گناه بودن سوء‌ظنذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: سوء‌ظن، حسد، افکار منفی، گناه، حرام.

پرسش: آیا افکار منفی مثل سوء‌ظن، حسد و ... که یک آن در فکر شخص خطور می‌کند، گناه حساب می‌شود؟ درصورتی‌که شخص از لحاظ باطنی سعی در درست کردن خود دارد، این افکار منفی چه حکمی دارند؟ و با آن، چه باید کرد؟

پاسخ: بی‌تردید نمی‌توان مطلق گمان را بدون قیدوشرط، گناه و حرام دانست؛ مگر آن‌که در پیدایش آن، اراده شخص دخیل باشد و مقدماتش را با اراده و اختیار فراهم کند یا آن‌که به گمانش ترتیب اثر سوئی بدهد.


حکم سوءظن به طور مطلق

[ویرایش]

بی‌تردید نمی‌توان مطلق گمان را بدون قیدوشرط، گناه و حرام دانست؛ زیرا خاطرات زودگذر و تصورات ذهنی در برخورد با حوادثی که در اطراف انسان می‌گذرد، امری قهری و طبیعی و خارج از دایره اختیار انسان است. این‌گونه خاطرات به هیچ وجه قابل اتصاف به خوب و بد اخلاقی یا حرام و غیر حرام شرعی و تکلیفی نیست؛ مگر آن‌که در پیدایش آن، اراده شخص دخیل باشد و مقدماتش را با اراده و اختیار فراهم کند یا آن‌که به گمانش ترتیب اثر سوئی بدهد؛ مثلاً با تجسس در اسرار دیگران مقدمات پیدایش سوءظن را ایجاد کند یا آن‌که به صرف سوءظن، دیگران را متهم سازد. در این صورت، سوءظن به دایره اختیارات باز می‌گردد و دیگر یک پدیده قهری و طبیعی به حساب نمی‌آید؛ بنابراین از مقدمات سوءظن (مانند تجسس و گوش دادن به شایعات) باید پرهیز کرد و نیز در صورت بروز سوءظن باید آن را به فراموشی سپرد و از پی‌گیری و ترتیب اثر دوری جست.

ترتیب اثر دادن به سوءظن

[ویرایش]

نکته دیگری که یادآوری آن مفید به نظر می‌رسد، آن است که ترتیب اثر دادن به سوءظن به دو گونه است:
۱. ترتیب اثر قلبی که علمای اخلاق از آن به «عقد القلب» تعبیر کرده‌اند؛
۲. ترتیب اثر دادن عملی که عملاً به صورت تهمت و غیبت یا تضییع حقوق دیگران تحقق می‌پذیرد.

← ترتیب اثر قلبی


ترتیب اثر قلبی آن است که انسان گمان خود را که در ابتدا یک تصور ساده و خاطره زودگذر بیش نیست، در ذهن بسپارد، پس آن را پرورش دهد و به صورت نوعی باور (عقد القلب) درآورد؛ به‌طوری‌که امر بر خودش نیز مشتبه شود و گمانش را به جای یقین بگیرد و آثار علم و یقین بر آن بار کند؛ مثلاً بگوید: حتماً فلانی این چنین ... است. در چنین وضعی انسان نسبت به دوستش بدگمان شده و حس اعتمادش سلب می‌گردد. این حالت، نوعی بیماری روحی و اخلاقی است که در صورت شمول و عمومیت، اساس زندگی را متزلزل می‌کند و جامعه را به فساد و تباهی می‌کشد.

←← حدیثی از پیامبر


پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) می‌فرماید: «هرگاه گمان بردید، پیرامون آن جست‌وجو و تحقیق نکنید و هرگاه حسد ورزیدید، آن را دنبال نکنید و هرگاه فال بد زدید (اعتنا نکرده)، کار خود را انجام دهید».

←← دیدگاه شهید ثانی


مرحوم شهید ثانی (رحمة‌الله‌علیه) در این باره می‌فرماید: «همان‌گونه که بدگویی پشت سر انسان مؤمن حرام است و کسی حق ندارد در غیاب دیگری بدگویی کند و بدی‌های او را به دیگران بازگو نماید، سوءظن و حدیث نفس به آن نیز جایز نیست. (آن‌گاه می‌فرماید: ) مقصود از سوءظن عقد قلب است؛ به این معنی که انسان آنچه را که در ذهنش وارد شده است، بپذیرد و به آن معتقد باشد و گناه وی را قطعی بداند؛ با این‌که در واقع برای او ثابت نشده است و تنها به صرف سوءظن او را محکوم کند و آبروی او را در میان مردم ببرد. این سوءظن گناه دارد و حرام است؛ اما خاطره‌های زودگذر را خدا می‌بخشد».

←← حدیثی دیگر


پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) راه رفع این مرضی را این چنین بیان می‌دارد: «اذا ظَنَنْتَ فَلا تُحَقَّقْ»؛ هرگاه به کسی بدگمان شدی، آن را تصدیق مکن؛ یعنی به صرف گمان چیزی را باور مدار.

← ترتیب اثر عملی


ترتیب اثر عملی، عبارت است از این‌که انسان گمان خود را یک واقعیت مسلم تلقی کرده و آثار واقع را بر آن بار کند؛ مثلاً ظن خود را به صورت یک خبر قطعی بازگو نماید و دیگران را به صرف گمان، متهم و محکوم سازد. بدیهی است نتیجه این‌گونه برخورد جز تهمت و غیبت و هتک آبرو و تضییع حقوق افراد و جامعه چیز دیگر نمی‌تواند باشد. این قسم از صور سوءظن حرام مسلّم است.

←← حدیثی از ر


رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) می‌فرماید: «خداوند خون و مال و آبروی مسلمان را محترم شمرده و سوءظن به مسلمانان را تحریم فرموده است.
[۴] مهدوی‌کنی، محمدرضا، اخلاق عملی، ص۱۶۸، نشر فرهنگ اسلامی.

انسان مجاهد که درصدد اصلاح نفس خود برآمده و می‌خواهد باطن را صفایی بدهد و از شیطان آن را خالی کند، باید زمام خیال را در دست بگیرد و نگذارد هر جایی که می‌خواهد پرواز کند و مانع شود از این‌که خیال‌های فاسدِ باطل (مثل سوءظن، حسد و...) برای او پیش آید و برعکس، همیشه خیال خود را متوجه امور شریفه (مثل حسن ظن و ...) بکند.
این کار اگرچه اول قدری مشکل به نظر می‌رسد و شیطان آن را به نظر بزرگ جلوه می‌دهد، ولی با قدری مراقبت و مواظبت کار آسانی می‌شود.

راهکارها

[ویرایش]

اکنون به برخی راهکارهای عملی اشاره می‌کنیم:

← مراقبت از ورودی‌های قلب


گوش و چشم، ورودی‌های قلب هستند. باید نگهبان خوبی باشیم و از ورود افکار متفرقه مثل غیبت و ... جلوگیری کنید.

←← حدیثی از امام علی


امام علی (علیه‌السّلام) می‌فرماید: «دل کتاب دیده است».

← خودداری از اعمال سوء‌ظن


از اعمال و ظاهر کردن حسد و تحقیق در مورد سوءظن نسبت به دیگران خودداری کنیم.

←← حدیثی از پیامبر اکرم


پیامبر اکرم (صلی‌الله‌عليه‌وآله‌وسلم) می‌فرماید: «… اذا حَسَدتَ فلا تَبْغِ و اذا ظَننْتَ فلا تحقق».

← ذکر


هنگام خطور افکار شیطانی (مثل حسد، سوءظن، ...) یاد خدا و کلمه لا اله الا الله را فراموش نکنیم.

←← حدیثی از ابی‌عبدالله


و فی روایة حمران بن ابی‌عبدالله (علیه‌السّلام): عن الوسوسه و ان کثرت، قال: «لا شیء فیها، تقول: لا اله الا الله».

← پرهیز از تجسس


از تجسس و دقت در کارهای دیگران که ربطی به امور زندگی ما ندارد بپرهیزیم.

←← حدیثی از پیامبر خدا


پیامبر اکرم (صلی‌الله‌عليه‌وآله‌وسلم) می‌فرماید: «از گمان دوری کنید؛ زیرا گمان دروغ‌ ترین سخن است، به سخنان مردم گوش فرا ندهید و عیبشان را پی‌جویی نکنید».

← حمل بر صحت کردن کارهای دیگران


کارهای دیگران را حمل بر صحت بکنیم و تا امکان دارد کار دیگران را به‌خوبی توجیه و تحلیل کنیم.

←← حدیثی از پیامبر اسلام


پیامبر اکرم (صلی‌الله‌عليه‌وآله‌وسلم) می‌فرماید: «برای گفتار و کرداری که از برادرت سر می‌زند، عذری بجوی و اگر نیافتی، عذری بتراش».

← دقت کردن در اعمال خود


سعی کنیم بیشتر در رابطه با رفتار و اعمال خودمان دقت کنیم.
مرا پیر دانای مرشد شهاب ••• دو ‌اندرز فرمود بر روی آب
یکی آن‌که بر خویش خوش‌بین مباش ••• دگر آن‌که بر خلق بدبین مباش

پانویس

[ویرایش]
 
۱. محمدی ری‌شهری، محمد، منتخب میزان الحکمه، ص۳۵۳، ح۳۹۱۷، تلخیص حسینی، ترجمه شیخی، دارالحدیث، چاپ دوم، ۱۳۸۳ ش.    
۲. انصاری، مرتضی، فرائد الاصول، ج۲، ص۳۷، مجمع‌الفکر الاسلامی.    
۳. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۵۸، ص۳۲۰، ذیل ح۹.    
۴. مهدوی‌کنی، محمدرضا، اخلاق عملی، ص۱۶۸، نشر فرهنگ اسلامی.
۵. فیض کاشانی، ملا محسن، محجة البیضاء، ج۵، ص۲۶۸.    
۶. محمدی ری‌شهری، محمد، منتخب میزان الحکمه، ص۴۷۳، ح۵۳۰۷، تلخیص حسینی، ترجمه شیخی، دارالحدیث، چاپ دوم، ۱۳۸۳ ش.    
۷. انصاری، مرتضی، فرائد الاصول، ج۲، ص۳۷، مجمع‌الفکر الاسلامی.    
۸. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۵۸، ص۳۲۰، ذیل ح۹.    
۹. انصاری، مرتضی، فرائد الاصول، ج۲، ص۳۹، مجمع‌الفکر الاسلامی.    
۱۰. حر عاملی، محمد بن حسن، وسایل‌الشیعة، ج۴، ص۱۱۹۲، از ابواب فکر، ح۴.    
۱۱. محمدی ری‌شهری، محمد، منتخب میزان الحکمه، ص۱۰۳، ح۱۰۷۱، تلخیص حسینی، ترجمه شیخی، دارالحدیث، چاپ دوم، ۱۳۸۳ ش.    
۱۲. محمدی ری‌شهری، محمد، منتخب میزان الحکمه، ص۳۵۳، ح۳۹۱۰، تلخیص حسینی، ترجمه شیخی، دارالحدیث، چاپ دوم، ۱۳۸۳ ش.    


منبع

[ویرایش]


سایت ‌اندیشه قم، برگرفته از مقاله «گناه بودن سوء‌ظن»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۷/۰۵/۰۷.    



رده‌های این صفحه : مقالات ‌اندیشه قم




جعبه ابزار
جعبه‌ابزار