چگونگی معرفی خدا به کودکانذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: معرفی خدا، وصف خدا، کودکان.

پرسش: توصیف خدا برای یک بچه چهارساله چه‌گونه است؟

پاسخ:



مقدمه بحث

[ویرایش]

پیش از هر چیزی باید نگاهی از زاویه روان‌شناسی رشد به خصوصیات و ویژگی‌های کودکانی که در این سن هستند بیندازیم تا بهتر بتوانیم عمل کنیم. بعد از آن نگاهی به نکات کاربردی و کلیدی در باب معرفی خدا به کودکان می‌اندازیم. بر همین اساس پاسخ ما دارای دو بخش خواهد بود.

ویژگی‌های روان‌شناختی کودک در سن چهارسالگی

[ویرایش]

روان‌شناسان رشد معتقدند کودکان چهارساله در مرحله پیش‌عملیاتی
[۱] سیف و دیگران، روان‌شناسی رشد، ص۲۴۹، تهران، ‌انتشارات سمت، چاپ چهارم، ۱۳۷۳ ش.
(Preoperational stage) قرار دارند و ویژگی‌هایی خاص دارند. توجه به این خصوصیات به ما کمک می‌کند که چه‌گونه با کودک برخورد کنیم و به چه صورت خدا را برای او معرفی کنیم. بعضی از این ویژگی‌ها، عبارت‌اند از:

← تفکر از راه الگوسازی


کودک در این سن از طریق نمادسازی و الگوسازی به تفکر می‌پردازد.

← یادگیری از راه تقلید


تقلید، اولین گام در یادگیری کودک است و کودکان ابتدا باورهای ساده را می‌آموزند و آن‌گاه بینش وسیع‌تری پیدا می‌کنند.

← کنجکاو بودن


دائماً سؤال می‌کنند و بسیار کنجکاو هستند. سؤالات آن‌ها اغلب با چرا همراه است.

← کوتاه بودن توجه به محیط


مدت زمانی که به چیزی توجه می‌کنند، کوتاه است.

← توانایی انتقاد از خود


می‌توانند از خود انتقاد کنند و ایرادهای خود را ببینند.

← یادگیری کارهای عملی


در کارهای عملی و تجسمی بیش‌تر یاد می‌گیرند.

← لذت‌بخش بودن بازی‌های نمایشی


بازی‌های نمایشی برای او لذت‌بخش است.
[۲] حیدری، اکرم، روان‌شناسی رشد، ص۱۶، تهران: انتشارات پرشکوه، چاپ اول، ۱۳۸۱ ش.

دقت در این خصوصیات لازم است؛ چراکه تا ما شناختی از کودک نداشته باشیم، نمی‌توانیم چیزی را به او تفهیم کنیم.

درک کودکان از خدا در سن چهارسالگی

[ویرایش]

کودک در سنین پیش‌دبستانی در مرحله ابتدایی خداشناسی، به عنوان یک فرد جست‌وجوگر وارد هستی می‌شود و آن را یک نیاز می‌پندارد. در دین اسلام این مسئله به فطرت خداجویی انسان نسبت داده شده است. بر این اساس باید به چرا و چه‌گونه‌های کودکان پاسخ درست داد. از سوی دیگر پاسخ درست به کودک، مستلزم تخصص خاص کودک‌شناسی ـ به ویژه در زمینه القای پیام‌های سرنوشت‌ساز اعتقادی به ایشان ـ است؛ چراکه با‌ اندک خطا ممکن است مانند سوزنی که به چشم کودک فرو می‌رود و تا همیشه نابینا می‌شود، تأثیر معکوس داشته باشد. اگرچه تحقیق علمی و تجربی در این زمینه و تفکر کودک صورت نگرفته و تنها به نظریه‌پردازی اکتفا شده است، ولی نظریه‌پردازان و رهنمودهای بزرگان دینی، راه‌های عملی مواجهه با حس جست‌وجو‌گر و تفکر کودک را بیان کرده‌اند. برخی از آن‌ها، عبارت‌اند از:

← تصویر کودکان از خدا


تصویر کودکان از خدا بسیار متأثر از تصویری است که از والدین خود دارند. اگر کودکی والدین خود را قابل اعتماد، مهربان و قابل دسترس بداند، احتمالاً خدا را نیز دارای چنین صفاتی خواهد دانست. از سوی دیگر، اگر والدین خود را خشن، بی‌تفاوت و بی‌انصاف بداند، درباره خدا نیز چنین تصوراتی خواهد داشت. والدین، در نحوه درک فرزندشان از خدا، بیش‌ترین تأثیر را دارند.
[۳] ایربس یاب، کلیدهای آموختن به کودکان درباره خدا، ص۸۹، ترجمه: مسعود حاجی‌زاده، تهران، انتشارات صابرین، چاپ اول، ۱۳۷۹ ش.
به همین خاطر والدین باید صداقت و صراحت داشته باشند، مساوات را رعایت کنند، دروغ نگویند، همدم فرزندانشان باشند.اگر دچار مشکلی شدند، به او کمک کنند و... تا تصویر مناسبی از والدین خود داشته باشد تا در هنگام تطبیق خدا به پدر و مادر، تصویر نیکی از خدا در ذهن او مجسم شود.

← بهره‌گیری از الگوهای نمادین


همانطور که گفته شد کودکان در سن ۴ تا ۵ سالگی از طریق نمادسازی و الگوسازی به تفکر می‌پردازند. کودکان برای بیان احساس ترس و اضطراب خود، آن را به شکل هیولا یا غول به تصویر می‌کشند. چیزهای خوب را نیز به صورت فرشته یا موجودات دوست‌داشتنی ترسیم می‌کنند. بنابراین برای انتقال هر مفهومی به کودک و شناخت آن‌ها بهتر است از الگوهای نمادین استفاده کنید. به کارگیری تجسم موجودات خارجی که نشانگر احساسات خوب و بد درونی انسان باشند، این مفاهیم را برای آن‌ها قابل درک می‌کند.
بنابراین برای توصیف خدا در نزد کودک، از افرادی که کودک او را مهربان و دوست‌داشتنی می‌پندارند (مثل پدربزرگ یا ...) الگوسازی و نمادسازی کرده و به او بگویید که خدا مثل پدربزرگ است مهربان و دوست‌داشتنی و حتی مهربانی خدا از پدربزرگ هم بیش‌تر است.

← ایجاد تصویر مثبت از خداوند


برای افراد مذهبی، خداوند مورد احترام است و «ترس از خدا» امری مقدس تلقی می‌شود. به بیانی دیگر، آن‌ها دوست ندارند به خداوند و خواست او بی‌توجهی بشود، ‌ولی خداترسی و خضوع ممکن است برای یک کودک تبدیل به وحشت از خدا شود. معمولاً والدین وحشت از خدا را در کودک ایجاد می‌کنند. آنها خدا را به صورت جباری شکنجه‌گر برای فرزندشان ترسیم کرده و سخت‌گیری در رفتار خشونت‌آمیز معلم یا والدین نیز موجب ترس او از هر قدرت نیرومندتر از وی خواهد شد. ابتدایی‌ترین تصویری که کودکان از خدا دارند، معمولاً انعکاسی از تصویر آن‌ها درباره والدین یا معلمان آنهاست. سعی کنید تصویر منفی او را از خدا اصلاح کنید. رحمانیت، بخشندگی و مهربانی خدا را به او نشان دهید، به نحوی که خدا را یاور خود بداند و مجازات را ناشی از انتخاب‌های غلط و ناشایست خود تلقی کند، نه ناشی از جبار بودن خدا.

← تأثیرهای الفاظ و مناظر بر ذهن کودک


درست است که کودک معانی کلمات و جملات را نمی‌فهمد و شاید حواس او در حدی نباشد که خصوصیات اصوات و اشکال و مناظر را تشخیص دهد و بایگانی نماید، لیکن به هر حال اعصاب و مغز و دستگاه ادراک او برای تأثر آمادگی دارند؛ به همین جهت نمی‌توان گفت که دیدنی‌ها و شنیدنی‌ها هیچ‌گونه تأثیری ندارند؛ بلکه باید گفت که کلمات، جملات، مناظر و اشکال، ‌در اعصاب و مغز تازه‌کار و روح حساس و ظریف او تأثیر می‌گذارند و آثاری از آن‌ها باقی خواهند ماند، اگرچه معانی و مفاهیم آن‌ها برایش قابل فهم نباشد. کودک رفته‌رفته با این قبیل جمله‌ها مأنوس و آشنا می‌شود و همین آشنایی ممکن است در آینده او تأثیر داشته باشد. ما با هر لفظی بیشتر آشنا باشیم، با معنای آن هم مأنوس‌تر خواهیم بود. نوزادی که در آغاز زندگی و ادامه آن در یک محیطی پرورش یافته که گوش او با آهنگ دل‌ربای تلاوت آیات قرآن و نام زیبای «الله» آشنا شده و چشمش با دیدن مراسم دینی خو گرفته است، با کودکی که در محیط فساد و بی‌دین پرورش یافته و گوش او با آهنگ‌های لهو و لعب و چشمش با مناظر فحشا عادت کرده است، یکسان نخواهد بود؛ بلکه کودک اول، برای پذیرش تربیت‌های دینی، ‌در مراحل بعدی، آماده‌تر از کودک دوم خواهد بود و برعکس کودک دوم، برای پذیرش تربیت‌های بد آماده‌تر از کودک اول است.

← همراهی خداشناسی و خداباوری


توصیف و معرفی خدا نباید تنها منجر به خداشناسی کودک شود؛ بلکه باید خدا را به‌گونه‌ای به کودک معرفی کنیم که خداباور شود و آن را در زندگی خود لمس کند. صرف آموزش دینی بدون پرورش حس دینی بی‌قائده و گاهی هم مضر است.

← تفکر درباره پرسش‌های کودکان


سؤالات کودک را جدی بگیرید و قبل از پاسخ دادن به آن‌ها مدتی درباره‌شان فکر کنید؛ چون علاوه بر پختگی جواب، تفکر کردن را هم به کودک آموخته‌اید. زمان مناسب را هم برای پاسخ دادن به آن‌ها ا نتخاب کنید.

←← استفاده از مثال‌های مناسب


برای پاسخ به سؤالات او از مثال استفاده کنید؛ ولی همواره تأکید بورزید که پاسخ کامل سؤالاتش را نمی‌دانید؛ چون هر تفسیری که از خدا ارائه کنید یا هر پاسخی که به سؤالات او بدهید، خداوند را در پاسخ‌های خودتان محدود کرده‌اید؛ مثلاً به فرزندتان بگویید: «من نمی‌دانم خداوند چه‌قدر بزرگ است؛ ولی می‌دانم که هیچ چیزی در این عالم، بزرگ‌تر، قوی‌تر و بهتر از او نیست، خداوند عظیم‌تر از آفتاب است، بزرگ‌تر از خانه و وسیع‌تر از آسمان‌هاست. او بندگان خود را دوست دارد».

← توصیف خداوند در همه زمان‌ها


توصیف خدا را نباید در ساعات معینی منحصر کرد؛ بلکه باید از هر فرصتی بهره برد؛ مثلاً با آمدن باران و برف، با شکفتن گل‌های مدرسه، با دیدن نوزاد حیوانات و با هر جلوه و زیبایی که در طبیعت به چشم می‌خورد، باید یاد خدا را در خاطر کودکان زنده کرد و آنان را دوست‌دار و خواستار خدا ساخت؛ زیرا قرآن بهترین راه خداشناسی را مشاهده آیات و پدیده‌های جهان می‌داند. با ذکر نعمت‌های الهی باید ذهن کودک را به خدای مهربان متوجه کرد و عاطفه و محبت آنان را نسبت به خدایی که همه را آفریده است و به همه کمک می‌کند جلب کرد.
[۴] باهنر، ناصر، آموزش مفاهیم دینی همگام با روان‌شناسی رشد، ص۱۹۴، تهران، انتشارات سازمان تبلیغات، چاپ اول، ۱۳۷۸ ش.


معرفی منابع

[ویرایش]

۱. تربیت دینی، محمد داوودی، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۳ ش.
۲. تربیت، ابراهیم امینی، قم، انتشارات بوستان کتاب، ۱۳۸۱ ش.
۳. اثرات پنهان تربیت آسیب‌زا، عبدالعظیم کریمی، تهران، انتشارات انجمن اولیا و مربیان، ۱۳۸۳ ش.
۴. کلیدها آموختن به کودکان درباره خدا، لیریس یاب، ترجمه: مسعود حاجی‌زاده، تهران، انتشارات صابرین، ۱۳۷۹ ش.
۵. آموزش مفاهیم دینی همگام با روان‌شناسی رشد، ناصر باهنر، تهران، انتشارات سازمان تبلیغات، ۱۳۷۸ ش.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. سیف و دیگران، روان‌شناسی رشد، ص۲۴۹، تهران، ‌انتشارات سمت، چاپ چهارم، ۱۳۷۳ ش.
۲. حیدری، اکرم، روان‌شناسی رشد، ص۱۶، تهران: انتشارات پرشکوه، چاپ اول، ۱۳۸۱ ش.
۳. ایربس یاب، کلیدهای آموختن به کودکان درباره خدا، ص۸۹، ترجمه: مسعود حاجی‌زاده، تهران، انتشارات صابرین، چاپ اول، ۱۳۷۹ ش.
۴. باهنر، ناصر، آموزش مفاهیم دینی همگام با روان‌شناسی رشد، ص۱۹۴، تهران، انتشارات سازمان تبلیغات، چاپ اول، ۱۳۷۸ ش.


منبع

[ویرایش]


سایت ‌اندیشه قم، برگرفته از مقاله «چگونگی معرفی خدا به کودکان»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۶/۱۱/۰۴.    



جعبه ابزار
جعبه‌ابزار