شیعه و فرق آنذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: شیعه، تشیع، حضرت علی علیه‌السلام، فرقه‌های شیعه.
پرسش: اگر ممکن است تعداد فرق اساسی شیعه را بیان فرمایید؟
پاسخ: واژه "شیعه" در لغت به معنای "پیرو" و "یاور" و نیز به معنای "منهاج و دین یکسان داشتن" آمده است و در اصطلاح میان مسلمانان، وابستگی ویژه‌ای به پیروان حضرت علی ـ علیه‌السلام ـ پیدا کرده است. در مورد پیروان آن حضرت نیز در معانی متعددی همچون دوست‌دار و محب حضرت علی ـ علیه‌السلام ـ یا کسی که حضرت علی ـ علیه‌السلام ـ را از عثمان برتر می‌داند و یا کسی که حضرت علی ـ علیه‌السلام ـ را از عثمان و دو خلیفه نخستین و همه صحابه برتر می‌داند، نیز به کسی که به جانشینی بلا فصل حضرت علی ـ علیه‌السلام ـ اعتقاد دارد، استعمال شده است؛ اما بهترین تعریف برای این واژه آن است که بگوییم: "شیعه کسی است که جانشینی حضرت علی ـ علیه‌السلام ـ را از راه نص ثابت دانسته و حضرت علی ـ علیه‌السلام ـ را سزاوارترین شخص برای جانشینی پیامبر اکرم ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ می‌داند".

فهرست مندرجات

۱ - معنای لغوی واژه شیعه
۲ - معنای اصطلاحی
       ۲.۱ - ۱. دوست‌دار
       ۲.۲ - ۲. برتری بر عثمان
       ۲.۳ - ۳. برتری بر خلفا و همه صحابه
       ۲.۴ - ۴. معتقد به جانشینی بلا فصل امام علی
۳ - تعریف شیعه براساس فرق گوناگون شیعه
       ۳.۱ - نقطه افتراق شیعه و گروه‌های دیگر
۴ - تاریخچه پیدایش تشیع
       ۴.۱ - دسته اول
       ۴.۲ - دسته دوم
       ۴.۳ - دسته سوم
       ۴.۴ - دسته چهارم
       ۴.۵ - دسته پنجم
       ۴.۶ - دیدگاه برخی پژوهشگران
       ۴.۷ - دیدگاه برخی دانشمندان شیعه
       ۴.۸ - پایه‌گذاری تشیع
۵ - عام بودن واژه شیعه
       ۵.۱ - ۱. رافضی
              ۵.۱.۱ - دیدگاه اول
              ۵.۱.۲ - دیدگاه دوم
       ۵.۲ - ۲. جعفری
       ۵.۳ - ۳. امامی
       ۵.۴ - ۴. خاصه
       ۵.۵ - ۵. علوی
       ۵.۶ - ۶. فاطمی
       ۵.۷ - ۷. طالبی
۶ - گسترش مکتب تشیع در سراسر جهان
۷ - تعداد فرقه‌های شیعه
       ۷.۱ - ۱. دیدگاه بغدادی
       ۷.۲ - ۲. دیدگاه شهرستانی
       ۷.۳ - ۳. دیدگاه خواجه طوسی
       ۷.۴ - ۴. دیدگاه عضدالدین ایجی
       ۷.۵ - ۵. دیدگاه برخی دیگر
۸ - نتیجه بحث
۹ - منابعی برای مطالعه بیشتر
۱۰ - پانویس
۱۱ - منبع

معنای لغوی واژه شیعه

[ویرایش]

در کتاب‌های لغت، شیعه به معنای "پیرو" و "یاور" و نیز به معنای "منهاج و دین یکسان داشتن" آمده است.
[۱] تاج العروس، ج ۵، ص ۴۰۵.
[۲] النهایه، ابن‌اثیر، ج ۲، ص ۲۴۶.
[۳] ابن‌منظور، لسان‌العرب، ج ۷، ص ۲۵۸.
[۴] فیروزآبادی، القاموس المحیط، ج ۳، ص ۶۱ و ۶۲.


معنای اصطلاحی

[ویرایش]

واژه شیعه در اصطلاح میان مسلمانان، وابستگی ویژه‌ای به پیروان حضرت علی ـ علیه‌السلام ـ پیدا کرده است. در مورد پیروان آن حضرت نیز در معانی متعددی استعمال شده است که عبارتند از:

← ۱. دوست‌دار


شیعه به معنای دوست‌دار و محب حضرت علی علیه‌السلام.

← ۲. برتری بر عثمان


شیعه یعنی کسی که حضرت علی ـ علیه‌السلام ـ را از عثمان برتر می‌داند و در مقابل شیعه علی ـ علیه‌السلام ـ شیعه عثمان قرار دارد.

← ۳. برتری بر خلفا و همه صحابه


شیعه کسی است که حضرت علی ـ علیه‌السلام ـ را از عثمان و دو خلیفه نخستین و همه صحابه برتر می‌داند.

← ۴. معتقد به جانشینی بلا فصل امام علی


شیعه کسی است که به جانشینی بلا فصل حضرت علی ـ علیه‌السلام ـ اعتقاد دارد.

تعریف شیعه براساس فرق گوناگون شیعه

[ویرایش]

البته هیچ‌یک از این تعاریف جامع و مانع نیست. شاید بتوان با توجه به فرقه‌های مختلف شیعه در طول تاریخ عبارت زیر را بهترین تعریف برای این واژه دانست: "شیعه کسی است که جانشینی حضرت علی ـ علیه‌السلام ـ را از راه نص ثابت دانسته و حضرت علی ـ علیه‌السلام ـ را سزاوارترین شخص برای جانشینی حضرت پیامبر اکرم ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ می‌داند".

← نقطه افتراق شیعه و گروه‌های دیگر


در این تعریف بر واژه نص تأکید شده است که نقطه افتراق شیعه و گروه‌های دیگر است؛ زیرا گروه‌های دیگر جانشینی پیامبر اکرم ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ را انتخابی می‌دانند؛ ولی شیعه آن را به نص و بیان حضرت پیامبر اکرم ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ منوط دانسته است.


تاریخچه پیدایش تشیع

[ویرایش]


بعضی از پژوهشگران گفته‌اند: تشیع پس از رحلت پیامبر اکرم ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ ایجاد شده است. اینان خود چند دسته‌اند:

← دسته اول


گروهی می‌گویند: تشیع در روز سقیفه پدید آمده است، همان روزی که گروهی از بزرگان صحابه با صراحت گفتند: علی ـ علیه‌السلام ـ اولی به امامت و خلافت است.


← دسته دوم


پیدایش شیعه را به اواخر خلافت عثمان مربوط می‌دانند و انتشار آرای عبدالله‌بن سبا در این زمان را به پیدایش تشیع ربط می‌دهند.

← دسته سوم


گروه دیگری معتقدند: شیعه در روز فتنه الدار (روز قتل خلیفه سوم) پدید آمده است.


← دسته چهارم


اینان معتقدند که تشیع پس از ماجرای حکمیت تا شهادت علی ـ علیه‌السلام ـ به وجود آمده است.


← دسته پنجم


اینان نیز آغاز تشیع را به نهضت کربلا و شهادت امام حسین ـ علیه‌السلام ـ ربط می‌دهند.

← دیدگاه برخی پژوهشگران


در مقابل این اقوال پراکنده و متشتت، پژوهشگرانی معتقدند که تشیع در عصر رسول خدا ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ ریشه دارد و آن حضرت بارها این واژه را درباره پیروان و یاران حضرت علی ـ علیه‌السلام ـ استعمال کرده‌اند.

← دیدگاه برخی دانشمندان شیعه


از میان دانشمندان شیعه، مرحوم کاشف الغطا، شیخ محمدحسین مظفر، محمدحسین زین عاملی و از میان علمای اهل سنت، محمد کرد علی می‌گویند: شماری از صحابه در عصر پیامبر اکرم ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ به شیعه علی معروف بودند.
[۵] رسول جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ص ۲۴ ـ ۲۸.


← پایه‌گذاری تشیع


حق این است که در زمان خود پیامبر ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ و به دست خود پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، تشیع پایه‌گذاری شد و پس از وفات پیامبر ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ صف شیعیان مشخص شد و کسانی که حضرت علی ـ علیه‌السلام ـ را جانشین پیامبر دانستند، شیعه علی نامیده شدند.

عام بودن واژه شیعه

[ویرایش]

واژه شیعه مفهومی عام است که طبق تعریف پذیرفته شده همه فرقه‌ها و گروه‌های شیعی (مانند زیدیه، کیسانیه، اسماعیلیه و...) را شامل می‌شود. اما در این میان واژه‌های دیگری نیز وجود دارد که با این مفهوم عام تفاوت‌هایی دارد و بعضاً پیروان اهل بیت ـ علیهم‌السلام ـ را با آنها می‌خوانند که لازم است توضیح کوتاهی پیرامون هریک از این اصطلاحات داشته باشیم. برخی از این واژه‌ها، عبارت است از:


← ۱. رافضی


رفض به معنای رد کردن و ترک کردن و واگذاشتن کاری است. مخالفان شیعه این واژه را معمولاً در مقام مذمت و بدگویی از شیعیان به کار می‌برند.

←← دیدگاه اول


درباره این واژه گفته شده است: از آن‌جا که شیعیان خلافت دو خلیفه اول را رد کردند، "رافضی" خوانده می‌شوند.

←← دیدگاه دوم


برخی نیز گفته‌اند: رافضی به شیعیانی گفته می‌شود که به جهت موضع نسبتاً ملایم زید درباره دو خلیفه اول در هنگام قیام خود، اردوی وی را ترک کردند. هر یک از دو معنا را که بپذیریم، واژه رافضی با شیعه در مفهوم عامش مترادف نیست؛ زیرا این کلمه گروه‌هایی از زیدیه را در‌بر نمی‌گیرد.

← ۲. جعفری


از آن‌جا که امام جعفر صادق ـ علیه‌السلام ـ با تلاش بسیار خود به شیعیان معتقد به رهبری امامان معصوم ـ علیهم‌السلام ـ هویت فقهی و کلامی ویژه‌ای بخشید، شیعیان بهره‌مند از آموزه‌های آن بزرگوار به "جعفری" شهرت یافتند. امروزه واژه جعفری با شیعه اثنی عشری مترادف می‌نماید؛ اما ذاتاً اسماعیلیان را نیز شامل می‌شود؛ زیرا آنان نیز به امامت امام جعفر صادق ـ علیه‌السلام ـ اعتقاد دارند.


← ۳. امامی


در دوران هر‌یک از امامان به شیعیانی که به امامت امامان معصوم ـ علیهم‌السلام ـ از فرزندان حضرت فاطمه ـ سلام‌الله‌علیها ـ اعتقاد داشته و این خط سیر را تا امام دوازدهم ادامه می‌دادند، امامی خوانده می‌شدند. امامی در سیر تاریخی‌اش، به تناسب زمان‌های مختلف معانی دیگر، چون ترادف با شیعه در زمان حضرت علی ـ علیه‌السلام ـ نیز داشته، ولی امروزه معنایی معادل اثنی عشری دارد.


← ۴. خاصه


این واژه بیش‌تر در متون فقهی و در مقابل لفظ عامه (اکثریت مسلمانان) به کار می‌رود و به معنای شیعه است. معنای ویژه‌تر این واژه در متون فقهی امامیه اثنی عشری است که فقه خود را از امامان معصوم دوازده‌گانه می‌گیرند.

← ۵. علوی


شاید این واژه در زمان‌هایی برگرایش کلامی شیعه (اعتقاد به برتری حضرت علی) دلالت می‌کرده است؛ اما بعدها بیش‌تر در معنای نسبی‌اش یعنی بیان وابستگی نسبی افراد به حضرت علی ـ علیه‌السلام ـ به کار رفته است.

← ۶. فاطمی


این واژه بیشتر در معنای نسبی کاربرد دارد و برای تبیین تمایز فرزندان امام حسن و امام حسین علیهماالسلام، از فرزندان محمد حنفیه که "کیسانیه" خود را بدو منسوب می ساختند، به کار می رود؛ زیرا محمد حنفیه از فرزندان حضرت فاطمه ـ سلام‌الله‌علیها ـ نبود، هر چند در شمار فرزندان امام علی ـ علیه‌السلام ـ جای داشت.

← ۷. طالبی


این واژه نیز مفهومی نسبی دارد؛ ولی دایره شمولش از دو واژه پیشین بیش‌تر است. طالبی به معنای فرزندان ابوطالب است که فرزندان آن بزرگوار از طریق غیر از حضرت علی ـ علیه‌السلام ـ را نیز شامل می‌شود. فهم دقیق این واژه با مطالعه کتاب "مقاتل الطالبین" ابوالفرج اصفهانی به دست می‌آید که در آن از قیام‌های همه طالبی‌ها و از جمله قیام‌های فرزندان جعفربن ابی‌طالب نیز نام برده است.

این مجموعه‌ای از واژه‌هاست که در طول تاریخ با آنها از شیعه تعبیر شده است.

گسترش مکتب تشیع در سراسر جهان

[ویرایش]

تشیع در طول تاریخ پر بار خود، فراز و نشیب‌های فراوانی را پشت سر گذاشته است. فرازهایی که گاه این مکتب را در آستانه تسلط بر کل جهان اسلام قرار داده و نشیب‌هایی که گاه آن را در سراشیبی سقوط نمایانده است. در این میان، آنچه این مکتب را متمایز کرده، عناصری مانند پیشینه دیرین غنی بودن در ابعاد مختلف معارف اسلامی، ادعای توان تشکیل حکومت و به اثبات رسانیدن این ادعا در مقاطعی چند و بالاخره هویت مستقل آن در طول تاریخ بوده است. از آن‌جا که مذهب شیعه دارای پشتوانه‌های عقلی و فقهی و کلامی و اخلاقی و ... است، توانسته است علی‌رغم همه محدودیت‌ها و فشارها و تبلیغات مسموم جای خود را در همه جای دنیا باز کند و در سرتاسر دنیا پیروان زیادی که روز‌به‌روز عدد آنها در حال افزایش است، پیدا کند. اما متأسفانه باید اعتراف کنیم آفت بزرگ تفرقه و ایجاد فرقه‌های متعدد که از دیر‌باز دامن‌گیر همه ادیان و مذاهب بوده است، کم‌و‌بیش دامن‌گیر مکتب تشیع نیز شده است که امیدواریم با آگاهی روز‌افزون همه مسلمانان و پیروان حقیقی پیامبر اکرم ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ و اهل بیت علیهم‌السلام، روزی همه مسلمانان با اتحاد و هم‌دلی خود، دشمنان را ناکام کرده، همه مذاهب انحرافی را کنار گذاشته و در زیر پرچم یک مذهب واحد جمع شوند.

تعداد فرقه‌های شیعه

[ویرایش]

اما در مورد تعداد فرقه‌های اساسی شیعه چند قول وجود دارد:

← ۱. دیدگاه بغدادی


بغدادی در کتاب خود اصول فرق شیعه را سه فرقه دانسته است: زیدیه، کیسانیه و امامیه. وی در آغاز غلات را نیز از انشعابات شیعه دانسته؛ ولی بعداً یادآور شده است که چون آنان از اسلام خارج شده‌اند، از فرق‌های اسلامی به شمار نمی‌آیند.
[۶] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق بین الفرق، ص ۲۱ ـ ۲۳.


← ۲. دیدگاه شهرستانی


شهرستانی اسماعیلیه را نیز در شمار شعبه‌های اصلی آورده است و فرقه‌های اصلی شیعه را پنچ فرقه می‌داند.
[۷] شهرستانی، ملل و نحل، ج ۱، ص ۱۴۷.


← ۳. دیدگاه خواجه طوسی


خواجه طوسی (ره) در قواعدالعقاید با نظریه بغدادی موافقت نموده و اصول فرق شیعه را "زیدیه، کیسانیه و امامیه" دانسته است".
[۸] طوسی، خواجه نصیر، قواعد العقاید، تحقیق، ربانی، علی، ص ۱۱۰.


← ۴. دیدگاه عضدالدین ایجی


قاضی عضدالدین ایجی نیز اصول فرق شیعه را سه می‌شمارد: کیسانیه، امامیه و زیدیه.

← ۵. دیدگاه برخی دیگر


بعضی نیز اصول فرق شیعی را چهار فرقه، امامیه، کیسانیه، زیدیه و اسماعیلیه می‌دانند.

نتیجه بحث

[ویرایش]

آنچه مشهور بین علما‌ی شیعه و تاریخ‌نگاران ملل و نحل است، این است که اصول فرق تشیع سه فرقه است؛ اما در مورد شاخه‌ها و فروع فرق اختلاف نظر وجود دارد.


منابعی برای مطالعه بیشتر

[ویرایش]


۱. انشعابات شیعه.
۲. آشنایی با شیعه.
۳. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق بین الفرق.
۴. شهرستانی، ملل و نحل.
۵. طوسی، خواجه نصیر، قواعد العقاید.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. تاج العروس، ج ۵، ص ۴۰۵.
۲. النهایه، ابن‌اثیر، ج ۲، ص ۲۴۶.
۳. ابن‌منظور، لسان‌العرب، ج ۷، ص ۲۵۸.
۴. فیروزآبادی، القاموس المحیط، ج ۳، ص ۶۱ و ۶۲.
۵. رسول جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ص ۲۴ ـ ۲۸.
۶. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق بین الفرق، ص ۲۱ ـ ۲۳.
۷. شهرستانی، ملل و نحل، ج ۱، ص ۱۴۷.
۸. طوسی، خواجه نصیر، قواعد العقاید، تحقیق، ربانی، علی، ص ۱۱۰.


منبع

[ویرایش]
پایگاه اسلام کوئست.    


رده‌های این صفحه : ادیان و مذاهب | مذاهب اسلامی




جعبه ابزار
جعبه‌ابزار