سیاقذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: سیاق.
پرسش: سیاق یعنی چه؟ و چه قدر اهمیت و جایگاه در تفسیر قرآن دارد؟
پاسخ: در اصطلاح علوم قرآنی «سیاق» به اسلوب سخن، طرز جمله‌بندی عبارات، و نظم خاص کلام و یا روند کلی سخن، گفته می‌شود و دلالتش می‌تواند مقالیه یا حالیه باشد. سیاق کلمات، سیاق جمله‌ها، سیاق آیات، سیاق سوره‌ها از انواع سیاق شمرده شده‌اند، و وحدت موضوع و وحدت ساختار دو رکن آن‌ را تشکیل می‌دهند. سیاق از اصول مهم تفسیر قرآن کریم است. حجیت دلالت سیاق و اصل قرینه بودن آن، یکی از اصول عقلایی محاوره است؛ لذا عدم توجه به آن، تفسیری ناقص از قرآن را ارائه و فهم درست از آیات به‌ویژه آیات متشابه را با مشکل مواجه می‌کند. توجه بیشتر و دقیق‌تر به سیاق این معنا را مشخص می‌کند که در واقع معنای اصلی سیاق یعنی استمداد از خود آیات قرآن در فهم مراد کلام خداوند.



معنای لغوی سیاق

[ویرایش]

«سیاق» مصدر فعل «ساق»، «یسوق» است. اصل آن «سواق» بوده ـ که به دلیل کسره «سین»، حرف «واو» به «یا» تبدیل شده است ـ و در کتب لغت در معانی مختلفی از جمله: رشته پیوسته، راندن، تابع، اسلوب و روش، امور مخفی، کنایه از شدت داشتن و مهریه زن، به کار برده می‌شود.

معنای اصطلاحی سیاق

[ویرایش]

در اصطلاح دو معنا برای سیاق ذکر شده است:

← دلالت مقالیه


سیاق تنها دلالت مقالیه است که به آن سیاق لغوی
[۳] سیاق نوعی ویژگی لفظ، عبارت و سخن است.
هم می‌گویند.
[۴] بابایی، علی‌اکبر و دیگران، مکاتب تفسیری، ص ۱۲۰، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۱ش.
در این صورت سیاق عبارت خواهد بود از: اسلوب سخن، طرز جمله‌بندی عبارات، و نظم خاص کلام و یا روند کلی سخن.

← دلالت مقالیه و حالیه


سیاق دلالت مقالیه و حالیه است که عبارت است از: هرگونه دلیلی که به الفاظ و عبارات پیوند خورده باشد، چه لفظی، چه حالی.

انواع سیاق

[ویرایش]

عالمان بلاغت برای سیاق انواعی را ذکر کرده‌اند:

← سیاق کلمات


در پی آمدن کلمه‌ها در ضمن یک جمله، پدیدآورنده سیاق کلمات است.

← سیاق جمله‌ها


در پی هم آمدن جمله‌هایی که راجع به یک موضوع در یک مجلس بیان می‌شود، سیاق جمله‌ها را به وجود می‌آورد.

← سیاق آیات


در خصوص قرآن کریم گاهی از پی آمدن آیات، سیاق آیات به دست می‌آید.

← سیاق سوره‌ها


از به دنبال هم آمدن سوره‌ها این سیاق به دست می‌آید.
[۶] رجبی، محمود و دیگران، روش‌شناسی تفسیر قرآن، ص ۱۲۵، نشر پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم.


ارکان سیاق

[ویرایش]

وحدت موضوع و وحدت ساختار، دو رکن اصلیِ سیاق را تشکیل می‌دهند.

هرگاه در یک آیه، وحدت موضوع مسلم باشد، آن‌چه باید احراز شود، وحدت ساختاری است. مثلاً در آیه: «أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُم»، موضوع اطاعت از خدا و پیامبر و اولو الامر است.

حال با استناد به اصل یگانگی حکم معطوف علیه و عطف شدن اولی الامر بر رسول، وحدت ساختاری نیز اثبات می‌شود. در نتیجه آیه بر عصمت اولی الامر دلالت می‌کند.

جایگاه و اهمیت سیاق در علم تفسیر

[ویرایش]
سیاق دارای کاربردهای فراوانی در تفسیر قرآن است که به‌طور خلاصه می‌توان به نقش سیاق در تفسیر لغت، سعه و ضیق کلمات، تعیین معنای جمله، ترکیب مواد، ترتیب نزول آیات، نقد اسباب نزول، شناخت آیات مکی از مدنی، نقد احادیث تفسیری، تعیین مرجع ضمیر، فهم کلمه یا جمله محذوف، تعیین مصداق کلمه و در ترجیح و تعین یکی از دو قرائت، اشاره کرد که بحث مفصلی را می‌طلبد.

← حجیت دلالت سیاق


حجیت دلالت سیاق و اصل قرینه بودن آن، یکی از اصول عقلایی محاوره است که همه زبان‌ها به تأثیر چشمگیر آن در تعیین معنای واژه‌ها تصریح کرده‌اند.

←← دیدگاه زرکشی


زرکشی می‌گوید: «دلالت سیاق موجب روشن شدن مجمل و حصول یقین به عدم وجود احتمال خلاف و تخصیص عام و تقیید مطلق و تنوع دلالت می‌گردد و آن از بزرگ‌ترین قرائنی است که بر مراد متکلم دلالت می‌کند و هرکس به قرینه مهم بی‌اعتنا باشد، دچار خطا شده و در مناظرات و گفت‌وگوهای خود نیز به خطا خواهد رفت».

← بهترین قرائن برای کشف معانی دقیق آیات


بنابراین یکی از قواعد مهم در تفسیر آیات قرآن کریم، توجه به بافت و سیاق آیات است. از سیاق آیات به‌عنوان یکی از قرائن متصله در فهم کلام استفاده می‌شود، تا در نتیجه، معنای آیات در ضمن سیاق آنها دانسته شود.
به عبارت دیگر، سیاق یکی از بهترین قرائن برای کشف معانی دقیق آیات است و عدم توجه به آن موجب خواهد شد تفسیری ناقص از قرآن ارائه شود و فهم درست از آیات به‌ویژه آیات متشابه را با مشکل مواجه کند. توجه بیش‌تر و دقیق‌تر به سیاق، این معنا را مشخص می‌کند که در واقع معنای اصلی سیاق، یعنی استمداد از خود آیات قرآن در فهم مراد کلام خداوند.

← بیان یک نمونه


برای نمونه معنای بدون توجه به سیاق آیه: «وَ اللَّهُ خَلَقَکُمْ وَ ما تَعْمَلُون»، با این‌که خدا شما و آن‌چه را برمی‌سازید، آفریده است، بدین ترتیب است: خدای تعالی هم بندگان و هم افعال آنان را خلق کرده است؛ ولی با توجه به سیاق مشخص می‌شود که آیۀ مزبور به نقل از کلام حضرت ابراهیم علیه‌السلام خطاب به قوم خود و نکوهش آنها به دلیل عبادت بت‌هاست و این آیه در سیاق نکوهش شرک است؛ یعنی آن‌چه را آنان از بت‌ها می‌پرستند، در اصل مخلوق خداست. همان‌طور که خود آنها مخلوق خدا هستند.

نتیجه بحث

[ویرایش]

بنابراین توجه به سیاق و تناسب و رابطۀ بین فصول قرآن و مجموعه‌های آیات در فهم موضوعات و اهداف قرآن بسیار ضروری است. فخر رازی و زمخشری از مفسران پیشین و علامه طباطبایی از معاصرین، بیش از سایرین به جایگاه مختلف سیاق در تفسیر قرآن کریم توجه داشته‌اند.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. طریحی، فخرالدین محمد، مجمع البحرین، ج ‌۵، ص ۱۸۷، مرتضوی، تهران، ۱۳۷۵ش.    
۲. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج ‌۱۰، ص ۱۶۶، ذیل واژه «سوق»، دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع، بیروت، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.    
۳. سیاق نوعی ویژگی لفظ، عبارت و سخن است.
۴. بابایی، علی‌اکبر و دیگران، مکاتب تفسیری، ص ۱۲۰، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۱ش.
۵. صدر، محمدباقر، دروس فی علم الاصول، ج۱، ص ۱۳۰، نشر اسلامی، قم.    
۶. رجبی، محمود و دیگران، روش‌شناسی تفسیر قرآن، ص ۱۲۵، نشر پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم.
۷. زرکشی، بدرالدین محمد بن عبدالله، البرهان فی علوم قرآن، ج ۲، ص ۲۰۰، دارالمعرفه، بیروت، چاپ اول، ۱۴۱۰ ق.    
۸. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج ۱۲، ص ۲۲۸، ناصر خسرو، تهران.    
۹. صافات (۳۷)، آیه ۹۶.    


منبع

[ویرایش]
پایگاه اسلام کوئست.    


رده‌های این صفحه : تفسیر | شیوه ادبی قرآن | قرآن شناسی




جعبه ابزار
جعبه‌ابزار