رکوعذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: رکوع، عبادت، رکوع مستحب، ارکعوا
پرسش: در آیه ۷۷ سوره حج(۲۲)     آمده: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا ارْکعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّکمْ وَ افْعَلُوا الْخَیْرَ لَعَلَّکمْ تُفْلِحُونَ». طبق این آیه، با توجه به این‏ که رکوع در کنار سجود و عبادت آمده، به نظر می‏رسد که به عنوان یک عمل جداگانه مستحب مطرح شده باشد. شاید از آیات ۴۳ سوره بقره     ، ۴۳ سوره آل عمران(۳)    ، و ۲۴ سوره ص(۳۸)     هم بتوان چنین استفاده‏ای را کرد. آیا رکوع به عنوان یک عمل عبادی مستقل و خارج از نماز وجود دارد؟
پاسخ: از مجموع آیات قرآن کریم چنین به دست می آید که مراد از رکوع و سجود در آیات مورد پرسش، نماز باشد از باب نام گذاری کل به اسم جزء؛ یعنی چون رکوع و سجود، از ارکان و اجزای مهم نماز است؛ بدین سبب رکوع ذکر شده و از آن اراده نماز شده است. و این امر در صناعت ادبی مرسوم و بدون اشکال است.


مقدمه[ویرایش]

در پاسخ به این سوال، مفسران به چند گروه تقسیم شده‌اند. برخی از امر به رکوع و سجود، افاده نماز را کرده‌اند و برخی، این دو را به خودی خود، عبادت محسوب می کنند. و برخی دیگر نیز، اشاره به عبادت مستقیم رکوع درزمان یهود داشته اند که خود این رکوع، موضوعیت داشته و نوعی عبادت برای یهود بوده است و ... که به اقوال مفسران اشاره می‌کنیم:

احتمال اول[ویرایش]

- امر به رکوع، امر به نماز است.
بسیاری از مفسران قرآن معتقدند؛ امر به رکوع و سجود در آیه ۷۷ سوره حج(۲۲)    ، امر به نماز است؛ و دلیل این که رکوع و سجود را در مقابل عبادت قرار داده، این است که مراد از جمله "واعبدوا ربّکم"، امر به سایر عبادات تشریع شده در دین - مثل حج و روزه- می‌باشد. [۱] [۲] [۳] [۴]

احتمال دوم[ویرایش]

- امر به رکوع، امر به نماز جماعت است.
همچنین امر به رکوع در آیه ۴۳ سوره بقره    ، بنابر نظر اکثر مفسران، امر به نماز است، منتها امر به نماز همراه با جماعت به قرینه راکعین که به صیغه جمع آمده است. [۵] [۶] [۷] [۸] [۹] [۱۰]

احتمال سوم[ویرایش]

- امر به رکوع، امر به نوعی از عبادت است.
برخی از مفسران نیز می‌گویند: رکوع و سجود، به خودی خود نوعی عبادت هستند، چنانچه پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: در شب معراج آسمان‌ها پر از ملائکه بوده که بعضی دائماً در حال رکوع بودند، و بعضی در سجود، و بعضی در قیام و... و سجده دارای اقسامی است که یک نوع آن سجده تواضع است و گویا مراد از رکوع و سجود در این آیه، رکوع و سجود تواضع باشد. [۱۱]

احتمال چهارم[ویرایش]

- امر به رکوع، امر به نماز با رکوع است.
برخی نیز گفته اند که "ارکعوا" در این آیه، امر به رکوع تنها است؛ یه دلیل آن که نماز یهود دارای رکوع نبوده، قرآن آنها را امر به رکوع کرده است؛ یعنی نمازشان را با رکوع بخوانند. [۱۲] [۱۳]

احتمال پنجم[ویرایش]

- امر به رکوع، امر به شکرانه نعمت است.
در امر به رکوع و سجده نسبت به حضرت مریم سلام الله علیه در آیه ۴۳ سوره آل‌عمران(۳)     دو احتمال وجود دارد:
۱. رکوع در این آیه، امر به نماز جماعت و هم آهنگ شدن با دیگر نماز گزاران است، به قرینه راکعین که به صیغه جمع آمده است. [۱۴] ۲. احتمال دیگر این که چون خداوند در آیه قبل     [۱۵]، سه موهبت (برگزیدن او، پاک و مطهر نمودنش، برگزیدنش بر زنان عالم) به حضرت مریم سلام الله علیه نموده؛ به همین دلیل او را بابت شکرانه این سه نعمت، مأمور به انجام سه وظیفه (رکوع، سجده، قنوت) کرده است. [۱۶]
اما معنای «خرّ راکعاً» در آیه ۲۴ سوره ص(۳۸)     برخی از مفسران برآنند، منظور از رکوع در این آیه سجده است. [۱۷] زیرا «خرّ» به معنای شنیدن صدای آب -که از بالا به پائین ریخته شود- یا وزیدن باد، و افتادن از بالا به پایین است. [۱۸] و رکوع هم به معنای مطلق انحناء و خم شدن است. [۱۹] [۲۰] پس با قرینه شدن خرّ معلوم می شود راکعاً در این آیه به معنای سجده است.

منظور از رکوعات قرآن[ویرایش]

گفتنی است که رکوعات‌ قرآن بخشی و گروهی از آیات است که در یک موضوع آمده و اتحاد مضمونی و معنایی دارند که با شروع آن موضوع، رکوع آغاز می ‏گردد و با تغییر و تحول کلام، به موضوعی دیگر ختم می‌‏شود، و پیدا است که شماره آیات مندرج در هر رکوع کم و زیاد است.

← وجه تسمیه
وجه تسمیه رکوع را می‌توان از آن‌جا دانست که در نمازهای شبانه‌‏روزی پس از خواندن سوره حمد در رکعت اول و دوم می‏‌توان به خواندن سوره‌های دیگر، یا لااقل چند آیه اکتفا کرد. پیرو این عقیده، برخی که قرآن‌‏شناس بوده‏اند اوایل هرچند آیه‌‏ای را که یک عنوان و موضوع را تشکیل می‌دهد، معین ساختند و از آن جهت که بعد از قرائت آن بخش، نمازگزار به رکوع می‌‏رود، نام هر بخش را رکوع گذارده‏ اند. عدد رکوعات قرآن طبق مشهور ۵۴۰ رکوع است و به‏ طور متوسط و تقریبی هر صفحه از قرآن یک رکوع دارد. [۲۱] [۲۲] [۲۳]

نتیجه‌گیری[ویرایش]

از مطالب بیان شده چنین به دست می‌آید که مراد از رکوع و سجود در آیات ذکر شده، نماز باشد؛ از باب نام‌گذاری کل به اسم جزء؛ یعنی چون رکوع و سجود، از ارکان و اجزای مهم نماز است؛ بدین سبب رکوع ذکر شده و از آن اراده نماز شده است. و این امر در صناعت ادبی مرسوم و بدون اشکال است. [۲۴]
البته، احتمال دیگری هم وجود دارد که مراد، خود رکوع و سجود، از باب شکر باشند.

پانویس[ویرایش]
 
۱. طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۴، ص ۴۵۴    
۲. زمخشری، محمود، الکشّاف عن حقائق غوامض التّنزیل، ج ۳، ص ۱۷۲
۳. طبرسی فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن،ج ۷،ص ۱۸۵    
۴. حقی بروسوی، اسماعیل، تفسیر روح البیان، دارالفکر، بیروت، بی تا، ج ۶، ص۶۳.
۵. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۲، ص۵۴۳    
۶. زمخشری، محمود، الکشّاف عن حقائق غوامض التّنزیل، ج ۱، ص ۳۶۲.
۷. سبزواری نجفی، محمد بن حبیب الله، ارشاد الاذهان الی تفسیر القرآن،دار التعارف للمطبوعات، بیروت، چاپ اول، ۱۴۱۹ق، ص ۱۳
۸. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج ۱، ص ۲۰۹    
۹. صادقی تهرانی، محمد، البلاغ فی تفسیر القرآن بالقرآن،مؤلف، قم، ۱۴۱۹ق، ص ۷
۱۰. طیب، سید عبد الحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن،انتشارات اسلام، تهران، چاپ دوم، ۱۳۷۸ش، ج ۲، ص ۱۶.
۱۱. طیب، سید عبد الحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن،انتشارات اسلام، تهران، چاپ دوم، ۱۳۷۸ش، ج ۹، ص ۳۴۹.
۱۲. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج ۱، ص ۲۰۹    
۱۳. ارشاد الاذهان، ص ۱۳.
۱۴. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۲، ص۵۴۳    
۱۵. سوره آل‌عمران/۳، آیه ۴۲    
۱۶. طباطبایی، سیدمحمدحسین، تفسیر المیزان، ج۳، ص۱۸۹.    
۱۷. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱۹، ص ۲۴۸.    
۱۸. مهیار، رضا، فرهنگ ابجدی، ص ۳۵۸.
۱۹. راغب اصفهانی، مفردات غریب القرآن، ج۱، ص ۲۰۲    
۲۰. طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، ج ۲، ص ۲۱۸.    
۲۱. حریری، محمد یوسف، فرهنگ اصطلاحات قرآنی، نشر هجرت، قم، چاپ دوم، ۱۳۸۴ش، ص ۱۶۱ و ۱۶۲.
۲۲. ر.ک: مستفید، حمید رضا، دولتی، کریم، تقسیمات قرآنی و سور مکی و مدنی، وزارت ارشاد، تهران، چاپ اوّل، ۱۳۸۴ش، ص ۱۵ – ۱۷
۲۳. جوان آراسته، حسین، درسنامه علوم قرآنی، بوستان کتاب، قم، چاپ ششم، ۱۳۸۰ش، ص ۴۷۷.
۲۴. جمعی از اساتید حوزه، جواهر البلاغة، انتشارات مرکز مدیریت حوزۀ علمیۀ قم، چاپ پنجم، ۱۳۸۶ ش، ص ۲۳۴.


منبع[ویرایش]
اسلام کوئست    


رده‌های این صفحه : نماز




جعبه‌ابزار