مستضعفانذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: استضعاف، مستضعفان.
پرسش: در قرآن و در سنت مثال‌هایی درباره‌ مستضعف یا مستضعفان وجود دارد! دلیل آن چیست؟
پاسخ:
در آیات قرآن کلمه‌ « استضعاف » و مشتقات آن استعمال شده است که اکثر آنها به معنای «ضعیف شمرده شده» است و این معنا دارای مصادیقی مانند استضعاف عقیدتی، استضعاف مادی، استضعاف جسمی و عقلی می‌باشد. معنای دیگر استضعاف، به ضعف کشاندن است، به این معنا که مستضعفان در واقع انسان‌هایی با قدرت عقلی و عقیدتی قابل توجهی‌اند؛ ولی توسط زور و قدرت مستکبران و دیگر شرایط اجتماعی به ضعف کشانده شده و توانایی مخالفت تا حد زیادی از آنان گرفته شده است. همین دو معنا در روایات نیز به کار برده شده است.


استکبار و استضعاف در زبان عربی[ویرایش]

در تعالیم و معارف اسلامی دو اصطلاح «استکبار» و «استضعاف» کاربرد ویژه‌ای دارند. این دو واژه، از نظر کلمات زبان عربی ، مصدر هستند و در باب استفعال قرار گرفته‌اند. درباره‌ معنای استکبار و ویژگی‌های مستکبران در قرآن سؤال ۲۳۰۶۸ را مطالعه کنید.

ریشه و معنای واژه استضعاف[ویرایش]

استضعاف از ماده‌ «ضعف» به معنای سستی و ناتوانی است. استضعاف به‌لحاظ هیئت دو معنا دارد؛ یکی ضعیف شمردن [۱] که این معنا دارای استعمال بیشتر است و دیگری به ضعف کشاندن یا ضعیف کردن. [۲]

معنای استضعاف در آیات قرآن[ویرایش]


← معنای اول استضعاف
در آیات قرآن که کلمه‌ «استضعاف» و مشتقات آن استعمال شده است، اکثر آنها به معنای ضعیف شمرده شده است و این معنا دارای مصادیقی مانند استضعاف عقیدتی، استضعاف مادی، استضعاف جسمی و عقلی است که به هر کدام به‌صورت مختصر و گذرا اشاره می‌کنیم.

←← ۱. استضعاف عقیدتی و ایمانی
در آیات متعددی از قرآن کریم ، کلمۀ مستضعفان در مقابل مستکبران استعمال شده است. در این آیات به پیروی مستضعفان از مستکبران اشاره شده است که مستکبران توانسته‌اند با انواع تبلیغات و امکانات مادی فراوان که داشته‌اند، عقیده و باور خود را بر جامعه تحمیل کنند؛ لذا وقتی در قیامت خداوند این دو گروه را در مقابل یکدیگر قرار می‌دهد، از مجادله آنان خبر می‌دهد و می‌فرماید: « .... وَ لَوْ تَری‌ إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ یَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلی‌ بَعْضٍ الْقَوْلَ یَقُولُ الَّذینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذینَ اسْتَکْبَرُوا لَوْ لا أَنْتُمْ لَکُنَّا مُؤْمِنینَ »؛ [۳] اگر ببینی هنگامی‌که این ستمگران در پیشگاه پروردگارشان (برای حساب و جزا) نگه‌داشته شده‌اند، درحالی‌که هر کدام گناه خود را به گردن دیگری می‌اندازد (از وضع آنها تعجب می‌کنی)! مستضعفان به مستکبران می‌گویند:«اگر شما نبودید، ما مؤمن بودیم!».
بله، مستضعفان بهانه می‌آورند که اگر شما مستکبران نبودید، ما مؤمن بودیم و این پیروی از عقاید شما بود که ما را دچار عذاب الهی کرد. اما خداوند این بهانه را قبول نکرده و همان‌طور که به مستکبران، ظالم می‌گوید، به مستضعفان نیز ظالم گفته است. بنابراین در این آیه و آیات مشابه، [۴] [۵] که گفت‌وگوی مستضعفان در مقابل مستکبران را آورده، مستضعفان را نیز در زمرۀ ظالمان بر شمرده است.

←← ۲. استضعاف مادی
در آیاتی از قرآن کریم، این دو گروه در مقابل هم نیستند و فقط اشاره به مستضعفان شده است. این گروه افرادی مانند مسلمانان صدر اسلام‌ اند که ـ به‌خصوص تا قبل از هجرت ـ هیچ‌گونه امکانات مادی برای دفع ستم مستکبران نداشتند، خداوند از این واقعیت خبر داده و آنان را مستضعف می‌نامد، این استعمال با معنای لغوی استضعاف نیز هماهنگی دارد؛ زیرا کسانی که ضعیف شمرده شده‌اند، واقعاً هم می‌توانند ضعیف باشند و این دو با هم تنافی ندارد؛ بلکه بیشترین سازگاری معنای لغوی با این مصداق است؛ یعنی عده‌ای در جامعه ضعیف شمرده می‌شوند و در واقع ضعیف هم هستند، این معنا درباره کودکان و زنان نیز که دارای ضعف قوای جسمانی‌اند نیز، صادق است. خداوند می‌فرماید: « وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْض‌... »؛ [۶] و (به یاد آرید) هنگامی‌که شما اندک و مستضعف‌ در روی زمین بودید. در این آیه و آیات مشابه، [۷] [۸] استضعاف باز هم به معنای اول آن آمده است.

←← ۳. استضعاف جسمی و عقلی [۹]
در برخی از آیات به افراد ضعیف جامعه که احیاناً دارای قوای جسمانی ضعیف‌تری هستند و در اموری مانند جهاد نمی‌توانند شرکت کنند و این واجب الهی از آنان برداشته شده است، مستضعف اطلاق می‌شود. برخی از مردان، اکثر زنان و تقریباً همۀ کودکان از این دسته‌اند. خداوند می‌فرماید: « إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفینَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدان‌... »؛ [۱۰] مگر ناتوان‌شدگان از مردان و زنان و کودکان‌ .... در این آیه و آیات مشابه [۱۱] مستضعف به معنای اول یعنی کسانی که ضعیف شمرده شده‌اند، آمده است که واقعاً هم در زمره‌ ضعیفان جامعه هستند.

←← بیان یک نکته
کلمۀ استضعاف در قرآن، لزوماً به معنای مثبت یا منفی نیامده است؛ در جایی که در مقابل مستکبران قرار گرفته و خبر از کرنش مستضعفان در مقابل آنان دارد، مذموم شمرده شده است؛ اما در جایی که خبر از یک واقعیت خارجی است (مانند استضعافی که در کودکان و زنان وجود دارد) نه‌تنها مذموم نیست، بلکه با ترحم به آنان نگریسته است. آیات ۹۷ و ۹۸ سورۀ نساء به زیبایی این‌ دو مطلب را کنار هم آورده است؛ یعنی ابتدا مستضعفانی که در مقابل ستمگران تسلیم شدند، مذمت کرده و آنان را وعده عذاب داده، سپس با ترحم خاص خود به زنان و کودکان و مردان ناتوان اشاره کرده و آنان را از شمول عذاب خارج کرده است. قرآن می‌فرماید: « قطعاً کسانی که (با ترک هجرت از دیار کفر و ماندن زیر سلطه کافران و مشرکان‌) بر خویش ستم کردند، (هنگامی که‌) فرشتگانْ آنان را قبض روح می‌کنند، به آنان می‌گویند: (از نظر دین‌داری و زندگی‌) در چه حالی بودید؟ می‌گویند: ما در زمین، مستضعف بودیم. فرشتگان می‌گویند: آیا زمین خدا وسیع و پهناور نبود تا در آن (از محیط شرک به دیار ایمان‌ ) مهاجرت کنید؟! پس جایگاهشان دوزخ است و آن بد بازگشت گاهی است• مگر مردان و زنان و کودکان مستضعفی که (برای نجات خود از محیط کفر و شرک‌ ) هیچ چاره‌ای ندارند و راهی (برای هجرت‌ ) نمی‌یابند». [۱۲]

← معنای دوم استضعاف
معنای دوم استضعاف، به ضعف کشاندن است. این معنا در مقابل مستکبران استعمال می‌شود؛ ولی مستضعف در این معنا به کسانی اطلاق می‌شود که در مقابل مستکبران از خود ضعف نشان نمی‌دهند (برخلاف مستضعف عقیدتی) و تابع آنان نیستند؛ اما به هر دلیل توسط آنان به ضعف کشانده شده‌اند؛ به‌طوری که توانایی مخالفت و ستیز با ظالمان، از آنان گرفته شده است.
این معنا هم احیاناً در قرآن استعمال شده است. [۱۳] از جمله این آیات می‌توان به آیه‌ « وَ نُریدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثین »؛ [۱۴] اشاره کرد، آیه می‌فرماید: «خواستیم کسانی که در زمین مستضعف شده بودند، منت نهیم و آنان را پیشوایان مردم قرار دهیم و ایشان را وارث کنیم».
در این آیه و آیات مشابه [۱۵] [۱۶] استضعاف به معنای به ضعف کشاندن است؛ یعنی کسانی که به‌خودی‌خود می‌توانند قدرتمند باشند؛ ولی عده‌ای آنان را به ضعف کشانده‌اند. [۱۷]

مصادیق مستضعفان در قرآن[ویرایش]

بنابراین در قرآن کریم از زنان و اطفال و کودکان بی‌سرپرست، [۱۸] [۱۹] همچنین از مسلمانان در زمانی که در مکه بودند، [۲۰] به‌عنوان مصادیق مستضعف نام برده شده است.

معانی و مصادیق استضعاف در روایات[ویرایش]

در این قسمت به‌طور گذرا نگاهی به این واژه در روایات داریم.

← معنای اول استضعاف
در روایات به هر دو معنای استضعاف اشاره شده است. در برخی از روایات به اطفال و کودکان و یا زنان و مردانی که قدرت فهم و درک پایینی دارند و به کودکان تشبیه شده‌اند، مستضعف گفته شده است [۲۱] که این همان معنای اول استضعاف است.

← معنای دوم استضعاف
در روایات همچنین اشاره‌های زیبایی به مصداق این معنا از استضعاف شده است، امامان و پیامبران معصوم ـ علیهم‌السلام ـ در طول تاریخ از جمله ظلم‌ستیزانی بودند که با مشرکان و مستکبران مدارا نکردند؛ اما همیشه هم شرایط اجتماعی و حمایت مردم به‌گونه‌ای نبود که بتواند در مقابل ستمگران، آشکارا قیام کنند و به نوعی توسط آنان و دیگر شرایط به ضعف کشانده شدند. در برخی از روایات از این بزرگان نیز به‌عنوان مستضعف یاد شده است.
در روایتی است که پیامبر اکرم ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ به امام علی ـ علیه‌السلام ـ و حسنین ـ علیهماالسلام ـ نگاه کرد، گریست و گفت: شما مستضعفان بعد از من هستید، سپس ایشان آیه « وَ نُریدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً... » را قرائت کرده و فرمودند: این آیه تا روز قیامت درباره ما جاریست. [۲۲] این مصداق از روایت با معنای دوم استضعاف سازگار است؛ یعنی کسانی که به‌خودی‌خود می‌توانند قدرت داشته باشند؛ ولی توسط عده‌ای قدرت آنان سلب شده است.

پانویس[ویرایش]
 
۱. جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح (تاج اللغة و صحاح العربیة)، محقق و مصحح: عطار، احمد عبدالغفور، ج ۴، ص ۱۳۹۰، دارالعلم للملایین، بیروت، چاپ اول، ۱۴۱۰ ق.
۲. صاحب مصباح المنیر می‌گوید: «(اسْتَضْعَفْتُهُ) رَأَیْتُهُ (ضَعِیفاً) أَوْ جَعَلْتُهُ کَذَلِکَ». فیومی، احمد بن محمد، مصباح المنیر، ج ۲، ص ۳۶۲، انتشارات دار الرضی، قم، بی‌تا.
۳. سبأ (۳۴)، آیه ۳۱.    
۴. ابراهیم (۱۴)، آیه ۲۱.    
۵. غافر (۴۰)، آیه ۴۷ و ۴۸.    
۶. انفال (۸)، آیه ۲۶.    
۷. اعراف (۷)، آیه ۱۵۰.    
۸. هود (۱۱)، آیه ۹۱.    
۹. درباره استضعاف عقلی در بخش روایی به آن اشاره می‌شود.
۱۰. نساء (۳)، آیه ۹۸.    
۱۱. نساء (۳)، آیه ۱۲۷.    
۱۲. نساء (۳)، آیه ۹۷ و ۹۸.    
۱۳. مصباح یزدی، محمدتقی، معارف قرآن (۴ و ۵)، راه و راهنماشناسی، بخش پنجم، ص ۹۳، مرکز انتشارات مؤسسه امام خمینی، قم، ۱۳۸۴ ش.
۱۴. قصص (۲۸)، آیه ۵.    
۱۵. اعراف (۷)، آیه ۱۳۷.    
۱۶. قصص (۲۸)، آیه ۴.    
۱۷. البته آیات این بخش را هم می‌توان به معنای اول استضعاف معنا کرد.
۱۸. نساء (۳)، آیه ۹۸.    
۱۹. نساء (۳)، آیه ۱۲۷.    
۲۰. انفال (۸)، آیه ۲۶.    
۲۱. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، محقق و مصحح:غفاری، علی‌اکبر، آخوندی، محمد، ج ۲، ص ۴۰۴، دار الکتب الإسلامیة، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ ق؛ در روایتی امام باقر علیه‌السلام می‌فرماید:قَالَ سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه‌السلام عَنِ الْمُسْتَضْعَفِ فَقَالَ هُوَ الَّذِی لَا یَهْتَدِی حِیلَةً إِلَی الْکُفْرِ فَیَکْفُرَ وَ لَا یَهْتَدِی سَبِیلًا إِلَی الْإِیمَانِ لَا یَسْتَطِیعُ أَنْ یُؤْمِنَ وَ لَا یَسْتَطِیعُ أَنْ یَکْفُرَ فَهُمُ الصِّبْیَانُ وَ مَنْ کَانَ مِنَ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ عَلَی مِثْلِ عُقُولِ الصِّبْیَانِ مَرْفُوعٌ عَنْهُمُ الْقَلَمُ.    
۲۲. شیخ صدوق، معانی الاخبار، محقق و مصحح:غفاری، علی‌اکبر، ص ۷۹، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ اول، ۱۴۰۳ ق.    


منبع[ویرایش]
پایگاه اسلام کوئست.    


رده‌های این صفحه : قرآن شناسی | تفسیر | واژگان قرآنی




جعبه‌ابزار