حافظذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: حافظ.
پرسش: حافظ شیعه بوده است یا سنی؟
پاسخ: شمس‌الدین محمدحافظ بزرگ‌ترین غزل‌سرای عرفانی ایران یکی از نوابغ بزرگ روزگار خود بود.


سال و محل تولد حافظ[ویرایش]

حافظ در آغاز سده هشتم هجری ۷۲۷، در شیراز پا به عرصه وجود نهاد. متأسفانه از آغاز زندگانی این بلبل خوش‌نوای بوستان ادب و عرفان آگاهی‌های کمی به ما رسیده است.

مطالعات حافظ[ویرایش]

حافظ به تصریح محمد گل‌اندام که، معاصر و هم‌درس وی، تفسیر قرآن نیک می‌دانست و مطالع الانظار فی طوالع الانوار تألیف بیضاوی و مفتاح العلوم سکاکی را مطالعه می‌کرد و از پژوهش در دیوان‌های شاعران پارسی‌گوی و عرب‌زبان بهره‌هایی برد.

نام برخی سخنوران در اشعار حافظ[ویرایش]

حافظ به مناسبت، نام برخی از سخنوران نامی را با احترام ضمن اشعار خود آورده است که از آن جمله‌اند فردوسی، سعدی، نظامی، ظهیر فاریابی، سلمان، خواجوی کرمانی و کمال خجندی.

علما و فرمانروایان معاصر با حافظ[ویرایش]

برخی از علما و فرمانروایان با حافظ معاصر بوده‌اند که نام گروهی از آنان بدین شرح است: میر‌سید شریف جرجانی، خواجه کمال‌الدین ابوالوفاء، شاه نعمت‌الله ولی و خواجوی کرمانی، عبید زاکانی، عماد فقیه کرمانی، سلمان ساوجی، کمال خجندی و...
از پادشاهان آل‌اینجو، جلال‌الدین مسعود شاه معروف به شاه ابوالحق و از آل‌مظفر، امیر مبارز‌الدین محمد، شاه شجاع، سلطان زین‌العابدین، شاه یحیی، شاه منصور و از آل‌جلایر، سلطان اویس، سلطان احمد و... [۱]

جمع‌آوری دیوان حافظ[ویرایش]

محمد گل‌اندام که اولین بار دیوان او را جمع‌آوری کرده است، از حافظ چنین یاد می‌کند: «مولانا الاعظم المرحوم الشهید مفخر العلما استاد نحاریر الاد با شمس المله‌الدین محمد الحافظ الشیرازی.

اجداد و نیاکان حافظ[ویرایش]

تذکره‌نویسان نوشته‌اند که اجداد او از کوپای (کوهپایه) اصفهان بوده‌اند، نیای او در ایام حکومت اتابکان سلغری از آنجا به شیراز آمده‌اند.

وضعیت خانوادگی حافظ[ویرایش]

شغل پدرش را بازرگانی، و مادرش را از اهالی کازرون دانسته‌اند، به علت فوت پدر، با مادرش در تنگدستی زندگی می‌کرد؛ لذا مجبور بود هم کسب معاش و هم تحصیل علم نماید.

تحصیلات حافظ[ویرایش]

به نوشته هم‌درس او، گل‌اندام، حافظ در دو رشته علوم شرعی و علوم ادبی به تحصیل و پژوهش می‌پرداخته است، و علوم قرآنی و قرائت‌های مختلف را در پیش قوام‌الدین آموخت و یکی از حافظین قرآن کریم بود؛ چنان‌که در اشعار خود به این دو مطلب اشاره می‌کند
عشقت رسد به فریاد ار خود بسان حافظ
قرآن ز بر بخوانی در چارده روایت
ز حافظان جهان کس چو بنده جمع نکرد
لطایف حکمی با نکات قرآنی
ندیدم خوشتر از شعر تو حافظ
به قرآنی که اندر سینه داری [۲]

شیراز یکی از مراکز علمی و ادبی[ویرایش]

شیراز در دوره‌ای که حافظ تربیت می‌شد، وضع سیاسی آرام و ثابتی نداشت؛ اما مرکزی بزرگ از مراکز علمی و ا دبی ایران و جهان اسلام به شمار می‌رفت و این مسئله به‌خاطر تدابیر اتابکان سلغری فارس بود که شیراز را در مقابل حملات مغول محفوظ نگه داشتند؛ لذا حافظ در مرکزی که مجمع عالمان، اندیشمندان و سلاطین دانش‌دوست و مروج دانش بود، پرورش یافت؛ چنان‌که در اشعار خود سیاست‌های آنان را ستایش نموده است. [۳]

وضعیت عرفا و شعرای شیراز[ویرایش]

اما به‌خاطر سیاست‌های سختگیرانه پادشاهان، پیروان اهل‌بیت (علیهم) چندان تعصبی به اظهار عقاید خود نشان نمی‌دادند؛ چرا‌که بر اکثر نقاط ایران حاکمان اهل‌سنت و مکتب خلافت حکمرانی می‌کردند و حتی غزنویان در این مورد بسیار سختگیری می‌کردند تا جایی که کتاب‌های شیعیان و مراکز علمی آنها را به آتش کشیدند، و بسیاری از آنان را به خاک و خون کشیدند. بر‌این‌اساس عرفا و شعرای بزرگ و علمای اسلام بیشتر در حالت تقیه زندگی می‌کردند و فضای سیاسی اقتضا می‌کرد که خردمندان اظهار عقیده و مذهب ننمایند؛ بلکه در نوعی استتار به فعالیت فرهنگی بپردازند و از فرصت‌های به وجود آمده به نشر فرهنگ و علوم اقدام نمایند.

حافظ دوستدار اهل‌بیت[ویرایش]

درباره حافظ نیز وضع این‌گونه است و هیچ‌کس با قاطعیت نمی‌تواند بگوید که حافظ شیرازی پیرو مکتب تشیع است یا نه؛ ولی در این قول همه اتفاق دارند که او از دانشمندان و ادیبان بزرگ جهان اسلام و ایران است و هرگز نمی‌توان او را با قیود محصور کرد و به گروهی خاص منتسب داشت؛ چون او از نظر عرفان و شناخت به جایگاه و مرتبه‌ای رسیده بود که به‌جز پیروی از اسلام راستین و مکتب اهل‌بیت (علیهم) نمی‌توان به آن جایگاه رسید؛ اما بنا بر اقتضای زمانه از اظهار و آشکار کردن این اندیشه‌ها معذور بود؛ ‌ولی در هر صورت قراینی در دیوان و آثار او وجود دارد که عشق او را به خاندان پیامبر و امیرمؤمنان به اثبات می‌رساند؛ چنان‌که مولوی، سعدی و عطار نیز از این ویژگی برخوردارند و هریک از آنها در اشعار خود ارادت کامل خویش را به اهل‌بیت اظهار کرده‌اند.

دستیابی به کمال از دیدگاه حافظ[ویرایش]

حافظ در جایی نجات و رسیدن به کمال را این‌گونه ممکن می‌داند:
حافظ اگر قدم زنی در ره خاندان به صدق
بدرقه رهت شود همت شحنه نجف
شارحان اشعار حافظ، این بیت را چنین توضیح داده‌اند:
ای حافظ اگر راه خاندان پیامبر را صادقانه بپویی، عنایت و توجه امیر نجف علی ـ علیه‌السلام ـ نگاهبان تو خواهد شد. [۴]

شیعه بودن حافظ[ویرایش]

مرحوم شهید مطهری از محیط طباطبایی نقل نموده است که «حافظ را در عصر خودش و عصرهای بعد شیعه... می‌دانستند.» [۵]

منابعی برای مطالعه بيشتر[ویرایش]

۱. اعيان الشيعه، تأليف سيدمحسن امين.
۲. عرفان حافظ، تأليف شهيد مطهری.
۳. مجالس المؤمنين، تأليف قاضی نورالله شوشتری.
۴. شرح اشعار حافظ، تأليف خطيب رهبر.

پانویس[ویرایش]
 
۱. ر.ک: دیوان حافظ، تصحیح خطیب رهبر، تهران، صفی علی‌شاه، ۱۳۷۱، مقدمه.
۲. دیوان حافظ، تصحیح خطیب رهبر، تهران، صفی علی‌شاه، ۱۳۷۱، ص ۲۰.
۳. صفا، ذبیح‌الله، ‌تاریخ ادبیات، ‌تهران، ‌انتشارات فردوس، چاپ نهم،۱۳۷۲، ج ۳، بخش دوم، ص ۱۰۶۴.
۴. ديوان حافظ، تصحيح خطيب رهبر، تهران، صفی علی‌شاه، ۱۳۷۱، ص ۴۰۳.
۵. مطهری، عرفان حافظ، تهران،‌صدرا، چاپ پانزدهم، ۱۳۷۷، ص۶۲.


منبع[ویرایش]

سایت اندیشه قم.    


رده‌های این صفحه : رجال | شخصیتها




جعبه‌ابزار