، مصر، ۱۴۲۲ق.
۲. ابن زید، أحمد بن محمد ابن أبی‌بکر الموصلی الحنبلی، محاسن المساعی فی مناقب أبی‌عمر الأوزاعی، ص ۴۰ و ۶۱، مکتبة الحیاة، بیروت، ۱۹۶۷م.
۳. ابن سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، ج ۷، ص ۴۸۸ ؟؟؟، دار صادر، بیروت، ۱۹۹۷م.
۴. ابن زید، أحمد بن محمد ابن أبی‌بکر الموصلی الحنبلی، محاسن المساعی فی مناقب أبی‌عمر الأوزاعی، ص ۱۲۴، مکتبة الحیاة، بیروت، ۱۹۶۷م.
۵. الرازی، ابومحمد عبدالرحمن بن أبی‌حاتم، الجرح و التعدیل، ج ۱، ص ۲۰۲، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۹۵۳م.    
۶. الذهبی، محمد بن أحمد بن عثمان، سیر أعلام النبلاء، ج ۷، ص ۹۳ ؟؟؟، تقدیم سید حسن الفطامی، المکتبة التوفیقیة، مصر، ۱۴۲۲ق.
۷. گرجی، ابوالقاسم، تاریخ فقه و فقها، ص ۹۳، موسسه سمت، تهران، ۱۴۲۱ق.
۸. الذهبی، محمد بن أحمد بن عثمان، سیر أعلام النبلاء، ج ۷، ص ۱۱۱ ؟؟؟، تقدیم سید حسن الفطامی، المکتبة التوفیقیة، مصر، ۱۴۲۲ق.
۹. آنچه از کلام فقهای اهل سنت بر می‌آید چنین است که در معنای اثر دو نظر وجود دارد: برخی آن‌ را هم معنای حدیث دانسته اند و برخی دیگر حدیث را مخصوص قول، فعل، تقریر و وصف نبی اکرم دانسته؛ ولی اثر را در مورد صحابه و توابع نیز تعمیم داده‌اند.
۱۰. الرازی، ابومحمد عبدالرحمن بن أبی‌حاتم، الجرح و التعدیل، ج ۱، ص ۱۸۷، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۹۵۳م.    
۱۱. ابن عساکر، علی بن الحسن، تاریخ دمشق، ج ۳۵، ص ۱۶۷، دارالفکر، بیروت، ۱۹۸۴م.    
۱۲. السبکی، عبدالوهاب بن علی، طبقات الشافعیة، ج ۱، ص ۳۲۶، المکتبة العلمیة، بیروت، ۱۹۸۷م.    
۱۳. ابن کثیر، أبوالفداء عمادالدین إسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، ج ۱۰، ص ۱۱۷، دارالفکر، بیروت، ۱۹۷۸م.    
۱۴. ابن العماد، شهاب‌الدین عبدالحی بن أحمد الحنبلی، شذرات الذهب فی أخبار من ذهب، ج ۲، ص ۳۷۴ ؟؟؟، دار ابن کثیر، بیروت، ۱۹۸۹م.
۱۵. ابن کثیر، أبوالفداء عمادالدین إسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، ج ۱۰، ص ۱۱۵ و ۱۱۶، دارالفکر، بیروت، ۱۹۷۸م.    
۱۶. ابن زید، أحمد بن محمد ابن أبی‌بکر الموصلی الحنبلی، محاسن المساعی فی مناقب أبی‌عمر الأوزاعی، ص ۶۹، مکتبة الحیاة، بیروت، ۱۹۶۷م.
۱۷. الذهبی، محمد بن أحمد بن عثمان، سیر أعلام النبلاء، ج ۷، ص ۸۸ ؟؟؟، تقدیم سید ]] حسن الفطامی، المکتبة التوفیقیة، مصر، ۱۴۲۲ق.
۱۸. ابن زید، أحمد بن محمد ابن أبی‌بکر الموصلی الحنبلی، محاسن المساعی فی مناقب أبی‌عمر الأوزاعی، ص ۸۰، مکتبة الحیاة، بیروت، ۱۹۶۷م.
۱۹. الذهبی، محمد بن أحمد بن عثمان، تذکرة الحفاظ، ج ۱، ص ۱۷۹ و ۱۸۰، دار إحیاء التراث، بیروت، بی‌تا.    
۲۰. أبویوسف، یعقوب بن إبراهیم الأنصاری، الرد علی سیر الأوزاعی، ص ۲۳، لجنة إحیاء المعارف النعمانیة، حیدر آباد، ۱۳۵۷ق.
۲۱. الترکی، عبدالله بن عبدالمحسن، أصول مذهب الإمام أحمد بن حنبل، ص۳۰۹، جامعة الإمام محمد، ریاض، ۱۹۹۶م.
۲۲. ابن القیم الجوزیة، محمد بن ابی‌بکر، أعلام الموقعین، ج ۲۱، ص ۳۰، دارالجیل، بیروت، ۱۴۰۹ه.ق.
۲۳. ابن قدامه، عبدالله ابن أحمد بن محمد، روضة الناظر، ص۱۴۵، جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة، ریاض، ۱۹۷۹م.
۲۴. ابن قدامه، عبدالله بن أحمد بن محمد المقدسی، المغنی، ج۳، ص۵۱۰ و ج۷، ص۳۵۷، مکتبة الریاض الحدیثة، ریاض، ۱۹۹۹م؛ این امر در بسیاری از مواضع فقه او مشهود است.
۲۵. الذهبی، محمد بن أحمد بن عثمان، سیر أعلام النبلاء، ج ۷، ص ۱۲۰ ؟؟؟، تقدیم سید حسن الفطامی، المکتبة التوفیقیة، مصر، ۱۴۲۲ق؛ اوزاعی در بسیاری از مواضع فقه خود به استناد خبر واحد، بر مطلب خود استدلال کرده است؛ مانند زمان ابتدا و انتهای نمازهای واجب.
۲۶. الذهبی، محمد بن أحمد بن عثمان، تذکرة الحفاظ، ج ۱، ص ۱۷۹، دار إحیاء التراث، بیروت، بی‌تا.    
۲۷. ابن عساکر، علی بن الحسن، تاریخ دمشق، ج ۳۵، ص ۱۶۷، دارالفکر، بیروت، ۱۹۸۴م.    
۲۸. الشافعی، محمد بن إدریس، الأم، ج ۱، ص ۳۰۳ و ۳۳۶، دارالفکر، بیروت، ۱۹۸۸م.
۲۹. الشعار، مروان بن محمد، سنن الأوزاعی، ص۲۹۵، دار النفائس، بیروت، ۱۹۹۳م.
۳۰. ابن حجر، أحمد بن علی العسقلانی، تهذیب التهذیب، ج ۶، ص ۲۴۱، دارالمعارف النظامیة، هند، ۱۹۹۳م.    
۳۱. أحمد بن الحسین بن علی، السنن الکبری، ج ۱۰، ص ۱۱۴، دارالفکر، بیروت، ۱۳۵۵ق.
۳۲. ابن القیم الجوزیة، محمد بن ابی‌بکر، أعلام الموقعین، ج ۲۱، ص ۳۰، دارالجیل، بیروت، ۱۴۰۹ه.ق.


منبع

[ویرایش]
پایگاه اسلام کوئست.    


رده‌های این صفحه : تراجم | علمای اهل سنت | علمای قرن اول




جعبه ابزار
جعبه‌ابزار