استنباطذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: استنباط، احکام، قرآن مجید، سنت، عقل، اجماع، حدیث ثقلین، ائمه اطهار علیهم‌السلام.
پرسش: احکامی که در قرآن نیامده، چگونه از آن استنباط می‌شود؟
پاسخ: لازم است قبل از همه چیز نکاتی را جهت روشن شدن پاسخ بیان داریم:


نکات مقدماتی[ویرایش]


← أ. تعداد آیات احکام و نقش پیامبر اکرم
قرآن، کلیات و اصول احکام را بیان نموده است، و آنچه مشهور است تعداد آیات قرآن که مربوط به احکام می‌شوند. حدود پانصد آیه می‌باشد، [۱] و حال آن‌که تنها مسائلی که مربوط به فروعات نماز می‌باشند، حدود ۲۰۰۰ مسئله می‌باشد، از اینجا نتیجه می‌گیریم که تمام جزئیات احکام و فروعات آن در قرآن وارد نشده است؛ بلکه در کنار قرآن پیامبر اکرم ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ آیات را تفسیر می‌کرد، مجملات و متشابهات را، و تمام احکام را از واجبات و مستحبات و محرمات، که مردم بدان نیاز داشتند برای حضرت علی ـ علیه‌السلام ـ املا می‌فرمود، و علی ـ علیه‌السلام ـ آن‌ها را می‌نوشت، [۲]و در کتابی به نام «صحیفة جامعه» در زمان خود پیامبر ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ جمع‌آوری شد، منتهی عده‌ای از انتشار آن جلوگیری نمودند، و کتاب مذکور در نزد ائمه ـ علیهم‌السلام ـ یکی پس از دیگری و اکنون در نزد امام زمان ـ عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف ـ موجود می‌باشد. [۳]

← ب. حدیث ثقلین و نقش ائمه اطهار
پیامبر اسلام ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ فرمود: من در بین شما دو امانت گران‌بها باقی می‌گذارم، وقتی به آن دو تمسک جویید، بعد از من گمراه نخواهید شد...، یکی کتاب خدا و دیگری عترت و اهل بیتم، و این دو تا روز قیامت از یک‌دیگر جدا نخواهند شد، از حدیث فوق استفاده می‌شود:

۱. قرآن و عترت از هم جدایی‌ناپذیرند؛
۲. پی‌روی از اهل بیت ـ علیهم‌السلام ـ مثل قرآن بدون قید و شرط واجب می‌باشد؛
۳. با توجه به دو نکته قبل عصمت اهل‌ بیت ـ علیهم‌السلام ـ به‌خوبی اثبات می‌شود؛
۴. قرآن و عترت تا قیامت در کنار هم‌اند؛
۵. جدایی و یا پیشی گرفتن از اهل‌بیت ـ علیهم‌السلام ـ مایه گمراهی است؛
۶. عترت از همه افضل و اعلم می‌باشند. [۴]

← ج. نقش اجتهاد
اجتهاد یا تفقه در دوره خاتمیت، وظیفه بسیار حساس و اساسی بر عهده دارد و از شرایط امکان جاوید ماندن اسلام است، اجتهاد نیروی محرکه اسلام است.

←← دیدگاه ابن سینا
ابن سینا درباره نقش اجتهاد می‌گوید: کلیات اسلامی ثابت و لا یتغیر و محدود است و اما به حوادث و مسائل نامحدود و متغیر، و هر زمانی مقتضیات مخصوص خود و مسائل مخصوص خود را دارد، به همین جهت ضرورت دارد که در هر عصر و زمانی گروهی متخصص و عالم به کلیات اسلامی و عارف به مسائل و پیش‌آمدهای زمان عهده‌دار اجتهاد و استنباط حکم، مسائل جدید از کلیات اسلامی بوده باشند. [۵]

استنباط احکام[ویرایش]

با توجه به نکات پیش گفته، پاسخ این سؤال است که منابع فقه و احکام، از نظر شیعه منحصر به قرآن کریم نیست؛ بلکه چهار منبع در مجموع برای استخراج و استنباط احکام وجود دارد که اجمالاً بدان‌ها اشاره می‌شود:

← أ. قرآن
بدون شک اولین منبع احکام و مقررات اسلام قرآن است؛ البته هم‌چنان که بیان شد، آیات قرآن منحصر به احکام و مقررات عملی نیست، در قرآن صدها گونه مسئله طرح شده است که حدود پانصد آیه آن مربوط به احکام می‌باشد. [۶]

← ب. سنت
سنت یعنی گفتار، یا کردار، یا تأیید معصوم (پیامبر اکرم و ائمة اطهار علیهم‌السلام) بدیهی است که اگر در سخنان رسول اکرم و یا ائمة اطهار ـ علیهم‌السلام ـ یک حکمی بیان شده باشد و یا ثابت شود که وظیفه‌ای دینی را عملاً به‌گونه‌ای انجام داده‌اند و یا محقق شود که دیگران برخی وظایف دینی را در حضور ایشان به گونه‌ای انجام می‌دادند، و مورد تقریر و تأیید و امضای عملی ایشان قرار گرفته است (یعنی با سکوت خود صحه گذاشته‌اند) کافی است که یک فقیه بدان استناد کند. [۷]

← ج. اجماع
اجماع یعنی اتفاق آراء علمای مسلمین در یک مسأله، از نظر علمای شیعه، اجماع از آن نظر حجت است که اگر عموم مسلمین در یک مسئله وحدت نظر داشته باشند دلیل بر این است که این نظر را از ناحیة شارع اسلام (پیامبر و ائمة اطهار علیهم‌السلام) تلقی کرده‌اند.

← د. عقل
حجیت عقل از نظر شیعه به این معناست که اگر در موردی عقل، حکم قطعی داشت و با شرع مقدس سازگار بود حجت و معتبر است.

مهم‌ترین منبع استنباط احکام در عصر غیبت[ویرایش]

مهم‌ترین منبع استنباط احکام در عصر غیبت برای مراجع عالی‌قدر، بعد از قرآن کریم سخنان و اخباری است که از معصومان ـ علیهم‌السلام ـ رسیده است، و در مجموعه‌های روایی با سند متصل به معصومان جمع‌آوری شده است که اهم آن‌ها، عبارتند است از:

← أ. اصول و فروع کافی
اصول و فروع کافی، نوشته محمد بن یعقوب کلینی رازی (م ۳۲۹) که مجموعاً دارای ۶۱۹۹ حدیث در موضوعات مختلفی، چون توحید، ایمان و کفر، طهارت، نماز، زکات، روزه، جهاد، ارث، حدود، قضا و... می‌باشد.

← ب. من لا یحضره الفقیه
من لا یحضره الفقیه، نوشته ابوجعفر محمد بن علی، صدوق، که در چهار جلد دارای ۵۹۰۱ روایت در موضوعات مختلف فقهی است. [۸]

← ج. تهذیب الاحکام
تهذیب الاحکام، نوشته محمد بن حسن طوسی (م ۴۶۰ق) این کتاب در ده جلد و مشتمل بر ۱۳۵۹۰ حدیث در موضوعات مختلف احکامی، چاپ شده است.

← د. الاستبصار
الاستبصار هم از تألیفات شیخ طوسی می‌باشد، این کتاب دارای چهار جلد مشتمل بر ۵۵۱۱ روایت فقهی و احکامی می‌باشد. [۹]

تدوین مجموعه‌هایی حدیثی[ویرایش]

از دوران صفویه به بعد، مجموعه‌هایی حدیثی تدوین شد که کار استنباط را برای فقها سهل و ساده نموده است، به این صورت که تمام روایات مربوط به یک موضوع فقهی در یک‌جا و در باب و فصل خاص جمع‌آوری شده است که فقیه با مراجعه به آن‌ها، جزئیات احکام را استنباط و استخراج می‌کند؛

← بیان یک نمونه
به‌عنوان نمونه، در قرآن کریم، درباره نماز آن‌چه آمده است، دستورات کلی است که «اقیموا الصلوة» نماز را به پا دارید، اما کیفیت آن چگونه است و این‌که واجبات آن چیست؟ و ... هیچ‌کدام در قرآن بیان نشده است؛ بلکه از روایات استفاده می‌شود؛ چنان‌که در روایتی می‌خوانیم که حماد بن عیسی به امام صادق ـ علیه‌السلام ـ عرض کرد: کیفیت نماز خواندن را به من یاد بده، امام صادق ـ علیه‌السلام ـ برخاست و طریقه نماز را به او تعلیم داد. [۱۰]

← وسائل‌ الشیعه
یکی از مهم‌ترین این مجموعه‌ها مجموعه کتاب «وسائل‌ الشیعه» است، این کتاب نوشته محمد بن حسن حر عاملی (م ۱۱۰۴) می‌باشد، در این اثر تنها روایات فقهی در ابواب مختلف جمع‌آوری شده است، مجموع روایات آن ۳۵۸۶۸ حدیث می‌باشد، نتیجه این شد احکامی که در قرآن نیامده از طریق روایات و گاهی از طریق عقل و اجماع، توسط مجتهدان جامع الشرایط، استنباط و استخراج می‌شوند.

منابعی برای مطالعه بیش‌تر[ویرایش]


۱. آشنایی با متون حدیث و نهج‌البلاغه، مهدی مهریزی، ص ۱۹ ـ ۱۴۰.
۲. آشنایی با علوم اسلامی، اصول فقه، فقه استاد مرتضی مطهری، ص ۱۱ ـ ۱۸.
۳. گنجینة معارف قهی قرآن، ترجمه و شرح کنز العرفان، سید عبدالله اصغری، تمام کتاب.
۴. علم الحدیث، کاظم مدیر شانه‌چی، ص ۷۶ ـ ۸۰.

پانویس[ویرایش]
 
۱. سيوري، فاضل مقداد، كنز العرفان، تهران، انتشارات مرتضوي، چاپ پنجم، ۱۳۷۳، ج ۱، ص ۵.
۲. فیض کاشانی، تفسیر صافی، بیروت، مؤسسة اعلمی، ج ۱، ص ۴۲.    
۳. حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، بیروت، دارالکتب الاسلامیه احیاء التراث العربی، چاپ چهارم، ۱۳۹۱، ص ۳، مقدمه.
۴. مکارم شیرازی، ناصر و جمعی از دانشمندان، پیام قرآن، قم، انتشارات نسل جوان، ج ۹، ص ۶۲.
۵. مطهری، مرتضی، روحانیت، قم، انتشارات دفتر تبلیغات، چاپ اول، ۱۳۶۵، ص ۶۶.
۶. مظفر، محمدرضا، اصول الفقه، نجف، دارالنعمان، ۱۳۸۶، ج ۲، ص ۵۱ ۵۲.
۷. مظفر، محمدرضا، اصول الفقه، نجف، دارالنعمان، ۱۳۸۶، ج ۲، ص ۶۱ ـ ۷۲ و ۱۴.
۸. مظفر، محمدرضا، اصول الفقه، نجف، دارالنعمان، ۱۳۸۶، ج ۲، ص ۷۸.
۹. مهریزی، مهدی، آشنایی با متون حدیث و نهج‌البلاغه، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۷، ص ۱۰۱.
۱۰. وسائل‌الشیعه، وسائل الشیعه، بیروت، دارالکتب الاسلامیه احیاء التراث العربی، چاپ چهارم، ۱۳۹۱، ج ۴، ص ۶۷۳، باب ۱ از ابواب افعال صلاة، روایت ۱.


منبع[ویرایش]
سایت اندیشه قم.    


رده‌های این صفحه : اصول فقه | اجتهاد و تقلید | مباحث حجت | سنت




جعبه‌ابزار