اوضاع فرهنگی و سیاسیذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: امام زمان عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف، امام حسن عسکری عليه‌السلام، اوضاع فرهنگی، اوضاع سیاسی، شیعیان.
پرسش: وضعیت فرهنگی و سیاسی شیعیان در آستانه ولادت امام زمان ـ عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف ـ چگونه بود؟
پاسخ: آشنایی با اوضاع فرهنگی و سیاسی شیعیان در هنگام تولد امام زمان ـ عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف ـ نخست می‌طلبد که به‌عنوان مقدمه نگاهی هرچند کوتاه به وضعیت دوران حضرت امام حسن عسکری ـ عليه‌السلام ـ داشته باشیم.

فهرست مندرجات

۱ - خلفای دوره امام عسکری
۲ - مخفی کردن ولادت امام زمان
۳ - فشار سیاسی بنی‌عباس بر امام
۴ - علت فشار عباسیان بر شیعیان
۵ - بخش اول:وضعیت سیاسی شیعیان
       ۵.۱ - الف:زندانیان و متواریان شیعه
              ۵.۱.۱ - ابوهاشم جعفری
              ۵.۱.۲ - نامه ابوهاشم به امام
              ۵.۱.۳ - قتل مهتدی بن واثق
              ۵.۱.۴ - وجود جاسوس در بین زندانیان
              ۵.۱.۵ - حضرت عبدالعظیم حسنی
              ۵.۱.۶ - روایتی از خالد برقی
       ۵.۲ - ب. دشمنی با شیعه
              ۵.۲.۱ - ۱. روایتی از علی بن محمد
              ۵.۲.۲ - ۲. به‌هلاکت رسیدن مهتدی
       ۵.۳ - ج:شهدای شیعه
              ۵.۳.۱ - ۱. موسی بن عبدالله بن موسی
              ۵.۳.۲ - ۲. جعفر بن اسحاق
۶ - بخش دوم:وضعیت فرهنگی شیعیان
       ۶.۱ - شاگردان امام حسن عسکری
              ۶.۱.۱ - ۱. احمد بن ابراهیم
              ۶.۱.۲ - ۲. داود بن قاسم
              ۶.۱.۳ - ۳. عبدالله بن الحسین القطربلی
              ۶.۱.۴ - ۴. فضل بن شاذان
۷ - نتیجه بحث
۸ - پانویس
۹ - منبع

خلفای دوره امام عسکری

[ویرایش]

دوران امامت آن حضرت هم‌زمان با خلافت سه نفر از عباسیان بود که به ترتیب عبارتنداز:
۱. المعتز بالله؛ ۲. المهتدی بالله؛ ۳. المعتمد بالله.
[۱] پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان، مؤسسه تحقیقاتی امام صادق عليه‌السلام، چاپ اول، ۱۳۷۲ ش، ص ۶۱۶.


مخفی کردن ولادت امام زمان

[ویرایش]

حاکمان عباسی از هر طریق ممکن آن حضرت را زیرنظر داشته و کنترل می‌کردند، آنان شنیده بودند که امام مهدی ـ عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف ـ فرزند امام عسکری ـ عليه‌السلام ـ است، از‌این‌رو می‌کوشیدند به آن حضرت دسترسی پیدا کرده و او را به قتل برسانند؛ به همین جهت امام عسکری ـ عليه‌السلام ـ ولادت حضرت مهدی ـ عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف ـ را مخفی کرده و غیر از خواص آن حضرت دیگران افتخار زیارت امام زمان ـ عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف ـ را پیدا نکردند.
[۲] اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمه، تبریز، مکتبة بنی‌هاشم، ۱۳۸۱ ق، ج ۲، ص ۴۱۲.
[۴] ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، قم، انتشارات علامه، ج ۴، ص ۴۲۲.


فشار سیاسی بنی‌عباس بر امام

[ویرایش]

فشار و اختناق سیاسی چنان بالا می‌گیرد که امام ـ علیه‌السلام ـ به ناچار باید هفته‌ای دوبار روزهای دوشنبه و پنج‌شنبه در دارالخلافه حضور پیدا کند؛
[۵] طوسی، محمد بن الحسن، کتاب الفقیه، قم، مؤسسة المعارف الاسلامیه، چاپ اول، ۱۴۱۱ ق، ص ۲۱۵.
معتز عباسی به‌قدری از نفوذ ابو‌محمد العسکری ـ علیه‌السلام ـ نگران بود که به تحت نظر داشتن آن امام بسنده نکرد و حضرت را با ابوهاشم جعفری و عده‌ای از طالبیون زندانی کرد.

علت فشار عباسیان بر شیعیان

[ویرایش]

ستم عباسیان تنها به ابومحمد عسکری ـ عليه‌السلام ـ محدود نمی‌شد، آنان علیه شیعیان و دوستان آن حضرت هم از هیچ کوششی دریغ نکرده و مانع هرگونه حرکت اعم از فرهنگی و سیاسی و غیره برای شیعیان بودند، علت آن هم این بود که مبادا فضایل آن حضرت معلوم شود و در نتیجه مردم از بنی‌عباس فاصله بگیرند و احیاناً علیه آنان به قیام و مبارزه برخیزند. برای روشن شدن مطلب، بحث را در دو بخش جداگانه دنبال می‌کنیم:
۱. وضعیت سیاسی شیعیان.
۲. وضعیت فرهنگی شیعیان.

بخش اول: وضعیت سیاسی شیعیان

[ویرایش]

انواع فشارهای سیاسی در این مقطع از زمان در موارد زیر قابل پیگیری است:

← الف: زندانیان و متواریان شیعه

از جمله زندانیان، ابوهاشم جعفری است.

←← ابوهاشم جعفری



←← نامه ابوهاشم به امام


ابوهاشم چنین می‌گوید: در نامه‌ای از ناراحتی‌های زندان به امام ابومحمد ـ عليه‌السلام ـ شکایت کردم. در جواب به من نوشت: امروز در منزل خود نماز خواهی خواند.
[۸] اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمه، تبریز، مکتبة بنی‌هاشم، ۱۳۸۱ ق، ج ۲، ص ۴۱۲.
[۱۰] مسعودی، علی بن الحسینی، اثبات الوصیه، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۹ ق، ص ۲۶۳ ـ ۲۶۴.


←← قتل مهتدی بن واثق


وی در مورد دیگری اظهار کرده است: با امام عسکری ـ علیه‌السلام ـ در مجلس مهتدی بن واثق بودیم؛ حضرت به من فرمود: این جنایت‌کار قصد کرده که امشب با مشیت خدا بازی کند (کنایه از اینکه اراده کرده است که ما را بکشد) ولی عمر او کفاف نمی‌دهد، و به‌زودی صاحب فرزندی خواهم شد. فردای آن شب ترک‌ها به او حمله کرده و او را به قتل رساندند و خدا ما را به سلامت نگاه داشت.
[۱۲] الراوندی، قطب‌الدین، الحائج و الجرائح، قم، مؤسسة الامام المهدی (عج)، ۱۴۰۹ ق، ج ۱، ص ۴۳۲، ح ۹.
[۱۳] مسعودی، علی بن الحسینی، اثبات الوصیه، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۹ ق، ص ۲۶۸.


←← وجود جاسوس در بین زندانیان


همو نیز چنین می‌گوید: من با گروهی در زندان بودیم که ابومحمد ـ عليه‌السلام ـ را نیز به زندان آوردند، مأمور مراقب آن حضرت صالح بن وصیف بود، یکی از هم زندانی‌ها مردی جمحی بود که ادعا می‌کرد علوی است. امام ـ عليه‌السلام ـ به ما توجه کرده و فرمود: اگر نبود در میان شما کسی که از شما نیست، به شما اطلاع می‌دادم که چه موقعی خداوند وسیله نجات شما را فراهم خواهد کرد؛ امام با این کلام به آن مرد اشاره کرد، او از جمع ما بیرون رفت. امام فرمود: این مرد از شما نیست، از او برحذر باشید، در بین لباس‌های خود نوشته‌ای دارد که همه گفته‌ها و ناگفته‌های شما را برای خلیفه منعکس کرده است. یکی از زندانیان به‌سراغ او رفت و لباس‌هایش را بازرسی کرد و آن نوشته را پیدا کرد، او نوشته بود که این جمع قصد دارند زندان را سوراخ کرده و فرار کنند.
[۱۵] الراوندی، قطب‌الدین، الحائج و الجرائح، قم، مؤسسة الامام المهدی (عج)، ۱۴۰۹ ق، ج ۲، ص ۶۸۲، ح ۹.
[۱۶] اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمه، تبریز، مکتبة بنی‌هاشم، ۱۳۸۱ ق، ج ۲، ص ۴۳۲.

نکته قابل توجه در این روایت تاریخی این است که: اختناق و فشار سیاسی به‌حدی رسیده بود که شیعیان در زندان هم از دست مأموران اطلاعاتی خلیفه در امان نبودند و مذاکرات آنان در محیط زندان هم به حکومت گزارش می‌شد.

←← حضرت عبدالعظیم حسنی


حضرت عبدالعظیم حسنی یکی از متواریان شیعه است.

←← روایتی از خالد برقی


احمد بن محمد بن خالد برقی می‌گوید: عبدالعظیم حسنی از دست حکومت فرار کرد و وارد ری شد و در منزل یکی از شیعیان در سردابی ساکن شد، در همان سرداب خدا را عبادت می‌کرد، روزها روزه بود و شب‌ها را به شب زنده‌داری و تهجد می‌گذراند، مخفیانه از آنجا بیرون می‌شد و قبری را که امروز مقابل قبر خود اوست، زیارت می‌کرد.. تنها محل امن برای او همان سرداب بود.
[۱۷] نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۸ ق، ج ۲، ص ۶۶، ش ۶۵۱.



← ب. دشمنی با شیعه

فشارهای گوناگونی که در مدت کوتاه امامت حضرت عسکری ـ عليه‌السلام ـ بر شیعیان وارد شده صفحات تاریخ را پر کرده است، موارد ذیل نمونه‌هایی از آن است:

←← ۱. روایتی از علی بن محمد


علی بن محمد بن زیاد می‌گوید: «توقیعی از امام ابومحمد ـ عليه‌السلام ـ (به این مضمون) به دستم رسید: کنج عزلت پیشه کن و خانه‌نشین باش؛ چون‌که فتنه‌ای در انتظار توست... (دیری نگذشت که به‌سبب سخن‌چینی) جعفر بن محمد تحت تعقیب قرار گرفته و جایزه صدهزار درهمی برای کسی که مرا پیدا کند، تعیین شد.
[۱۸] اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمه، تبریز، مکتبة بنی‌هاشم، ۱۳۸۱ ق، ج ۲، ص ۴۱۷.


←← ۲. به‌هلاکت رسیدن مهتدی


یکی از شیعیان نامه‌ای به حضور آن حضرت فرستاد: شنیده‌ام که مهتدی، شیعیان شما را تهدید کرده و گفته است: آنان را از روی زمین بر‌می‌دارم. امام ـ عليه‌السلام ـ در جواب نوشت: عمر او کوتاه‌تر از آن است که بتواند تهدیدش را عملی کند، از امروز تا پنج روز بشمار، او روز ششم با ذلت و خواری کشته می‌شود.
[۱۹] مسعودی، علی بن الحسینی، اثبات الوصیه، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۹ ق، ص ۲۶۵.
[۲۱] اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمه، تبریز، مکتبة بنی‌هاشم، ۱۳۸۱ ق، ج ۲، ص ۴۱۴.



← ج: شهدای شیعه

آمار شیعیان و علویانی که در این مقطع از تاریخ به دست عباسیان به فیض شهادت نایل شده‌اند، کم نیست؛ از جمله:

←← ۱. موسی بن عبدالله بن موسی


موسی بن عبدالله بن موسی، از نوادگان امام حسن مجتبی ـ عليه‌السلام ـ است، او مردی عالم و نیکوکار بود و از جمله راویان به‌شمار می‌رفت، در سال ۲۵۶ در زباله توسط سعید بن حاجب به‌وسیله زهر به شهادت رسید، سعید سر او را جدا کرد و برای مهتدی عباسی برد.
[۲۲] ابن فندق، علی بن ابی‌القاسم بن زید البیهقی، لباب الأنساب، قم، مکتبة آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۴۱۰ ق، ج ۱، ص ۴۱۹.
[۲۴] المسعودی، علی بن الحسین، مروج الذهب، بیروت، دارالمعرفة، ج ۴، ص ۱۸۱.



←← ۲. جعفر بن اسحاق


جعفر بن اسحاق بن موسی بن جعفر بن صادق علیهم‌السلام، سعید حاجب، او را در بصره به شهادت رساند و در همان‌جا دفن شد؛ وی در روز شهادت سیاسی و دو سال داشت.
[۲۵] ابن فندق، علی بن ابی‌القاسم بن زید البیهقی، لباب الأنساب، قم، مکتبة آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۴۱۰ ق، ج ۱، ص ۴۱۹.



بخش دوم: وضعیت فرهنگی شیعیان

[ویرایش]

علی‌رغم همه محدودیت‌ها و شدت عملی که عباسیان برای منزوی کردن امام ـ علیه‌السلام ـ و شیعیان به کار گرفته و فشارهای مختلف سیاسی که از ناحیه آنان بر شیعه وارد شد، گروهی از دانشمندان و راویانی که از خرمن فضیلت و دریای بی‌کران علوم آن حضرت بهره گرفته و برخی از آنان صاحب تألیفاتی در فنون مختلف بوده و احادیثی را از امام ـ علیه‌السلام ـ نقل کرده‌اند، از جمله آنان عبارتند از:

← شاگردان امام حسن عسکری



←← ۱. احمد بن ابراهیم


احمد بن ابراهیم بن اسماعیل، کاتب، ندیم، بزرگ اهل لغت و از موجه‌ترین آنان است، او یکی از اصحاب خاص امام هادی و امام عسکری ـ علیهما‌السلام ـ است؛ تألیفاتی دارد که به‌عنوان نمونه از کتاب‌های زیر می‌توان نام برد: أسماء الجبال و المیاه والأودیة؛ اشعار ابن مرّة بن همام؛ و نوادر الاعراب.
[۲۷] نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۸ ق، ج ۱، ص ۲۳۷، ش ۲۲۸.


←← ۲. داود بن قاسم


داود بن قاسم، او همان ابوهاشم جعفری است، که از فرزانگان اسلام و یکی از شاخص‌ترین چهره‌های عقیدتی به‌شمار می‌رود، در نزد ائمه اطهار دارای منزلتی خاص است؛ وی حضرت رضا و جواد و هادی و عسکری و صاحب الامر ـ صلوات‌الله‌علیهم‌اجمعین ـ را ملاقات کرده و از همه آنان روایت دارد. مردی پارسا، عابد و عالم و عامل بود، کسی از خاندان ابوطالب در آن دوران از جهت علو نسب همتای او نبود.
[۲۸] القمی، عباس، الکنی و الالقاب، تهران، منشورات مکتبة الصدر، چاپ پنجم، ۱۳۶۸ ش، ج ۱، ص ۱۷۴.


←← ۳. عبدالله بن الحسین القطربلی


عبدالله بن الحسین القطربلی، از او از اصحاب خاص حضرت امام ابومحمد العسکری ـ علیه‌السلام ـ است، و از چهره‌های سرشناس ادب به‌شمار می‌رود و کتابی در تاریخ دارد.
[۲۹] نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۸ ق، ج ۲، ص ۳۶، ش ۶۰۶.


←← ۴. فضل بن شاذان


فضل بن شاذان، وی از جهت ثمره کار و تألیف کتاب در صف مقدم علمای زمان خود بوده و در فنون مختلف دارای تألیف است؛ بعضی گفته‌اند: داری یکصد و شصت کتاب است، برخی از تألیفات او مورد رضایت امام ابومحمد العسکری ـ عليه‌السلام ـ قرار گرفته و امام عمل به آن را روا شمرده و فرموده است: «هذا صحیح ینبغی أن یعمل به»، این کتاب صحیح است و سزاوار است که به آن عمل شود.
در موردی دیگر به یکی از کتاب‌های وی نظر افکنده و برای او طلب مغفرت کرد و فرمود: «أغبط اهل خراسان بمکان الفضل بن شاذان و کونه بین أظهرهم»، خوشحالم که فضل بن شاذان با آن مقام در میان مردم خراسان است.
برشمردن ديگر شاگردان امام عسکری ـ عليه‌السلام ـ و چهره‌های علمی و فرهنگی شیعه از گردونه و حوصله اين نوشته خارج است و به همين اندازه اکتفا می‌شود؛ از آنچه که بيان شد اين نتيجه به دست می‌آيد:

نتیجه بحث

[ویرایش]

با همه سخت‌گيری‌هايی که بنی‌عباس نسبت به امام عسکری و شیعیان آن حضرت روا داشتند، نتوانستند به مقصود شوم خود که همان منتشر نشدن فضایل اهل‌بیت ـ عليهم‌السلام ـ و معارف و فرهنگ ناب اسلام بود، نایل شوند و هرکدام از شاگردان آن حضرت بعد از بهره‌گيری و خوشه‌چينی از خرمن علوم آن امام در گوشه‌ای از جهان اسلام مشعلی پرفروغ برای نشر انديشه و معارف اهل‌بيت ـ عليهم‌السلام ـ به‌شمار می‌آمدند، آنان همچون ستارگانی در آسمان تشیع می‌درخشيدند و شيعيان را در ظلمت ستم و گمراهی عباسیان که قصد کرده بودند روز روشن را همانند شب، تاريک جلوه دهند، راهنمايی می‌کردند.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان، مؤسسه تحقیقاتی امام صادق عليه‌السلام، چاپ اول، ۱۳۷۲ ش، ص ۶۱۶.
۲. اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمه، تبریز، مکتبة بنی‌هاشم، ۱۳۸۱ ق، ج ۲، ص ۴۱۲.
۳. شیخ مفید، الارشاد (مصنفات الشیخ المفید، ج ۱۱)، المؤتمر العالمی لألفقیه الشیخ المفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ ق، ج ۲، ص ۳۳۶.    
۴. ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، قم، انتشارات علامه، ج ۴، ص ۴۲۲.
۵. طوسی، محمد بن الحسن، کتاب الفقیه، قم، مؤسسة المعارف الاسلامیه، چاپ اول، ۱۴۱۱ ق، ص ۲۱۵.
۶. الطبرسی، فضل بن الحسن، اعلام الوری، قم، مؤسسة آل البیت، چاپ اول، ۱۴۱۷ ق، ج ۲، ص ۱۴۰.    
۷. الطبرسی، فضل بن الحسن، اعلام الوری، قم، مؤسسة آل البیت، چاپ اول، ۱۴۱۷ ق، ج ۲، ص ۱۴۰.    
۸. اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمه، تبریز، مکتبة بنی‌هاشم، ۱۳۸۱ ق، ج ۲، ص ۴۱۲.
۹. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۵، ج ۱، ص ۵۰۸، ح ۱۰.    
۱۰. مسعودی، علی بن الحسینی، اثبات الوصیه، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۹ ق، ص ۲۶۳ ـ ۲۶۴.
۱۱. الطوسی محمد بن علی المعروف بابن حمزه، الثاقب فی المناقب، من اعلام القرن السادس، قم، مؤسسه انصاریان، ۱۴۱۲ ق، ص ۵۷۶، ح ۱۰.    
۱۲. الراوندی، قطب‌الدین، الحائج و الجرائح، قم، مؤسسة الامام المهدی (عج)، ۱۴۰۹ ق، ج ۱، ص ۴۳۲، ح ۹.
۱۳. مسعودی، علی بن الحسینی، اثبات الوصیه، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۹ ق، ص ۲۶۸.
۱۴. الطوسی محمد بن علی المعروف بابن حمزه، الثاقب فی المناقب، من اعلام القرن السادس، قم، مؤسسة انصاریان، ۱۴۱۲ ق، ص ۵۷۷، ح ۱۱.    
۱۵. الراوندی، قطب‌الدین، الحائج و الجرائح، قم، مؤسسة الامام المهدی (عج)، ۱۴۰۹ ق، ج ۲، ص ۶۸۲، ح ۹.
۱۶. اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمه، تبریز، مکتبة بنی‌هاشم، ۱۳۸۱ ق، ج ۲، ص ۴۳۲.
۱۷. نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۸ ق، ج ۲، ص ۶۶، ش ۶۵۱.
۱۸. اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمه، تبریز، مکتبة بنی‌هاشم، ۱۳۸۱ ق، ج ۲، ص ۴۱۷.
۱۹. مسعودی، علی بن الحسینی، اثبات الوصیه، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۹ ق، ص ۲۶۵.
۲۰. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۵، ج ۱، ص ۵۱۰، ح ۱۶.    
۲۱. اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمه، تبریز، مکتبة بنی‌هاشم، ۱۳۸۱ ق، ج ۲، ص ۴۱۴.
۲۲. ابن فندق، علی بن ابی‌القاسم بن زید البیهقی، لباب الأنساب، قم، مکتبة آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۴۱۰ ق، ج ۱، ص ۴۱۹.
۲۳. ابوالفرج الاصفهانی، مقاتل الطالبین، قم، مؤسسة دارالکتاب، چاپ دوم، ص ۴۳۷ ۴۳۸.    
۲۴. المسعودی، علی بن الحسین، مروج الذهب، بیروت، دارالمعرفة، ج ۴، ص ۱۸۱.
۲۵. ابن فندق، علی بن ابی‌القاسم بن زید البیهقی، لباب الأنساب، قم، مکتبة آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۴۱۰ ق، ج ۱، ص ۴۱۹.
۲۶. ابوالفرج الاصفهانی، مقاتل الطالبین، قم، مؤسسة دارالکتاب، چاپ دوم، ص ۴۳۷.    
۲۷. نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۸ ق، ج ۱، ص ۲۳۷، ش ۲۲۸.
۲۸. القمی، عباس، الکنی و الالقاب، تهران، منشورات مکتبة الصدر، چاپ پنجم، ۱۳۶۸ ش، ج ۱، ص ۱۷۴.
۲۹. نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۸ ق، ج ۲، ص ۳۶، ش ۶۰۶.
۳۰. طوسی، محمد بن الحسن، اختیار معرفة الرجال (رجال الکشی)، قم، مؤسسة آل‌البیت، ۱۴۰۴ ق، ج ۲، ص ۸۲۲.    
۳۱. طوسی، محمد بن الحسن، اختیار معرفة الرجال (رجال الکشی)، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۴ ق، ج ۲، ص ۸۱۸.    
۳۲. طوسی، محمد بن الحسن، اختیار معرفة الرجال (رجال الکشی)، قم، مؤسسة آل‌البیت، ۱۴۰۴ ق، ج ۲، ص ۸۲۰.    


منبع

[ویرایش]

سایت اندیشه قم    


رده‌های این صفحه : مهدویت | ولادت امام زمان




جعبه ابزار
جعبه‌ابزار