اختصاص ربوبیت به خداوندذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه:ربوبیت الهی،صفات خداوند.
پرسش:آیا ربوبیت تنها مخصوص خدای متعال است، یا بندگانی که دارای مقام خلیفة الله هستند، نیز در این زمینه تأثیر و سهمی دارند؟ (البته مراد غیر خالقیت است) اگر این نحوه از تأثیر را دارند؟، لطفا موضوع را به گونه ای که با عقیده توحید تضادی نداشته باشد، توضیح دهید.
پاسخ :برای روشن شدن پاسخ چند مطلب را باید متذکر شویم:


معنای ربوبیت

[ویرایش]

ربوبیت از واژه "رب"، در زبان عربی در مواردی؛ مانند مالک، صاحب، آقا (سید)، مدبر، قیم، منعم و تربیت کننده، به کار می رود. لغت شناسان بر این باورند که واژه "رب" به صورت مطلق فقط در مورد خداوند به کار می رود، اما به صورت مضاف در مورد غیر خداوند نیز به کار می رود؛ مانند "رب البیت" و "رب الابل".
راغب اصفهانی بر این عقیده است که ریشه اصلی این کلمه از تربیت است؛ یعنی خلق نمودن یک چیز لحظه به لحظه و در حالات مختلف تا به حد کمال برسد.

← توضیح علامه طباطبایی


علامه طباطبائی (رحمة الله علیه) در توضیح واژه رب می گوید: "معناى این کلمه مالکى است که امر مملوک خود را تدبیر کند، پس معناى مالک در کلمه (رب) خوابیده، و ملک نزد ما اهل اجتماع و در ظرف اجتماع، یک نوع اختصاص مخصوص است که به خاطر آن اختصاص، چیزى قائم به چیزى دیگر مى‌شود، و لازمه آن صحت تصرفات است، و صحت تصرفات قائم به کسى مى‌شود که مالک آن چیز است. وقتى مى‌گوییم: فلان متاع ملک من است، معنایش این است که آن متاع یک نوع قیامى به وجود من دارد، اگر من باشم مى‌توانم در آن تصرف کنم، ولى اگر من نباشم دیگرى نمى‌تواند در آن تصرف کند.
البته این معناى ملک در ظرف اجتماع است که (مانند سایر قوانین اجتماع) امرى وضعى و اعتبارى است، نه حقیقى، الا این که این امر اعتبارى از یک امر حقیقى گرفته شده، که آن را نیز ملک مى‌ نامیم، توضیح این که ما در خود چیزهایى سراغ داریم که به تمام معناى کلمه، و حقیقتا ملک ما هستند، و وجودشان قائم به وجود ما است؛ مانند اجزای بدن ما، و قواى بدنى ما، بینایى ما، و چشم ما، شنوایى ما، و گوش ما، چشایى ما، و دهان ما، لامسه ما، و پوست بدن ما، بویایى ما، و بینى ما، و نیز دست و پا و سایر اعضاى بدن ما، که حقیقتا مال ما هستند، و مى‌شود گفت مال ما هستند؛ چون وجودشان قائم به وجود ما است، اگر ما نباشیم چشم و گوش ما جداى از وجود ما هستى علی حده‌اى ندارند، و معناى این ملک همین است که گفتیم: اولا هستیشان قائم به هستى ما است، ثانیاً: جدا و مستقل از ما وجود ندارند، ثالثاً: این که ما مى‌توانیم طبق دلخواه خود از آنها استفاده کنیم، و این معناى ملک حقیقى است.
آن گاه آنچه را هم که با دست رنج خود، و یا راه مشروعى دیگر به دست مى‌ آوریم، ملک خود مى‌ دانیم؛ چون این ملک هم مانند آن ملک چیزى است که ما به دلخواه خود در آن تصرف مى‌ کنیم، و لکن ملک حقیقى نیست، به خاطر این که ماشین سوارى من و خانه و فرش من وجودش قائم به وجود من نیست، که وقتى من از دنیا مى‌ روم آنها هم با من از دنیا بروند، پس ملکیت آنها حقیقى نیست، بلکه قانونى و چیزى شبیه به ملک حقیقى است.
از میان این دو قسم ملک، آنچه صحیح است که به خدا نسبت داده شود، همان ملک حقیقى است، نه اعتبارى، چون ملک اعتبارى با بطلان اعتبار، باطل مى‌ شود، یک مال مادام مال من است که نفروشم، و به ارث ندهم، و بعد از فروختن اعتبار ملکیت من باطل مى‌ شود، و معلوم است که مالکیت خداى تعالى نسبت به عالم باطل شدنى نیست.
نیز پر واضح است که ملک حقیقى جداى از تدبیر تصور ندارد؛ چون ممکن نیست فرضا کره زمین با همه موجودات زنده و غیر زنده روى آن در هستى خود محتاج به خدا باشد، ولى در آثار هستى مستقل از او و بى نیاز از او باشد. وقتى خدا مالک همه هستى‌ها است، هستى کره زمین از او است، و هستى حیات روى آن، و تمامى آثار حیات از او است، در نتیجه پس تدبیر امر زمین و موجودات در آن، و همه عالم از او خواهد بود؛ پس او رب تمامى ما سواى خویش است؛ چون کلمه رب بمعناى مالک مدبر است".

← توضیح شیخ الرئیس


شیخ الرئیس ابن سینا نیز در این باره می گوید: "ربوبیّت ربّ عبارت از: تربیت کامله حضرت حق سبحانه است، مر مکوّنات و موجودات را، و تربیت نیز عبارت و اشارت است بتسویه مزاج بدنى؛ زیرا انسان موجود کامل محسوب نمى‌شود مادام که بدن او مستعدّ و آماده نشود. و مقرر است که همین استعداد حاصل نمى‌ شود، مگر به تربیت لطیفه و تمزیج پاکیزه و نیکو که عقل عقلا از درک آن قاصر آید".
[۸] شیخ الرئیس ابن سینا، پنج رساله، ناشر دانشگاه بو على سینا، همدان، ۱۳۸۳ ه ش، چاپ دوم‌، ص ۵۹.


رتبه ربوبیت در میان صفات خداوند

[ویرایش]

در توضیح این مطلب می گوییم: با آن که تمام موجودات عالم مظهرى از مظاهر حق‌ اند و هر یک را مقام و موقعیتى است که مظهر یکى از صفات جمال و کمال و جلال است؛ و مظهر حق اند، با این حال عرفا عموما به ذکر حضرات خمس اکتفا کرده‌ اند که آنها اصول حضرات اند و آنها عبارت اند از:
۱. حضرت غیب مطلق که عالم آن عالم اعیان ثابته است در حضرت علمیه.
۲. حضرت شهادت که مقابل حضرت غیب است و عالم آن عالم ملک است.
۳. حضرت غیب مضاف که بر دو قسم است؛ یکى آن که نزدیک به غیب مطلق است و عالم آن عالم ارواح جبروتیه و ملکوتیه است؛ یعنى عالم عقول و نفوس.
۴. دیگر آن که اقرب و نزدیک تر به عالم شهادت است و عالم آن عالم مثال است.
۵. حضرت جامعه که جامع چهار حضرات است و عالم آن عالم انسان کامل است که جامع جمیع عوالم است.
در شرح دیوان حضرت امیر (علیه السلام) حضرات خمس را چنین شمرده‌ اند: ۱. حضرت غیب الغیوب و غیب مطلق. ۲. حضرت اسما و حضرت صفات و جبروت و برزخ البرازخ و برزخیت اولى و مجمع البحرین و قاب قوسین. ۳. حضرت افعال که عالم امر و عالم ربوبیت و غیب مضاف و غیبت باطن است. ۴. حضرت مثال و خیال منفصل. ۵. حضرت حس و ملک.
[۹] سجادى، سید جعفر، فرهنگ معارف اسلامى‌، انتشارات دانشگاه تهران، تهران‌، ۱۳۷۳ ش‌، چاپ سوم‌، ج ۲، ص ۷۳۲ .


براین اساس، ربوبیت عبارت است از: مرتبه اسماء و صفات و افعال خداوند که همراه با تفصیل است؛ چنان که الوهیت اسم آن مرتبه الاهى است که اسمای ذات و صفات و افعال به اجمال و بدون تفصیل وجود دارند؛ پس مرتبه ربوبیت پایین تر از مرتبه الوهیت است.
[۱۰] سجادى، سید جعفر، فرهنگ معارف اسلامى‌، انتشارات دانشگاه تهران، تهران‌، ۱۳۷۳ ش‌، چاپ سوم‌، ج ۲، ص ۷۳۲ .
به عبارت دیگر، مرتبت واحدیت به اعتبار ایصال و رساندن مظاهر اسما را که عبارت از اعیان و حقایق است، با کمالات ممکن و مناسب خود بر حسب استعدادات آنها در خارج، مرتبت ربوبیت نامند.
[۱۱] سجادى، سید جعفر، فرهنگ معارف اسلامى‌، انتشارات دانشگاه تهران، تهران‌، ۱۳۷۳ ش‌، چاپ سوم‌، ج ۳، ص ۱۷۵۹.

در هر صورت همان گونه که حکیم میرداماد گفته است: مرتبه جاعلیت و ربوبیت، اوّلین تنزّلات و تجلّیات ذات حقّ قیّوم مطلق است، و از این جا است که در سوره حمد که امّ الکتاب است، ربّ العالمین، به دنبال اسم ذات یعنی الله آمده است: (الحمد للّه ربّ العالمین). ‌
[۱۲] میر محمد باقر داماد، جذوات و مواقیت‌، میراث مکتوب، تهران، ۱۳۸۰ ش، چاپ: اول، تصحیح و تعلیق از على اوجبى‌، ص ۱۹۸.


آیا برای غیر خداوند می توان ربوبیت را به کار برد؟

[ویرایش]

در پاسخ باید بگوییم: بر اساس بینش توحیدی، جز ذات متعالی خداوند هیچ موجودی دارای وجود استقلالی نیست؛ غیر از او همه نشانه، مظهر و تجلی آن ذات متعالی اند که در ذات و صفات خود محتاج و وابسته به او هستند، بلکه ذاتشان عین نیاز به خداوند است. براین اساس، ربوبیت ذاتی و استقلالی مخصوص خداوند است و نسبت دادن این صفت الاهی به مخلوق، فقط به عنوان این که مظهر و تجلی صفات خداوند هستند، ممکن و جایز است.
از این رو بر اساس حکمت و عرفان می توان گفت: انسان کامل که نمودار مجموع عالم جسمانى و عالم مثالى و نور است، می تواند مثال عالم ربوبیّت باشد و به همین جهت گفته‌ اند که انسان کامل مظهر اسم اللّه و ربوبیت الاهی است.
توضیح این که عارفان و حکیمان متأله معتقدند: انسان که عالم اصغر است، مثال عالم ربوبیّت است که عالم اکبر است؛ یعنی انسان مجموعه ای از موجودات ملکى و لطایف ملکوتى است، و اشرف از همه است؛ پس آنچه در عالم ربوبیّت است در انسان هست، انسان نمودار مجموع عالم جسمانى و عالم مثالى و نور است؛ و از این جهت گفته‌ اند که انسان کامل مظهر اسم اللّه است؛ زیرا اسم اللّه شامل همه اسم هاى خداوند است و آن مرتبه ربوبیّت است؛ چون عالم ربوبیّت معنایی است که شامل جمیع موجودات است. البته خداوند قیوم بذاته و موجود به وجود اصلی و استقلالی است و غیر او وجودش فرعی و سایه ای است.
[۱۳] محمد شریف نظام الدین احمد بن الهروى، انواریه (ترجمه و شرح حکمة الاشراق سهروردى)، امیر کبیر، تهران، ۱۳۶۳ ش، چاپ دوم‌، ملاحظات: مقدمه از حسین ضیائى‌، ص ۱۸۸.

در هر صورت انسان کامل به دلیل جامعیت وجودی و بر خورداری از مراتب بالای هستی، نسبت به مراتب پایین تر دارای نقش ربوبی و واسطه ای در خلق و پرورش آنها است؛ زیرا نفس انسان کامل واسطه فیض خداوند به سوی مخلوقات است.
[۱۴] گرامی، محمد علی، لولا فاطمه، ص۲۲، چاپ اول، دار الفکر، ۱۳۸۱.
علاوه این که براساس سخن امام صادق (ع) انسان هر قدر در راه عبودیت و فنا در ذات خدا تلاش کند به همان اندازه می تواند به مقام تجلی ربوبی برسد.
[۱۵] "العبودیة جوهر کنهها الربوبیة فما فقد من العبودیة وجد فی الربوبیة". مصباح الشریعة، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۰ق، ج ۱، ص۷.    

نکته پایانی این که هر چند فهم این مطالب و جدا کردن مرز بین توحید و شرک ، غالبا برای عموم مردم دشوار است و چه بسا در اثر نداشتن دانش لازم، دچار انحراف از توحید و افتادن در ورطه شرک می گردند، و به همین جهت ائمه (علیهم السلام) یاران خود را از انتساب و بکار گیری صفت ربوبی در باره خودشان (ائمه) برحذر می داشتند؛ ولی در عین حال با تثبیت اصل قطعی مخلوق و محتاج بودن آنها به خداوند می توان ایشان را به داشتن صفات الاهی و فرابشری توصیف کرد.
[۱۶] فَقَالَ (الصادق ع) "اعْلَمَا أَنَّ لَنَا رَبّاً یَکْلَؤُنَا بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ نَعْبُدُهُ یَا مَالِکُ وَ یَا خَالِدُ قُولُوا فِینَا مَا شِئْتُمْ وَ اجْعَلُونَا مَخْلُوقِینَ فَکَرَّرَهَا عَلَیْنَا مِرَاراً وَ هُوَ وَاقِفٌ عَلَى حِمَارِهِ . بحار الانوار، ج ۴۷، ص ۱۴۸.    



پانویس

[ویرایش]
 
۱. ابن منظور، لسان العرب، ماده "ربب".    
۲. طبرسی، ابی علی فضل بن حسن، مجمع البیان، ج ۱، ص ۵۹ مکتبة العلمیة الاسلامیة، بی جا و بی تا.    
۳. راغب اصفهانی، مفردات، ماده رب.    
۴. راغب اصفهانی، مفردات، ماده رب.    
۵. ابن منظور، لسان العرب، ماده "ربب".    
۶. راغب اصفهانی، مفردات، ماده رب.    
۷. المیزان، ترجمه، موسوی همدانی، ج ‌۱، ص ۳۴.    
۸. شیخ الرئیس ابن سینا، پنج رساله، ناشر دانشگاه بو على سینا، همدان، ۱۳۸۳ ه ش، چاپ دوم‌، ص ۵۹.
۹. سجادى، سید جعفر، فرهنگ معارف اسلامى‌، انتشارات دانشگاه تهران، تهران‌، ۱۳۷۳ ش‌، چاپ سوم‌، ج ۲، ص ۷۳۲ .
۱۰. سجادى، سید جعفر، فرهنگ معارف اسلامى‌، انتشارات دانشگاه تهران، تهران‌، ۱۳۷۳ ش‌، چاپ سوم‌، ج ۲، ص ۷۳۲ .
۱۱. سجادى، سید جعفر، فرهنگ معارف اسلامى‌، انتشارات دانشگاه تهران، تهران‌، ۱۳۷۳ ش‌، چاپ سوم‌، ج ۳، ص ۱۷۵۹.
۱۲. میر محمد باقر داماد، جذوات و مواقیت‌، میراث مکتوب، تهران، ۱۳۸۰ ش، چاپ: اول، تصحیح و تعلیق از على اوجبى‌، ص ۱۹۸.
۱۳. محمد شریف نظام الدین احمد بن الهروى، انواریه (ترجمه و شرح حکمة الاشراق سهروردى)، امیر کبیر، تهران، ۱۳۶۳ ش، چاپ دوم‌، ملاحظات: مقدمه از حسین ضیائى‌، ص ۱۸۸.
۱۴. گرامی، محمد علی، لولا فاطمه، ص۲۲، چاپ اول، دار الفکر، ۱۳۸۱.
۱۵. "العبودیة جوهر کنهها الربوبیة فما فقد من العبودیة وجد فی الربوبیة". مصباح الشریعة، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۰ق، ج ۱، ص۷.    
۱۶. فَقَالَ (الصادق ع) "اعْلَمَا أَنَّ لَنَا رَبّاً یَکْلَؤُنَا بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ نَعْبُدُهُ یَا مَالِکُ وَ یَا خَالِدُ قُولُوا فِینَا مَا شِئْتُمْ وَ اجْعَلُونَا مَخْلُوقِینَ فَکَرَّرَهَا عَلَیْنَا مِرَاراً وَ هُوَ وَاقِفٌ عَلَى حِمَارِهِ . بحار الانوار، ج ۴۷، ص ۱۴۸.    


منبع

[ویرایش]

پایگاه اسلام کوئست    


رده‌های این صفحه : خدا شناسی | صفات الهی | کلام




جعبه ابزار
جعبه‌ابزار