وثوق صدوریذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: وثوق صدوری، وثوق سندی.
پرسش: وثوق صدوری و وثوق سندی به چه معناست؟
پاسخ: وثوق صدوری یعنی اطمینان از صدور یک خبر و روایت از معصومان و وثوق سندی به معنای اطمینان از صحت و اعتبار سند است. در اصطلاح حدیث‌شناسی از این دو ـ به ترتیب ـ به وثوق خبری (وثوق و اطمینان به‌ صدور خبر از معصوم ) و وثوق مُخبری (اطمینان از وثاقت افراد موجود در سند) نیز یاد می‌شود.
در ابتدا وثوق سندی و صدوری را مختصراً تعریف می‌کنیم:


وثوق صدوری[ویرایش]

اگر از صادر شدن یک روایت و حدیث از معصومان ـ علیهم‌السلام ـ اطمینان پیدا کنیم، می‌گوییم نسبت به آن حدیث وثوق صدوری حاصل شده، این اطمینان می‌تواند از راه سند حدیث (به‌طور جداگانه) یا قراین دیگر (جداگانه یا به کمک سند حدیث) حاصل شود.

وثوق سندی[ویرایش]

اگر از صحت سند یک حدیث، اطمینان حاصل شود، گفته می‌شود وثوق سندی نسبت به آن حاصل شده است.

وثوق سندی و صدوری در اصطلاح حدیث‌شناسی[ویرایش]

در اصطلاح حدیث‌شناسی از این دو ـ به ترتیب ـ به وثوق خبری (وثوق و اطمینان به خبر ) و وثوق مُخبری (اطمینان از وثاقت افراد موجود در سند) نیز یاد می‌شود. [۱]

نسبت بین وثوق سندی و صدوری[ویرایش]

همان‌طور که ملاحظه می‌شود، نسبت بین این دو عموم و خصوص من وجه است؛ یعنی گاهی وثوق سندی هست، ولی وثوق صدوری نیست؛ به عبارت دیگر، از صحت سند یک روایت اطمینان حاصل شده، ولی چه‌بسا قطع داریم که این روایت از امام معصوم صادر نشده است. امام صادق ـ علیه‌السلام ـ وقتی سعید بن مغیره را لعنت می‌کردند، فرمودند: او احادیثی را در لابه‌لای کتاب‌های حدیثی اصحاب پدرم (امام باقر) وارد کرده است؛ پس آنچه مطابق قرآن و سنت است، از ما بپذیرید. [۲] یعنی از راه سند احادیث نمی‌توانید صحت یا عدم صحت روایت را تشخیص دهید و باید وارد بحث محتوایی آن شوید.
از طرفی گاهی وثوق صدوری حاصل است، ولی روایت از حیث سندی مشکل دارد. روایت مقبولۀ عمر بن حنظله از این دست است که با وجود راویان ضعیف یا مجهولی که دارد، ولی مورد قبول علما و فقها در طول تاریخ قرار گرفته است.
و در نهایت موارد متعددی است که هم وثوق سندی وجود دارد و هم وثوق صدوری و در حقیقت وثوق سندی راهی است برای رسیدن به وثوق صدوری.

ریشه‌های بحث وثوق سندی و صدوری[ویرایش]

ریشه‌های این بحث را می‌توان در نزد قدمای اصحاب و محدثان بزرگ پیدا کرد. اگرچه این عنوان به‌صراحت در کلام آنان بیان نشده است، ولی هنگامی‌که به فرق بین حدیث صحیح از نظر قدما و حدیث صحیح از نظر متأخرین اشاره می‌شود، بیان می‌شود که قدما در اعتماد به روایات فقط به سند آن نگاه نمی‌کردند؛ بلکه یک‌سری از قراین را جهت اطمینان از صحت حدیث به کار می‌بردند؛ لذا اگر در کتاب‌های آنان به راویان ضعیفی برمی‌خوریم که از آنان روایت کرده‌اند، اشکالی بر آنان نیست؛ زیرا به صحت روایت اعتماد داشته‌اند. این مطلب، همان وثوق صدوری است و همان‌طور که در ادامه این مقاله می‌آوریم، قدما و محدثان بزرگ به این روش پایبند بوده‌اند.

قراین و شواهد وثوق صدوری[ویرایش]

قراین و شواهدی که قائلان به وثوق صدوری ـ به‌خصوص قدما ـ در جهت اثبات صدور یک روایت از معصوم ـ علیه‌السلام ـ از آن استفاده می‌کنند:
أ. وجود روایت در یکی از اصول اربع‌مأة؛
ب. ذکر یک حدیث در یک اصل به چند سند یا در دو یا چند اصل به یک سند؛
ج. وجود روایت در کتاب‌هایی که بر امامان ـ علیهم‌السلام ـ عرضه شده است؛
د. وجود حدیث در یکی از کتاب‌های مشهور اصحاب ائمه ـ علیهم‌السلام ـ که انتساب آن کتاب به نویسنده واضح است؛
ه. نقل روایت توسط اصحاب جلیل القدر و اصحاب اجماع؛ [۳]
و. استناد فقها و محدثان به یک خبر. [۴]

وثوق سندی و صدوری در اصطلاح مباحث فقهی[ویرایش]

اما در اصطلاح مباحث فقهی و وقتی که فقها درصدد پذیرش یا رد خبر و روایتی هستند، این دو اصطلاح در مقابل هم قرار گرفته؛ یعنی عده‌ای قائل به وثوق صدوری‌اند و روایت را در صورتی حجت می‌دانند که اطمینان از صدور آن حاصل شود. در مقابل عده‌ای قائل به وثوق سندی‌اند و گویا تنها راه رسیدن به حجیت روایت را سند روایت می‌دانند.

پیروان مکتب وثوق صدوری[ویرایش]

از جمله علمای بزرگ و فقیهان شیعه که پیرو مکتب وثوق صدوری بوده‌اند، می‌توان به عالمان ذیل اشاره کرد:
۱. قدمای اصحاب: از عصر کلینی و شیخ صدوق تا محقق حلی؛
۲. متأخران: عالمان و فقیهان پس از محقق حلی؛
۳. اخباریان: گروهی از عالمان و فقیهان قرن‌های ۱۱ و ۱۲ هجری، از جمله محدث بحرانی.
۴. اصولیان: عالمان پس از پایان یافتن دوره اخباری‌گری و به انزوا کشانده شدن این اندیشه، یعنی از زمان وحید بهبهانی تاکنون. [۵]

پیروان مکتب وثوق سندی[ویرایش]

از عالمانی که پیرو مکتب وثوق سندی‌اند، می‌توان به عالمان ذیل اشاره کرد:
شهید ثانی، محقق اردبیلی، شیخ حسن عاملی، سیدمحمد عاملی و از معاصران: سیدابوالقاسم خویی. [۶]

موضوع وثوق سندی و صدوری[ویرایش]

موضوع وثوق سندی و وثوق صدوری دارای آثار و لوازمی مهم است که به‌طور گذرا به برخی از آنها اشاره می‌شود:

← أ. علت اختلاف فتوای فقها
تا به حال زیاد شنیده شده که چرا بین فتوا ی فقها با یکدیگر اختلاف است. یکی از ریشه‌های اختلاف را می‌توان در این موضوع دید، گروهی از فقها که به وثوق صدوری اعتقاد دارند، روایتی را قبول می‌کنند؛ ولی عدۀ دیگر با دیدگاه وثوق سندی آن را رد می‌کنند، همین رد یا قبول یک حدیث می‌تواند موجب اختلاف در فتوا شود.

← ب. علت اختلاف مبانی در رد یا قبول احادیث
بعضی از روایات اعتقادی و غیر آن مانند نهج البلاغه، زیارت عاشورا ، زیارت جامعه که شاید سند کامل و صحیح نداشته باشند، با توجه به دیدگاه وثوق سندی از دایره حجیت خارج می‌شوند؛ ولی بنا بر دیدگاه وثوق صدوری این‌گونه روایات و بسیاری از ادعیه که دارای مضامین عالی هستند، حجیت آنان به اثبات می‌رسد و این اثر زیادی بر معارف شیعی دارد.

← ج. علت اختلاف نظر درباره جبران ضعف حدیث
همان‌طور که بیان شده است، توجه قدما و عمل بر طبق یک روایت ضعیف السند موجب قبول آن می‌شود و هر چه روایت ضعف بیشتری داشته باشد، عمل اصحاب به آن، مضمون آن را بیشتر قوت می‌بخشد و در مقابل روی برگرداندن آنان از یک روایت صحیح السند موجب خدشه در آن روایت است و هر چه این روایت صحیح‌تر و کامل‌تر باشد، خدشه‌ای که به آن می‌رسد، قوی‌تر است. [۷]

دیدگاه پیروان مکتب وثوق صدوری[ویرایش]

پیروان مکتب وثوق صدوری، بر این باورند که روی‌گردانی اصحاب از روایتی که صحیح السند است، سبب می‌شود که آن روایت از حجت بودن بیفتد، این دیدگاه، پس از عصر وحید بهبهانی، به اوج شهرت خود رسید و این باور رایج شد که می‌توان به خبر ضعیف جبران شده به شهرت، عمل کرد. فقیهانی که بر این نظرند، بسیارند؛ از جمله: وحید بهبهانی، علامه بحرالعلوم، سیدمحمد عاملی، سیدعلی طباطبایی، سیدمحمد مجاهد، شیخ انصاری، صاحب جواهر، محقق قمی، علامه شفتی، برغانی، سیدمحسن حکیم، بروجردی و امام خمینی. [۸]

دیدگاه پیروان مکتب وثوق سندی[ویرایش]

اما در مقابل کسانی که قائل به وثوق سندی‌اند، به‌عنوان مثال روی‌برگرداندن اصحاب از روایت صحیح السند را موجب ضعف حدیث نمی‌دانند.

پانویس[ویرایش]
 
۱. جزایری، سیدمحمدجعفر، هدی الطالب فی شرح المکاسب، ج ۴، ص ۳۶۳، حاشیه دوم، انتشارات دارالکتاب، قم، ۱۴۱۶ ق.
۲. کشی، محمد بن عمر بن عبدالعزیز، رجال‌ کشی ص ۲۲۴، مؤسسه نشر دانشگاه مشهد، مشهد، ۱۴۹۰ ق.
۳. ربانی، محمدحسن، دانش درایة الحدیث، ص ۹۳ ـ ۹۵، آستان قدس رضوی، مشهد، ۱۳۸۰ ش.
۴. سبزواری، عبدالاعلی، مهذب الاحکام، ج ۳، ص ۲۱۵، المنار، قم، ۱۴۱۳ ق.
۵. ربانی بیرجندی، محمدحسن، مجله کاوشی نو در فقه اسلامی، شماره ۱۹ و ۲۰، ص ۱۴۵، بهار و تابستان ۱۳۸۷.
۶. ربانی بیرجندی، محمدحسن، مجله کاوشی نو در فقه اسلامی، شماره ۱۹ و ۲۰، ص ۱۴۵، بهار و تابستان ۱۳۸۷.
۷. آملی، میرزا محمدتقی، مصباح الهدی فی شرح العروة الوثقی، ج ۲، ص ۳۹۵، دفتر معظم له، تهران، ۱۳۸۰ ق.
۸. ربانی بیرجندی، محمدحسن، مجله کاوشی نو در فقه اسلامی، شماره ۱۹ و ۲۰، ص ۱۴۵ ـ ۳۰۷، بهار و تابستان ۱۳۸۷.


منبع[ویرایش]

پایگاه اسلام کوئست.    



جعبه‌ابزار