مراد از مصحف فاطمهذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: مصحف فاطمه، جبرئیل، امیرالمومنین، قرآن، اهل‌بیت.

پرسش: مراد از مصحف فاطمه (سلام‌الله‌علیهم) چیست؟

پاسخ اجمالی: نام مصحف هر مجموعه نگاشته‌ای را شامل می‌شود. مصحف حضرت فاطمه (علیهاالسلام) کتابی است که حضرت فاطمه (علیهاالسلام) از جبرئیل دریافت نموده، سپس آن را به امیرالمومنین (علیه‌السّلام) املا کرده است. نام این کتاب در منابع شیعی آمده است. در محتوای مصحف، با توجه به اینکه تنها در اختیار امامان (علیهم‌السّلام) است، اختلاف شده است.


معنای مصحف

[ویرایش]

مصحف، کتاب حضرت فاطمه (علیهاالسلام) است که آن حضرت از جبرئیل دریافت نموده، سپس آن را بر امیرالمومنین (علیه‌السّلام) املا کرده است. نام مصحف اختصاص به قرآن کریم نداشته و هر مجموعه نگاشته‌ای را شامل می‌شود. کاربرد بسیار این واژه برای قرآن کریم پس از قرن اول هجری، باعث شد از این نام، قرآن به ذهن متبادر شود.
[۴] عاملی، اکرم برکات، حقیقة الجفر، ص۸۶.
از‌این‌رو، مصحف فاطمه زهرا (علیهاالسلام)، کتاب قرآن نیست.

مصحف در منابع شیعی

[ویرایش]

از این کتاب در روایات اهل بیت (علیهم‌السّلام) و در منابع شیعی یاد شدهکه شماری از این روایات دارای اسناد معتبر هستند. در اصل وجود این کتاب، تردیدی نیست. در روایت موثق ابو‌عبیده از امام صادق (علیه‌السّلام) در باره این کتاب چنین آمده است: «پس از رسول اللّه (صلی‌الله‌علیه‌وآله)، حضرت فاطمه (علیهاالسلام) ۷۵ روز عمر کرد و چون‌اندوه شدیدی در فراق پیامبر داشت، جبرئیل نزد وی آمد و او را گرامی داشت و تسلّی می‌داد و از پدرش و جایگاه وی و نیز [از همه] آنچه پس از آن حضرت (علیهاالسلام) در نسل وی خواهد بود، خبر می‌داد. مجموع این سخنان که امیرالمومنین (علیه‌السّلام) آنها را نوشته، «مصحف فاطمه (علیهاالسلام)» است.
[۶] ر. ک: محمدی ری‌شهری، محمد، دانش‌نامه فاطمی، ص۱۵۱، ح۱۱۵.

روایات مربوط به مصحف، نشان دهنده محدَّثه بودن آن حضرت و جایگاه و جلالت ویژه ایشان نزد خداوند هستند، تا آنجا که فرشتگان با آن حضرت سخن گفتند و مصحف ایشان، ثمره همین گفتگوهاست.

نحوی املای مصحف فاطمه

[ویرایش]

املای محتوای این کتاب در روایات، از سوی خداوند، به واسطه فرشته‌ای که همان جبرئیل است انجام می‌شد. از‌این‌رو تفاوت، عبارت‌ها در روایات از املا کننده مطالب این کتاب، موجب تعارض در محتوای روایات نیست.
[۷] حقیقة المصحف، ص۸۴.
تعبیر از جبرئیل با عنوان «رسول اللّه» در یک روایت، برخی را بر این تصور داشته که این کتاب، املای پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) بوده است.
[۸] حسنی،‌هاشم معروف، سیرة الائمة الاثنی عشر، ج۱، ص۹۶-۹۷.
چنان‌که این استدلال که نزول جبرئیل بر کسی، ملازم با نبوت او خواهد بود، برخی دیگر را نیز به این تصور وا داشته است.
[۹] امام علی (علیه‌السّلام)، کتاب علی، ص۱۰۹.
اما آنچه در هر دو دلیل خدشه می‌کند آن است که هم در قرآن و هم در تعبیرهای دیگر، «رسول» به جبرئیل هم اطلاق شده است. چنان‌که جبرئیل نزد غیر انبیا هم آمده است. از‌این‌رو، در این روایت، به قرینه بسیاری دیگر از روایات، مراد از «رسول اللّه»، جبرئیل (علیه‌السّلام) است. اگر چه در برخی روایات هم این‌گونه بیان شده که جبرئیل با صدای رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) سخن می‌گفت تا نوعی التیام برای حضرت فاطمه (علیهاالسلام) باشد. البته ممکن است مراد از «رسول اللّه» در آن روایت نیز «صدای رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله)» بوده است. اما دلیل دوم هم دلالتی ندارد؛ چه اینکه نزول جبرئیل (علیه‌السّلام) با نبوت شخص ملازمه‌ای ندارد. ادله نازل نشدن جبرئیل پس از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله)، ناظر به این معنا هستند که نزول وی برای یک تشریع جدید دیگر انجام نخواهد شد.
[۱۱] مفید، محمد بن محمد، تصحیح الاعتقادات، ص۱۲۲-۱۲۰.


نگارنده مصحف

[ویرایش]

از سوی دیگر، همه روایات مربوط به مصحف و نیز همه عالمان شیعه، نگارنده مصحف را امیرالمومنین (علیه‌السّلام) دانسته‌اند.
[۱۲] عاملی، اکرم برکات، حقیقة الجفر، ص۹۴.
در برخی روایات، حجم این کتاب، سه برابر قرآن ذکر شده است؛ با این تصریح که هیچ چیزی از قرآن در آن نیست.
[۱۳] ر. ک: محمدی ری‌شهری، محمد، دانش‌نامه فاطمی، ص۱۵۹، ح۱۲۳.
[۱۴] محمدی ری‌شهری، محمد، دانش‌نامه فاطمی، ص۱۶۱، ح۱۲۴.


محتوای مصحف

[ویرایش]

اما در محتوای مصحف، با توجه به اینکه به دست کسی نرسیده و تنها در اختیار امامان (علیهم‌السّلام) است، اختلاف شده است. مضمون‌های این مصحف در روایات این‌گونه گزارش شده‌اند:

۱. حقایقی چون جایگاه پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و فرزندان حضرت زهرا (علیهاالسلام)
[۱۶] حلی، حسن بن سلیمان، مختصر بصائر الدرجات، ص۱۷۴، ح۷.
بیان رویدادهای آینده
[۱۷] ر. ک: محمدی ری‌شهری، محمد، دانش‌نامه فاطمی، ص۱۵۱، ح۱۱۵.
یاد پیامبران و اوصیای آنان
[۱۸] ر. ک: محمدی ری‌شهری، محمد، دانش‌نامه فاطمی، ص۱۵۳، ح۱۱۷.
نام پادشاهان و حاکمان تا قیامت
[۱۹] ر. ک: محمدی ری‌شهری، محمد، دانش‌نامه فاطمی، ص۱۵۷، ح۱۱۹.
تا آنجا که برخی امامان خبر دادن‌های خود از آینده را به این مصحف مستند کرده‌اند.
[۲۰] ر. ک: محمدی ری‌شهری، محمد، دانش‌نامه فاطمی، ص۱۵۳، ح۱۱۶.


۲. برخی افراد، محتوای مصحف را امثال و حکم، مواعظ، عبرت‌ها، اخبار و نوادر دانسته‌اند، ولی در هیچ یک از روایات سخنی از این موضوعات نیامده است.

۳. برخی کسان احکام شرعی، آداب و اخلاق و اتفاق‌ها و حوادث آینده را مضمون مصحف دانسته‌اند، اما روایتی به صراحت وجود احکام و حلال و حرام را در این مصحف نفی کرده است.
[۲۳] ر. ک: امین، محسن، اعیان الشیعة، ج۱، ص۳۵۸.
در روایت ۱۲۵ از امام صادق (علیه‌السّلام) در باره جفر ابیض (پوست بزغاله سفید.) و محتویات آن از که چندین کتاب، از جمله مصحف فاطمه (علیهاالسلام)، نام برده است. در پی نام مصحف، امام (علیه‌السّلام) تصریح کرده که هیچ چیز از قرآن در آن نیست و سپس تصریح شده که «در آن مطالبی هست که مردم را به ما نیازمند می‌کند، ولی ما به کسی نیازی نداریم». کسانی ضمیر اشاره را به مصحف بازگردانده‌اند و وصف محتوای آن دانسته‌اند. اما در ظاهر ضمیر اشاره، به جفر ابیض باز می‌گردد.
[۲۶] عاملی، اکرم برکات، حقیقة الجفر، ص۸۸ - ۸۹.
جفر در واقع نام بقچه‌ای بوده که این کتاب‌ها در آن جمع شده است.

۴. در روایت ۱۲۶ به نقل از امام صادق (علیه‌السّلام) این‌گونه آمده که وصیت فاطمه (علیهاالسلام)، در مصحف آمده است. به نظر می‌رسد اشتمال مصحف بر وصیت آن حضرت، مانعی نداشته باشد؛ اما با سیاق مصحف سازگار نیست. از‌این‌رو، شاید وصیت‌های جبرئیل به حضرت فاطمه (علیهاالسلام) در باره فرزندان ایشان و آنچه برای آنها پیش خواهد آمد، مورد نظر باشد.
[۲۷] ر. ک: محمدی ری‌شهری، محمد، دانش‌نامه فاطمی، ج۳، ص۵۸.


چنان‌که اشاره شد، در مصحف فاطمه (علیهاالسلام) کلمه‌ای از قرآن ذکر نشده است. در روایاتی به این مضمون تصریح شده است.
[۲۸] ر. ک: محمدی ری‌شهری، محمد، دانش‌نامه فاطمی، ص۱۵۹، ح۱۲۲ - ۱۲۳.


بنابر این، آنچه در برخی از گزارش‌ها آمده که در مصحف فاطمه برخی از آیات قرآن به گونه‌ای دیگر آمده‌اند، فاقد اعتبار است،
[۲۹] ر. ک: محمدی ری‌شهری، محمد، دانش‌نامه فاطمی، ج۳، ص۷۶.
مانند: روایتی که محمّد بن سلیمان دیلمی از ابو‌بصیر نقل کرده و در آن گزارش شده است که امام صادق (علیه‌السّلام) آیات اول و دوم سوره معارج را این‌گونه تلاوت کرد: «سال سائل بعذابٍ واقعٍ للکافرین بولایة علی لیس له دافع» و یادآور شده که در مصحف فاطمه (علیهاالسلام) این‌گونه بوده است. برخی نیز با استناد به این روایت، بر آنند که مصحف فاطمه (علیهاالسلام) مشتمل بر آیات قرآن یا تفسیر آن بوده است. از‌این‌رو، روایاتی که وجود قرآن در مصحف را نفی می‌کنند، برای جلوگیری از آن هستند که مصحف به عنوان کتابی که خداوند وحی کرده، متمم قرآن تلقی نشود و وجود مطالبِ افزون بر قرآن را در آن نفی می‌کنند.
[۳۳] داداش نژاد، منصور، میراث مکتوب شیعه، ص۴۵.

این روایت با اسناد گوناگون نقل شده، که در همه این نقل‌ها که سندهایی شبیه هم دارند، راوی خبر، محمّد بن سلیمان دیلمی است که گاه بصری و گاه نصری خوانده شده استو رجالیان با قاطعیت او را ضعیف و غالیِ مطرود دانسته‌اند. از‌این‌رو، نقل او پذیرفتنی نیست. افزون‌تر اینکه، این روایت با روایاتی که به صراحت وجود قرآن در مصحف فاطمه (علیهاالسلام) را نفی می‌کنند در تعارض است.

میراث امامت

[ویرایش]

مصحف فاطمه (علیهاالسلام)، بر اساس روایات به عنوان میراث امامت، نزد امامان (علیهم‌السّلام) باقی است و از امامی به امام دیگر به ارث می‌رسد. بلکه در برخی روایات، همراه داشتن مصحف فاطمه (علیهاالسلام) یکی از نشانه‌های امامت شمرده شده است.
[۴۰] ر. ک: حلی، حسن بن سلیمان، مختصر بصائر الدرجات، ص۱۷۳.
[۴۱] حلی، حسن بن سلیمان، مختصر بصائر الدرجات، ص۱۸۱.


پانویس

[ویرایش]
 
۱. فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، ج۳، ص۱۲۰.    
۲. جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح، ج۴، ص۱۳۸۴.    
۳. ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج۹، ص۱۸۶.    
۴. عاملی، اکرم برکات، حقیقة الجفر، ص۸۶.
۵. ر. ک:مجلسی، محمد‌باقر، بحار الانوار، ج۲۶، ص۱۸-۴۹.    
۶. ر. ک: محمدی ری‌شهری، محمد، دانش‌نامه فاطمی، ص۱۵۱، ح۱۱۵.
۷. حقیقة المصحف، ص۸۴.
۸. حسنی،‌هاشم معروف، سیرة الائمة الاثنی عشر، ج۱، ص۹۶-۹۷.
۹. امام علی (علیه‌السّلام)، کتاب علی، ص۱۰۹.
۱۰. ر. ک:مفید، محمد بن محمد، اوائل المقالات، ص۶۸ - ۶۹.    
۱۱. مفید، محمد بن محمد، تصحیح الاعتقادات، ص۱۲۲-۱۲۰.
۱۲. عاملی، اکرم برکات، حقیقة الجفر، ص۹۴.
۱۳. ر. ک: محمدی ری‌شهری، محمد، دانش‌نامه فاطمی، ص۱۵۹، ح۱۲۳.
۱۴. محمدی ری‌شهری، محمد، دانش‌نامه فاطمی، ص۱۶۱، ح۱۲۴.
۱۵. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۱، ص۲۴۱.    
۱۶. حلی، حسن بن سلیمان، مختصر بصائر الدرجات، ص۱۷۴، ح۷.
۱۷. ر. ک: محمدی ری‌شهری، محمد، دانش‌نامه فاطمی، ص۱۵۱، ح۱۱۵.
۱۸. ر. ک: محمدی ری‌شهری، محمد، دانش‌نامه فاطمی، ص۱۵۳، ح۱۱۷.
۱۹. ر. ک: محمدی ری‌شهری، محمد، دانش‌نامه فاطمی، ص۱۵۷، ح۱۱۹.
۲۰. ر. ک: محمدی ری‌شهری، محمد، دانش‌نامه فاطمی، ص۱۵۳، ح۱۱۶.
۲۱. هاشمی،‌هاشم، حوار مع فضل اللّه حول الزهراء، ص۱۷۲.    
۲۲. حسنی،‌هاشم معروف، سیرة الائمة الاثنی عشر، ص۹۶-۹۷.    
۲۳. ر. ک: امین، محسن، اعیان الشیعة، ج۱، ص۳۵۸.
۲۴. مجلسی، محمد‌باقر، مرآة العقول، ج۳، ص۵۷.    
۲۵. عاملی، جعفر مرتضی، ماساة الزهراء، ج۱، ص۱۰۹.    
۲۶. عاملی، اکرم برکات، حقیقة الجفر، ص۸۸ - ۸۹.
۲۷. ر. ک: محمدی ری‌شهری، محمد، دانش‌نامه فاطمی، ج۳، ص۵۸.
۲۸. ر. ک: محمدی ری‌شهری، محمد، دانش‌نامه فاطمی، ص۱۵۹، ح۱۲۲ - ۱۲۳.
۲۹. ر. ک: محمدی ری‌شهری، محمد، دانش‌نامه فاطمی، ج۳، ص۷۶.
۳۰. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۸، ص۵۷.    
۳۱. حسینی استرآبادی، علی، تاویل الآیات الظاهرة، ج۱، ص۶۹۸.    
۳۲. مجلسی، محمد‌باقر، بحار الانوار، ج۳۷، ص۱۷۶.    
۳۳. داداش نژاد، منصور، میراث مکتوب شیعه، ص۴۵.
۳۴. ر. ک:تفرشی، مصطفی بن حسین، نقد الرجال، ج۴، ص۲۲۱.    
۳۵. خوئی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، ج۱۷، ص۱۳۵-۱۳۷.    
۳۶. ر. ک:نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، ص۳۶۵.    
۳۷. غضائری، احمد، رجال ابن الغضائری، ص۹۱.    
۳۸. طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، ص۳۴۳.    
۳۹. مجلسی، محمد‌باقر، بحار الانوار، ج۲۶، ص۴۷.    
۴۰. ر. ک: حلی، حسن بن سلیمان، مختصر بصائر الدرجات، ص۱۷۳.
۴۱. حلی، حسن بن سلیمان، مختصر بصائر الدرجات، ص۱۸۱.


منبع

[ویرایش]

سایت‌ حدیث‌نت، برگرفته از مقاله «مراد از مصحف فاطمه» تاریخ بازیابی۱۳۹۹/۳/۳۱.    


رده‌های این صفحه : رجال | مباحث حدیثی | مصحف فاطمه




جعبه ابزار
جعبه‌ابزار