کاتبان وحیذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: کاتبان وحی، قرآن،پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم).

پرسش: چه افرادی به عنوان کاتبان وحی هنگام نزول آیات قرآن در کنار پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) حضور داشته و آن‌ را می‌نگاشتند؟

پاسخ اجمالی: نام برخی از کاتبان وحی که در کتب اسلامی ذکر شده‌اند به قرار زیر است: امام علی (علیه‌السّلام)، زید بن ثابت، ابی بن کعب، عبدالله بن ابی‌سرح، ابان بن سعید، علاء بن حضرمی، شرجیل بن حسنه طانحی و ...


مقدمه

[ویرایش]

پس از نزول آیات قرآن بر پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، حضرتشان آنها را تلاوت فرموده و افراد مخصوصی که در کنار ایشان بودند، آن آیات را می‌نوشتند. البته دلیلی وجود ندارد که غیر از آنان، افراد دیگر حق نگارش آیات را نداشتند.
به هر حال، نزول قرآن در شرایط مختلفی انجام شد و ممکن بود در هر مقطع، افراد مختلفی در کنار پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) حضور داشته باشند؛ از این‌رو بعید است فرد خاصی همواره در هنگام نزول تمام آیات در کنار پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به عنوان کاتب وحی حضور می‌داشت. هم‌چنین افرادی نیز به عنوان کاتب پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) معرفی شده‌اند که مشخص نیست که آیا کاتب قرآن بودند و یا سخنان و نامه‌های آن‌حضرت را می‌نوشتند. با این وجود، در برخی منابع، افرادی را به عنوان کاتبان وحی معرفی کرده‌اند:

← امام علی


امام علی (علیه‌السّلام) از اولین کاتبان وحی بود. ایشان ‌فرمود: «هیچ آیه‌ای از قرآن بر رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) نازل نشد، مگر آن‌که آن‌را بر من می‌خواند و املا می‌فرمود و من آن‌را با خط خود می‌نوشتم و تاویل و تفسیر و ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه آن‌را به من آموخت و از خدای تعالی خواست که فهم و حفظ آن‌را به من تعلیم دهد و هیچ آیه‌ای از کتاب خدا را فراموش نکردم...‌».
امام صادق (علیه‌السّلام) فرمود: اگر کسی از مردم ادعا کند که تمام قرآن را همان‌گونه که نازل شده است، گردآوری کرده، دروغ‌گو است و قرآن با چنین دقتی تنها نزد امام علی (علیه‌السّلام) و امامان بعد می‌باشد». همچنین گزارش شده که امام علی (علیه‌السّلام) علاوه بر آنکه کاتب وحی بود، متون دیگر را نیز برای پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) می‌نوشت.

← زید بن ثابت


برخی گزارشات تاریخی حکایت از کاتب وحی بودن زید بن ثابت دارند. او هم‌چنین نامه‌های پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) برای پادشاهان را می‌نوشت؛ اما در بخشی از دوران نزول وحی (به دلیل سن کمی که داشت) نمی‌توان او را از کاتبان وحی به شمار آورد.

← ابی بن کعب


ابی بن کعب از بزرگان یهود بود که اطلاعاتی از کتاب‌های کهن داشت و هنگامی که مسلمان شد، به کتابت وحی پرداخت. او در نوشتن سور مکی حضور نداشت. اما برخی منابع، او را به عنوان اولین کسی معرفی کردند که در مدینه وحی را می‌نوشت.

← عبدالله بن ابی‌سرح


عبدالله بن ابی‌سرح که برادر رضاعی عثمان است در مکه به پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) ایمان آورد و سپس به مدینه هجرت کرد و از آن‌جا که دارای خط زیبایی بود، هنگام نزول وحی، نزد پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) ‌رفته و آن‌را می‌نوشت؛ اما بعد از مدتی مرتد شده و به سوی مکه بازگشت.
[۱۲] صفدی، صلاح الدین خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۱۷، ص۱۹۱، بیروت، دار احیاء التراث، ۱۴۲۰ق.
گفته می‌شود که آیه «وَ مَنْ‌ اَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری‌ عَلَی اللَّهِ کَذِباً اَوْ قالَ اُوحِی...»، در نکوهش او نازل شد و هنگام فتح مکه، پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) دستور کشتن او را صادر کرد، اما عثمان وساطت کرده و مانع از کشتن او شد. وقتی او را دفن کردند، زمین جسد او را قبول نکرد.

← ابان بن سعید بن عاص


ابان بن سعید بن عاص از کاتبان وحی شمرده شده است. او در صلح حدیبیه یا جنگ خیبر اسلام آورد. او به همین دلیل نمی‌توانست در نوشتن آیات مکی و یا آیات سال‌های ابتدایی هجرت حضور داشته باشد.

← علاء بن حضرمی


علاء بن حضرمی نیز از کاتبان وحی است که پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) پیش از فتح مکّه، علاء بن حضرمی را به عنوان نماینده خود نزد فرمانروای بحرین فرستاد که بعد از اسلام آوردن فرمانروا و مردم آن‌جا، از طرف پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به عنوان امیر آن ناحیه منصوب شد.
[۲۰] همدانی، اسحاق بن محمد، سیرت رسول الله، ج۲، ص۱۰۲۶، تحقیق، مهدوی، اصغر، تهران، خوارزمی، چاپ سوم ۱۳۷۷ش.
لذا او دیگر نمی‌توانست آیاتی که بر حضرتشان نازل می‌شد را بنویسد.

← شرجیل بن حسنه طانحی


شرجیل بن حسنه طانحی از کاتبان وحی است. اگرچه او از کسانی بود که در آغاز اسلام ایمان آورد، اما چون به سمت حبشه هجرت کرد؛ نمی‌توانست در نوشتن بخشی از آیات مکی حضور داشته باشد.

← حنظله بن ربیع اسدی


حنظله بن ربیع اسدی که به او حنظله کاتب هم گفته می‌شود، با این وجود گزارش شده که او تنها یک مرتبه توانست برای پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) چیزی بنویسد.

← دیگر کاتبان وحی


غیر از آنچه گفته شد، گزارش‌هایی نیز در کتاب‌های تاریخی و حدیثی وجود دارد که افراد دیگری را به عنوان کاتب وحی معرفی می‌کند:
مغیره بن شعبه، حصین بن نمیر، عثمان بن عفان، خالد بن سعید، ابوبکر، عمر، عثمان، عامر بن فهیره، ثابت بن قیس بن شماس، معاویه بن ابوسفیان، مغیره بن شعبه، عبدالله بن زید، و جهیم بن صلت، زبیر بن عوام، و خالد بن ولید، عمرو بن‌ عاص، عبدالله بن رواحه، محمد بن مسلمه، عبدالله بن عبدالله بن ابی، و معیقیب بن ابی‌فاطمه و...

پانویس

[ویرایش]
 
۱. شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج۱، ص۲۸۴، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ دوم، ۱۳۹۵ق.    
۲. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ج۱، ص۲۲۸، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.    
۳. ابن شهر‌آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی‌طالب، ج۱، ص۱۶۲، قم، علامه، چاپ اول، ۱۳۷۹ق.    
۴. ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصابة فی تمییز الصحابة، ج۷، ص۱۴۸، تحقیق، عبد الموجود، عادل احمد، معوض، علی محمد، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.    
۵. ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله‌، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۲، ص۵۳۸، تحقیق، البجاوی، علی محمد، بیروت، دار الجیل، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.    
۶. ابن شهر‌آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، ج۱، ص۱۶۲.    
۷. ابن شهر‌آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، ج۱، ص۱۶۲.    
۸. یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب‌، تاریخ الیعقوبی، بیروت، ج۲، ص۸۰، دار صادر، چاپ اول، بی‌تا.    
۹. زرکلی، خیر الدین، الاعلام، ج۱، ص۸۲، بیروت، دار العلم للملایین، چاپ هشتم، ۱۹۸۹م.    
۱۰. ابن کثیر دمشقی‌، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، ج۵، ص۳۴۰، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۷ق.    
۱۱. صالحی دمشقی‌، محمد بن یوسف، سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد، ج۱۱، ص۳۷۵، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.    
۱۲. صفدی، صلاح الدین خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۱۷، ص۱۹۱، بیروت، دار احیاء التراث، ۱۴۲۰ق.
۱۳. انعام/سوره۶، آیه۹۳.    
۱۴. قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، ‌ ج۱، ص۲۱۰ – ۲۱۱، محقق، مصحح، موسوی جزائری، سید طیب، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق.    
۱۵. ابن طاووس، علی بن موسی، الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف، ج۲، ص۵۰۲، محقق، مصحح، عاشور، علی، قم، نشر خیام، چاپ اول، ۱۴۰۰ق.    
۱۶. ابن شهر‌آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، ج۱، ص۱۶۲.    
۱۷. ابن کثیر دمشقی‌، اسماعیل بن عمر، البدایةوالنهایة، ج‌۵، ص۳۴۰.    
۱۸. ابن شهر‌آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، ج۱، ص۱۶۲.    
۱۹. یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب‌، تاریخ‌ الیعقوبی، ج‌۲، ص۸۰.    
۲۰. همدانی، اسحاق بن محمد، سیرت رسول الله، ج۲، ص۱۰۲۶، تحقیق، مهدوی، اصغر، تهران، خوارزمی، چاپ سوم ۱۳۷۷ش.
۲۱. ابن شهر‌آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، ج۱، ص۱۶۲.    
۲۲. یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب‌، تاریخ ‌الیعقوبی، ج‌۲، ص۸۰.    
۲۳. ابن اثیر جزری، علی بن محمد، اسد الغابة فی معرفة الصحابة، ج۲، ص۳۶۱، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۹ق.    
۲۴. ابن شهر‌آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، ج۱، ص۱۶۲.    
۲۵. یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب‌، تاریخ‌ الیعقوبی، ج‌۲، ص۸۰.    
۲۶. ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصابة فی تمییز الصحابة، ج‌۲، ص۱۱۷.    
۲۷. ابن سعد، محمد‌، الطبقات الکبری‌، ج۶، ص۱۲۳، تحقیق، عطا، محمد عبد القادر، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.    
۲۸. ابن شهر‌آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، ج۱، ص۱۶۲.    
۲۹. ابن شهر‌آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، ج۱، ص۱۶۲.    
۳۰. ابن شهر‌آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، ج۱، ص۱۶۲.    
۳۱. یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب‌، تاریخ‌ الیعقوبی، ج‌۲، ص۸۰.    
۳۲. ابن شهر‌آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، ج۱، ص۱۶۲.    
۳۳. ابن سید‌الناس‌، عیون الاثر، ج۲، ص۳۸۲ – ۳۸۳، بیروت، دار القلم‌، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.    


منبع

[ویرایش]

پایگاه اسلام کوئست، برگرفته از مقاله «کاتبان وحی» تاریخ بازیابی۱۳۹۹/۱۰/۱۴.    


رده‌های این صفحه : کاتبان وحی | مباحث حدیثی




جعبه ابزار
جعبه‌ابزار