خشوعذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: خضوع، خشوع، رکوع.

پرسش: خشوع در لغت، قرآن و حدیث به چه معناست؟


خشوع در لغت[ویرایش]

خشوع در لغت، به معنای اظهار نهایت فروتنی (خاکساری) در برابر دیگری با پایین آوردن سر، و نگاه کردن به زمین و فرو کاستن از صدا و نگاه است.

← نظر خلیل بن احمد
خلیل بن احمد در‌این‌باره می‌گوید:
«الخشوع: رمیک ببصرک الی الارض... و اخشعت‌ای طاطات الراس کالمتواضع. و الخشوع المعنی من الخضوع الا ان الخضوع فی البدن و هو الاقرار بالاستخدام و الخشوع فی البدن و الصوت و البصر؛ [۱]خشوع، چشم دوختن به زمین است.... اخشَعت، یعنی: مانند متواضع، سر به زیر‌انداختی. خشوع با خضوع هم معناست، جز این که خضوع در بدن است (و آن اعتراف به سرسپردگی است) و خشوع در بدن و صدا و چشم است.»

← نظر ابن فارس
ابن فارس نیز در تبیین معنای خشوع می‌نویسد:
«الخاء و الشین و العین اصل واحد یدلّ علی التطامن. یقال: خشع اذا تطامن و طاطا راسه یخشع خشوعاً و هو قریب المعنی من الخضوع الّا ان الخضوع فی البدن و الاقرار بالاستخذاء و الخشوع فی الصوت و البصر؛ [۲]خا و شین و عین، یک اصل معنایی است و بر آرامی و فروکش کردن دلالت می‌کند. گفته می‌شود: «خشع»، یعنی آرام شد و سر به زیر‌انداخت، خاشع شد. خشوع، معنایی نزدیک به خضوع دارد، جز این که خضوع، در بدن و اقرار به سرسپردگی است و خضوع در صدا و چشم است.»
بر اساس این تعریف و تعاریف مشابه، خشوع، نوع خاصی از اظهار فروتنی در برابر دیگری است و این واژه دلالتی بر فروتنی باطنی ندارد مگر به صورت ملازمه. بنا بر این، خشوع در لغت، تنها یک صفت ظاهری است که جسم و افعال ظاهری انسان با آن توصیف می‌شود.

خشوع در قرآن و حدیث[ویرایش]

در قرآن کریم، گاه خشوع به قلب انسان نسبت داده شده، مانند:
«اَلَمْ یَاْنِ لِلَّذِینَ ءَامَنُواْ اَن تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللَّهِ وَ مَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِ؛ [۳]آیا برای کسانی که ایمان آورده‌اند، وقت آن نرسیده که دل‌هایشان به یاد و حقیقتی که نازل شده، نرم گردد.»
و گاه چشم انسان با آن توصیف شده، مانند:
«خَشِعَةً اَبْصَرُهُمْ؛ [۴]چشم‌هایشان به زیر افتاده.»
و گاه صداها با آن توصیف گردیده است، مانند:
«وَ خَشَعَتِ الْاَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ فَلَا تَسْمَعُ اِلَّا هَمْسًا؛ [۵]صداها برای خدای مهربان، فرو می‌افتد و جز صدایی آهسته نمی‌شنوی.»
بنابراین، از نظر قرآن، خشوع، شامل فروتنی ظاهری و باطنی (در مجموع: خاک‌ساری) است. در احادیث اهل بیت (علیهم‌السّلام) نیز خشوع، گاه در فروتنی باطنی و توجّه کامل قلبی به خداوند (عزّوجلّ) تفسیر شده، چنان‌که از پیامبر خدا (صلی‌اللَّه‌علیه‌وآله) نقل شده که در تفسیر خشوع می‌فرماید:
«التَّواضُعُ فی الصَّلاةِ، وَ ان یُقبِلَ العَبدُ بقَلبِهِ کُلِّهِ علی رَبِّهِ عزّ وجلّ؛ [۶] تواضع داشتن در نماز و این که بنده با تمام دل و وجود به پروردگارش (عزّ‌وجلّ) روی آورَد.»

← روایت از امام صادق
گاه به فروتنی ظاهری تفسیر گردیده، چنان که امام صادق (علیه‌السّلام) در تفسیر آیه دوم سوره مؤمنون می‌فرماید:
«الخُشوعُ غَضُّ البَصَرِ فِی الصَّلاةِ؛ [۷] فروتنی، پایین‌ انداختن نگاه در نماز است.»

← روایت از امام علی
گاه در فروتنی قلبی و توجّه نکردن به این سو و آن سو به کار رفته، چنان که در حدیثی از امام علی (علیه‌السّلام) در تفسیر همان آیه آمده:
«الخُشوعُ فِی القَلبِ، وَ ان تُلینَ کِتفَکَ لِلمَرءِ المُسلِمِ، وَ ان لا تَلتَفِتَ فی صَلاتِکَ؛ [۸] [۹] منظور، فروتنی در دل است و این که برای مسلمانان فروتن و نرم باشی و در نماز به این سو و آن سو رو نکنی.»

← روایت از امام باقر
در برخی از احادیث، «خشوع» در فروتنی مطلق و با همه وجود در برابر آفریدگار به کار رفته است، مانند آنچه در دعای رکوع از امام باقر (علیه‌السّلام) نقل شده که می‌فرماید:
اللَّهُمَّ... خَشَعَ لَکَ قَلبی وَ سَمعی وَ بَصَری وَ شَعری وَ بَشَری وَ لَحمی وَ دَمی وَ مُخّی وَ عِظامی وَ عَصَبی وَ ما اقَلَّتهُ قَدَمایَ غَیرَ مُستَنکِفٍ ولا مُستَکبِرٍ ولا مُستَحسِرٍ؛ [۱۰] [۱۱] پروردگار من... دل و چشم و گوش و مو و پوست و گوشت و خون و مغز و استخوان‌ها و رگ و پی ام، و آنچه پاهایم حمل می‌کنند در برابر تو فروتن‌اند، بی‌هیچ امتناع و سرکشی و درماندگی.

پانویس[ویرایش]
 
۱. فراهیدی، خلیل بن احمد، ترتیب کتاب العین، ص۱۱۲.    
۲. ابن فارس، احمد، معجم مقاییس اللغة، ج۲، ص۱۸۲.    
۳. حدید/سوره۵۷، آیه۱۶.    
۴. قلم/سوره۶۸، آیه۴۳.    
۵. طه/سوره۲۰، آیه۱۰۸.    
۶. نعمان بن محمد، قاضی نعمان مغربی، دعائم الإسلام، ج۱، ص۱۵۸.    
۷. نعمان بن محمد، قاضی نعمان مغربی، دعائم الإسلام، ج۱، ص۱۵۸.    
۸. محمدی ری‌شهری، محمد، الصلاة فی الکتاب و السنة، ج۱، ص۲۲۲.    
۹. حاکم نیسابوری، محمد بن عبدالله، مستدرک الصحیحین، ج۲، ص۴۲۶.    
۱۰. مجلسی، محمد باقر، ج۸۵، ص۱۱۵.    
۱۱. همدانی، رضا، مصباح الفقیه، ج۱۲، ص۴۵۸.    


منبع[ویرایش]

سایت‌ حدیث‌نت، برگرفته از مقاله «خشوع» تاریخ بازیابی ۱۳۹۶/۲/۱۰.    



جعبه‌ابزار