معنای لقب محدثذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: حضرت فاطمه، محدث، وحی، تعبیر خواب‌، تحدیث.

پرسش: با توجه به لقب حضرت فاطمه (سلام‌الله‌علیهم) به «محدث»، این واژه به چه معناست؟

پاسخ اجمالی: هر کلامی که از طریق شنیدن یا وحی، چه در خواب و چه بیداری به انسان برسد، به آن حدیث گویند. و همچنین تحدیث را به معنای نقل خبر، چه کم و چه زیاد، دانسته‌اند و به کسی که این کلام را دریافت کرده محدث گویند.


معنای لغوی

[ویرایش]

هر کلامی که از طریق شنیدن یا وحی، چه در خواب (وَ عَلَّمْتَنی مِنْ تَاْویلِ الْاَحادیثِ؛ مرا از علم تعبیر خواب‌ها آگاه ساختی.) و چه بیداری (فَلیَاتُوا بِحَدیثٍ مِثلِهِ؛ خداوند (عزّوجلّ) کتابش را «حدیث» می‌نامد.) به انسان برسد، به آن حدیث گویندو همچنین تحدیث را به معنای نقل خبر، چه کم و چه زیاد، دانسته‌اند و در موارد بسیاری نیز واژه «حدیث» که اسم است جانشین مصدرش، یعنی تحدیث می‌شود.

معنای اصطلاحی

[ویرایش]

در منابع حدیثی شیعه و سنّی، تفسیرهای خاصی از تعبیر محدَّث بیان شده و این عنوان، مقامی متمایز از دیگر عنوان‌های مشابه معرفی شده است. برید عجلی در روایتی می‌گوید:

«سَاَلتُ ابا عَبدِ اللّه (علیه‌السّلام) عَنِ الرَّسولِ وَ النَّبِیِّ وَ المُحَدَّثِ. قالَ: الرَّسولُ، الَّذی تَاتیهِ المَلائِکَةُ وَ تَبلُغُهُ عَنِ اللّه تَبارَکَ وَ تَعالی، وَ النَّبِیُّ، الَّذی یَری فی مَنامِهِ فَما رَای فَهُوَ کَما رَای وَ المُحَدَّثُ، الَّذی یَسمَعُ کَلامَ المَلائِکَةِ وَ یُنقَرُ فی اُذُنِهِ وَ یُنکَتُ فی قَلبِهِ؛ از امام صادق (علیه‌السّلام) درباره رسول و نبیّ و محدَّث سؤال کردم. فرمود: رسول، کسی است که فرشتگان بر او نازل می‌شوند و از سوی خداوند تبارک و تعالی به او [وحی] ابلاغ می‌کنند. نبیّ، کسی است که [پیام الهی را] در خواب می‌بیند و آنچه که [در خواب] می‌بیند، مانند دیدن در بیداری است. محدَّث، کسی است که کلام فرشتگان را می‌شنود و در گوش او نواخته می‌شود و در قلبش القا می‌گردد.»
این مضمون در بیش از یازده حدیث به تصریح بیان شده است؛ گذشته از احادیثی که تنها به ذکر معنای محدَّث پرداخته‌اند.
آنچه در روایت یاد شده و دیگر روایات به عنوان تبیین معنای تحدّث ذکر شده، در این نکته مشترک است که محدَّث کسی است که کلام فرشتگان را می‌شنود، اگر چه نحوه شنیدن و درک کردن معنا به شکل‌های مختلفی گفته شده است.
در بیان معنای رسول و شیوه رسالت نیز رفت و آمد فرشتگان و ابلاغ پیام خداوند به عنوان وجه ممیز آن از نبیّ و محدَّث شناخته شده است نبوت را نیز افزون بر شنیدن سخن فرشته، به دیدن وی در خواب همچنان که در بیداری می‌بیند، مانند رؤیای حضرت ابراهیم (علیه‌السّلام) موصوف کرده‌اند و محدَّث، را به شنیدن کلام فرشته بدون دیدن وی، تفسیر کرده‌اند.

دیدگاه متکلمان شیعه

[ویرایش]

براساس آیات و روایات بسیار، متکلمان شیعه بر این اعتقادند که آنچه بر رسول و نبی القا می‌شود، وحی می‌نامند و وحی را به کلام پنهانی تفسیر می‌کنند؛ اما گاه در متون دینی به آنچه به قصد فهماندن مخاطب خاصی به صورت پنهان از دیگران باشد نیز وحی به همان معنای لغوی‌اش گفته می‌شود. هنگامی که وحی به خداوند نسبت داده شود و از نوع کلام باشد، در اصطلاح آن را مختص رسولان الهی می‌دانند، اما در مواردی نیز کسانی غیر از نبیّ و رسول، مطالبی را از اسرار غیب دریافته‌اند که پنهان از دیگران بوده است. چنان‌که وحی به زنبور عسل «وَ اَوْحَی رَبُّکَ اِلَی النَّحْلِ اَنِ اتَّخِذِی مِنَ الْجِبَالِ بُیُوتًا وَ مِنَ الشَّجَرِ وَ مِمَّا یَعْرِشُونَ» نیز از جنس کلام بشری نبوده و نوعی الهام پنهانی بدون وجود تکلّم و گفتگو بوده است.
[۱۱] مفید، محمد بن محمد، تصحیح الاعتقاد، ص۱۲۰-۱۲۱.
بر این اساس شیخ مفید تصریح می‌کند:
اگر چه عقل نزول وحی بر غیر پیامبر را محال نمی‌داند ولی اجماع مسلمانان بر این است که پس از پیامبر خاتم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله)، وحی به معنایی که ذکر شد، بر کسی نازل نخواهد شد و هیچ اختلافی میان امامی مذهبان در این باره وجود ندارد.

دیدگاه متکلمان اهل‌سنت

[ویرایش]

در برخی منابع غیر مشهور اهل‌سنت، حدیثی از ابوسعید خدری به طور مرفوع از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) نقل شده که در آن محدَّث و کیفیت تحدیث بیان شده است. پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در مقام پاسخ به سؤالی که در باره کیفیت تحدیث شد، فرمود: «تَتَکَلَّمُ الْمَلائِکَةُ عَلی لِسانِهِ؛ فرشتگان بر زبان او سخن می‌گویند».
عالمان لغت‌شناس و محدثان اهل‌سنت به تفسیر این لفظ پرداخته و مراد از آن را معانی مختلفی دانسته‌اند. بیشتر اهل‌سنّت برآنند که مراد از محدَّث کسی است که به وی الهام می‌شود
[۱۷] ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی، فتح الباری، ج۷، ص۴۱.
[۱۸] مبارکفوری، عبد الرحمن بن عبدالرحیم، تحفة الأحوذى، ج۱۰، ص۱۲۵.
و برخی دیگر از ایشان، محدَّث را کسی می‌دانند که گمان صادق دارد و از ملا اعلی در جان او چیزی القا می‌شود؛ پس همچون کسی است که دیگری به او اخباری را رسانده است.گروه سوم نیز بر این اعتقادند که محدَّث کسی است که بدون قصد و اختیار، صواب بر زبان او جاری شود.و ابن‌تین، تحدیث را به «تفرّس» و نظر و دقت در امور تفسیر کرده است.
[۲۲] نووی، یحیی بن شرف، شرح مسلم، ج۱۵، ص۱۶۶.

این توجیه‌ها و تفسیرها با مبنای لغوی مطابقت ندارند، از‌این‌رو، خلاف ظاهر احادیث شمرده می‌شوند. در روایات بسیاری واسطه این گفتگو، موضوع سؤال قرار گرفته و به صراحت جواب داده شده که فرشتگان این وساطت را به عهده دارندو در برخی روایات به صراحت از جبرئیل نام برده شده است.

جند نکته

[ویرایش]

در ایجا به چند نکته اشاره می‌شود:

← شیوه‌های تحدیث


در روایات ائمه اطهار (علیهم‌السلام)، شیوه‌های تحدیث این‌گونه بیان شده‌اند:

۱- احساس سنگینی در گوش؛ در برخی روایات این تعبیر تکرار شده است:
«یَبْعَثُ اللّه مَلَکاً یُوقِرُ فِی اُذُنِهِ؛ خداوند فرشته‌ای را می‌فرستد که در گوش او بریزد و ثابت کند.»
پس محدَّث کلمات را می‌شنود و آنها را درمی‌یابد.
۲- احساس صدا در گوش؛ در روایات دیگر این‌گونه بیان شده است: «یُنْکَتُ فِی اُذُنِهِ فَیَسْمَعُ طَنِیناً کَطَنِینِ الطَّسْتِ؛ صدایی در گوش او نواخته می‌شود، و طنینی می‌شنود همچون صدای [ریختن آب در] طشت.
۳- شنیدن کلام فرشتگان؛ در روایات بسیاری به صراحت بیان شده که محدَّث کلام فرشته را بی‌آنکه او را ببیند می‌شنود.
۴- الهام قلبی همراه با شنیدن صدا؛ در روایتی آمده است:
«تَصْریح عَلَی قَلْبِهِ فَیَسْمَعُ وَقْعاً کَوَقْعِ السِّلْسِلَةِ عَلَی الطَّسْتِ؛ برای قلب او آشکار می‌شود، پس صدایی می‌شنود همچون صدای خوردن زنجیر بر طشت.»
در این نوع، الهام قلبی همراهِ زمزمه کلامی، تحدیث و گفتگوی فرشتگان با محدَّث شمرده شده است


← اظمینان به گفتار فرشته


اینجا یک سؤال به ذهن می‌رسد که پس چگونه محدَّث درمی‌یابد این صدایی که می‌شنود، یا الهامی که به قلب او خطور می‌کند، یا هرگونه دیگر از تحدیث، گفتار فرشته با اوست؟
این سؤال را برخی اصحاب ائمه (علیهم‌السّلام) نیز از ایشان داشته‌اند و در جواب این‌گونه پاسخ شنیده‌اند که:
«انَّهُ یُعْطَی السَّکِینَةَ وَ الْوَقَارَ حَتَّی یَعْلَمَ اَنَّهُ مَلَکٌ؛ به او اطمینان قلبی [بدون تزلزل و شک] و آرامشی داده می‌شود تا اینکه درمی‌یابد آن [آرامش دهنده] فرشته است.»
و در روایت دیگر امام باقر (علیه‌السّلام) یا امام صادق (علیه‌السّلام) می‌فرماید:
«یُوَقَّعُ عِلْمُ ذَلِکَ حَتَّی یَعْرِفَهُ؛ علم به آن [که از فرشته دریافت شده در قلب] او ثابت می‌شود تا او شکّی در آن نکند.»
امام (علیه‌السّلام) در این روایت در ظاهر به حصول علم برای شخص محدَّث اشاره دارد. بدیهی است که علم و شهود امکان خطا را برنمی‌تابند.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. یوسف/سوره۱۲، آیه۱۰۱.    
۲. طور/سوره۵۲، آیه۳۴.    
۳. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، ص۱۰۵.    
۴. ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج۲، ص۱۳۳.    
۵. صفار قمی، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، ص۳۶۸، ح۱.    
۶. مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، ص۳۲۸.    
۷. مجلسی، محمد‌باقر، بحار الانوار، ج۲۶، ص۷۴، ح۲۵.    
۸. ر.ک:مجلسی، محمد‌باقر، بحار الانوار، ج۲۶، ص۶۶، باب انّهم (علیهم‌السّلام) محدَّثون مفهّمون.    
۹. مجلسی، محمد‌باقر، بحار الانوار، ج۲۶، ص۸۳، ح۴۶.    
۱۰. نحل/سوره۱۶، آیه۶۸.    
۱۱. مفید، محمد بن محمد، تصحیح الاعتقاد، ص۱۲۰-۱۲۱.
۱۲. مجلسی، محمد‌باقر، بحار الانوار، ج۱۸، ص۲۴۹.    
۱۳. مفید، محمد بن محمد، اوائل المقالات، ص۶۸.    
۱۴. مجلسی، محمد‌باقر، بحار الانوار، ج۲۶، ص۸۴.    
۱۵. ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی، فتح الباری، ج۷، ص۴۱.    
۱۶. متقی هندی، علی بن حسام، کنز العمّال، ج۱۲، ص۵۹۵، ح۳۵۸۵۰.    
۱۷. ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی، فتح الباری، ج۷، ص۴۱.
۱۸. مبارکفوری، عبد الرحمن بن عبدالرحیم، تحفة الأحوذى، ج۱۰، ص۱۲۵.
۱۹. نووی، یحیی بن شرف، شرح مسلم، ج۱۵، ص۱۶۶.    
۲۰. نووی، یحیی بن شرف، شرح مسلم، ج۱۵، ص۱۶۶، به نقل از ابو احمد عسکری.    
۲۱. نووی، یحیی بن شرف، شرح مسلم، ج۱۵، ص۱۶۶.    
۲۲. نووی، یحیی بن شرف، شرح مسلم، ج۱۵، ص۱۶۶.
۲۳. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۱، ص۲۷۱، ح۵.    
۲۴. صفار قمی، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، ص۳۸۶.    
۲۵. مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، ص۲۸۶-۲۸۷.    
۲۶. قطب‌الدین راوندی، سعید بن هبة‌الله، الخرائج والجرائح، ج۲، ص۸۳۰.    
۲۷. مجلسی، محمد‌باقر، بحار الانوار، ج۲۶، ص۷۰، ح۱۱.    
۲۸. صفار قمی، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، ص۳۲۲، ح۵.    
۲۹. صفار قمی، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، ص۳۴۱، ح۲.    
۳۰. مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، ص۲۸۶.    
۳۱. قطب الدین راوندی، سعید بن هبة‌الله، الخرائج و الجرائح، ج۲، ص۸۳۰.    
۳۲. مجلسی، محمد‌باقر، بحار الانوار، ج۱۸،ص۲۷۰، ح۳۴.    
۳۳. مجلسی، محمد‌باقر، بحار الانوار، ج۲۶، ص۷۱، ح۱۴.    
۳۴. مجلسی، محمد‌باقر، بحار الانوار، ج۲۶ ص۷۱، ح۱۵.    
۳۵. صفار قمی، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، ص۳۲۳ «ینقر فی اُذنه».    
۳۶. صفار قمی، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، ص۳۲۴، ح۱۳.    
۳۷. صفار قمی، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، ص۳۷۳.    
۳۸. مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، ص۲۸۷.    
۳۹. مجلسی، محمد‌باقر، بحار الانوار، ج۲۶، ص۷۰، ح۱۰.    
۴۰. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۱، ص۲۷۱، ح۴.    
۴۱. صفار قمی، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، ص۳۲۳، ح۹.    
۴۲. مجلسی، محمد‌باقر، بحار الانوار، ج۲۶، ص۶۸، ح۷.    
۴۳. ر.ک:مجلسی، محمد‌باقر، بحار الانوار، ج۲۶، ص۸۵-۶۷.    
۴۴. صفار قمی، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، ص۳۲۴، ح۱۳.    
۴۵. مجلسی، محمد‌باقر، بحار الانوار، ج۲۶ ص۷۰، ح۱۰.    
۴۶. مجلسی، محمد‌باقر، بحار الانوار، ج۲۶، ص۷۸، ح۳۵.    
۴۷. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۱ ص۲۷۱، ح۴.    
۴۸. مجلسی، محمد‌باقر، بحار الانوار، ج۲۶، ص۶۸، ح۷.    
۴۹. صفار قمی، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، ص۳۲۳.    
۵۰. صفار قمی، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، ص۳۷۱، ح۱۱.    
۵۱. مجلسی، محمد‌باقر، بحار الانوار، ج۲۶، ص۷۷، ح۳۱.    
۵۲. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۱ ص۱۷۷، ح۴ «یوفّق لذلک».    


منبع

[ویرایش]

سایت‌ حدیث‌نت، برگرفته از مقاله «معنای محدَّث» تاریخ بازیابی۱۳۹۹/۴/۱۰.    






جعبه ابزار
جعبه‌ابزار