وضعیت خلافت دوره امام رضاذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: امام رضا، عباسیان، خلافت.

پرسش: ‌گزارشی از وضع خلافت معاصر امام رضا (علیه‌السّلام) را بیان کنید.

پاسخ: امام رضا مدّت بیست سال امامت نمود که ده سال آن معاصر با خلافت‌ هارون الرشید و پنج سال معاصر با محمّد امین و پنج سال آخر هم معاصر با خلافت عبدالله مامون بوده است. در دوره امام رضا (علیه‌السّلام)، خلافت عباسی در اوج قدرت سیاسی و همچنین آغاز رشد و توسعه علمی بود. همچنین در این دوره قلمرو اسلامی به نهایت درجه وسعت خود رسید و مرکز تجارت جهانی گردید. در این دوره، قیام‌ها و شورش‌هایی از جانب علویان و سایر مخالفین خلافت عباسی در نقاط مختلف قلمرو وسیع عباسی رخ داد که خلافت عباسی را به چالش کشاند.


مقدمه

[ویرایش]

امام رضا (علیه‌السّلام) بعد از شهادت امام موسی کاظم (علیه‌السّلام) در زندان بغداد به سال ۱۸۳ هـ.ق در سن ۳۵ سالگی به امامت رسید و عهده‌دار رهبری امّت گردید. آن حضرت مدّت بیست سال امامت نموده، که ده سال آن معاصر با خلافت‌ هارون الرشید و پنج سال معاصر با محمّد امین و پنج سال آخر هم معاصر با خلافت عبدالله مامون بوده است. امام (علیه‌السّلام) تا شروع خلافت مامون در مدینه حضور داشت، ولی بعد از به حکومت رسیدن مامون، آن حضرت به خواست مامون در رمضان سال ۲۰۱ هـ.ق وارد مرو شد و بعد از حدود دو سال اقامت در ایران در سال ۲۰۳ هـ آخر ماه صفر در سنّ ۵۵ سالگی به شهادت رسیدند.

قلمرو جهان اسلام در عصر امام رضا

[ویرایش]

قلمرو جهان اسلام در عصر امام رضا (علیه‌السّلام) که بخش عمده آن تحت سیطره خلافت عباسی اداره می‌شد و در زمان‌ هارون بین فرزندان وی تقسیم گردید عبارت بود از: ماوراء النّهر و ترکستان تا آفریقا و قسمتی از هند و اروپا که تحت نظر قلمرو خلافت بود و لذا‌ هارون آن را بین امین و مامون بدین ترتیب تقسیم نمود: از حُلوان به طرف شرق تا ماوراء النهر و ترکستان و هند و خراسان بزرگ را به مامون و بغداد و واسط و عراق عرب و شامات حجاز و مصر تا به اقصی مغرب به امین واگذار شد، که قلمرو وسیعی از لحاظ جغرافیایی را در بر می‌گرفت؛ البته در این دوره قسمتی از شمال آفریقا مستقل شده و به طور جداگانه توسط حکومت اغالبه که در قیروان حکومت می‌کردند اداره می‌شد.
[۴] طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۸، ص۳۱۴، بیروت، مؤسسه اعلمی، ‌بی‌تا، تحقیق: محمّد ابوالفضل ابراهیم، مصر، دار المعارف، چاپ اول، ۱۹۶۰.
و بخشی از قلمرو اسلام نیز در مغرب الاقصی تحت سیطره ادریسیان شیعه مذهب بوده و‌ اندلس هم زیر فرمان امویان آن خطّه قرار داشت.

وضع خلافت عباسی در دوره امام رضا

[ویرایش]

برای بررسی وضع خلافت عباسی در عصر امام رضا (علیه‌السّلام) باید این دوره را در بخش‌های مختلف به طور خلاصه بررسی و بیان نمود.

← دوره هارون الرشید


هارون از مشهورترین خلفای عباسی به حساب می‌آید شهرت او از شرق فراتر رفت و به غرب رسید، وی بین سال‌های ۱۸۳ تا ۱۹۳ هـ.ق به خلافت رسید. اکنون به بررسی اوضاع داخلی و خارجی عصر هارون می‌پردازیم.

←← اوضاع داخلی دوره هارون الرشید


در این دوره با وجود اینکه عصر‌ هارون را در خلافت عباسی عصر طلایی آن می‌نامند ما شاهد وقایع و حوادثی در داخل قلمرو خلافت عباسی هستیم، قیام‌هایی که از جانب علویان در مخالفت با خلافت عباسی صورت می‌گرفت که خوف خلافت از این جریانات باعث حبس و شهادت امام موسی کاظم (علیه‌السّلام) و بعد از آن هم سرکوب قیام‌ها و قتل عام شیعیان و سخت‌گیری نسبت به آنها در تمام قلمرو اسلامی بوده است. و دیگر اینکه دراین دوره خوارج در گوشه‌ کنار قلمرو اسلامی، بالاخص در سیستان و خراسان علیه خلافت عباسی شورش‌هایی انجام می‌دادند.
[۵] طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۸، ص۲۵۶، بیروت، مؤسسه اعلمی، ‌بی‌تا، تحقیق: محمّد ابوالفضل ابراهیم، مصر، دار المعارف، چاپ اول، ۱۹۶۰.
که این شورش‌ها چندین سال طول کشید. همچنین ناآرامی‌هایی در شرق و غرب خلافت اسلامی در جریان بوده که خلافت با آنها گریبان‌گیر بود. واقعه مهمّی که در این دوره به وقوع پیوست نحوه برخورد رشید با مشاوران خود یعنی آل برمک است، که بعد از چندین سال خدمت به خاندان عباسی مورد خشم واقع شده و غالباً کشته و یا زندانی شدند و اموالشان مصادره شد.

←← اوضاع خارجی دوره هارون الرشید


در این دوره بین خلافت اسلامی با حکومت‌های هم‌جوار برخوردهایی وجود داشته که اغلب این برخوردها با امپراطوری روم بوده که غالباً در جنگ و صلح به نفع مسلمین برخوردها به خاتمه می‌رسید.
[۷] طقوش، محمّد سهیل، دولت عباسیان، ص۱۰۵ تا ۱۱۴، ترجمه حجت الله جودکی، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، چاپ اول، ۱۳۸۰.
و همچنین در این دوره هست که‌ هارون با شارلمان جهت ارتباط، سفرائی را ردّ و بدل می‌کند.‌ هارون می‌خواست از این رابطه در جهت مقابله با امپراطوری روم شرقی استفاده کند
[۸] طقوش، محمّد سهیل، دولت عباسیان، ص۱۰۵ تا ۱۱۴، ترجمه حجت الله جودکی، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، چاپ اول، ۱۳۸۰.
و همچنین مانع از تعرضات امویان‌ اندلس به سر زمین‌های خود گردد.
در عصر‌ هارون الرشید قلمرو اسلامی به نهایت درجه وسعت خود رسید و مرکز تجارت جهانی گردید. در عرصه علم هم تحوّلاتی صورت گرفته بود که در دوره مامون این روند تکمیل شد.

← دوره امین و مامون


هارون الرشید، محمدامین را ولیعهد خود قرار داده بود و از مردم برای او بیعت گرفته بود. وی بعدها عبدالله (مامون) را جانشین دوم خویش کرد. بعد از درگذشت هارون اختلافاتی بین این دو برادر رخ داد و سبب رقابت و درگیری میان امین و مامون شد که زمینه‌های گسترش ناآرامی در سرزمین‌های اسلامی را فراهم کرد. اکنون به بررسی اوضاع داخلی و خارجی خلافت امین و مامون می پردازیم.

←← اوضاع داخلی دوره امین و مامون


بعد از اینکه رشید در سال ۱۹۳ در گذشت، بر سر جانشینی او بین دو پسرش اختلاف افتاد که ریشه‌های آن را می‌توان در شکل ولایت‌عهدی، درگیری دو حزب ایرانی و عربی و در نهایت دخالت اطرافیان دانست که سرانجام به شکست و کشته شدن امین بعد از پنج سال خلافت و به پیروزی و روی کار آمدن مامون و حزب ایرانی منجر شد.
[۱۰] میر خواند، حمید الدین، روضه الصفا، ج۳، ص۲۶۱۹، تصحیح جمشید کیانفر، تهران، انتشارات اساطیر، چاپ اول، ۱۳۸۰.

در این دوره نیز با توجّه به اینکه در پی درگیری و جنگ خانگی عباسیان، بی‌ثباتی به وجود آمده بود در گوشه کنار سرزمین‌های اسلامی شورش‌ها و قیام‌هایی علیه خلافت صورت گرفت که عمده‌ترین آنها قیام‌های علویان و بالاخصّ حرکت ابوالسرایا بود که بخش اعظم عراق، حجاز و یمن را فرا گرفت و مشکلات فراوانی برای عباسیان به وجود ‌آورد. غیر از شورش‌های علویان شورش‌هایی هم از جانب عباسیان در بغداد صورت می‌گرفت. و در شرق و غرب خلافت اسلامی نیز حرکت‌هایی در جریان بود. لذا مامون برای تسلّط بر اوضاع ناهموار که اغلب از جانب علویان احساس خطر می‌کرد و همچنین برای رسیدن به اهدافی که در نظر داشت، تصمیم گرفت امام رضا (علیه‌السّلام) را که در مدینه حضور داشت و در این مدت شاهد وقایع و حوادث زمان بوده و دوره‌ی تربیت شاگردان، جهت شناساندن مکتب اهل بیت ‌(علیهم‌السّلام) به جهان اسلام بود به مرو آورده و ولیعهد خود کند، که در ابتداء با عکس العمل امام (علیه‌السّلام) مواجه شده و در نهایت با تهدید، امام ولایتعهدی را به طور مشروط می‌پذیرند.

←← اوضاع خارجی دوره امین و مامون


در این مدّت که بعد از‌ هارون در داخل خلافت اسلامی حوادث و وقایعی در جریان بود غالباً مرزهای اسلامی با آرامش همراه بود. از لحاظ فرهنگی دراین دوره شاهد رشد و شکوفایی علوم اسلامی و ترجمه کتاب‌های فلسفی از فرهنگ‌های دیگر مثل ایران و روم و هند و... به زبان عربی جهت استفاده دانشمندان اسلامی هستیم که در تاریخ اسلام به نهضت علمی و نهضت ترجمه معروف است.
[۱۴] طقوش، محمّد سهیل، دولت عباسیان، ص۱۳۸، ترجمه حجت الله جودکی، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، چاپ اول، ۱۳۸۰.


نتیجه‌گیری

[ویرایش]

به طور کلّی می‌توان گفت که دوره امام رضا (علیه‌السّلام) خلافت عباسی در اوج قدرت سیاسی و همچنین آغاز رشد و توسعه علمی بوده که امام (علیه‌السّلام) نیز در جلسات و مناظرات علمی که در مرو صورت می‌گرفت شرکت می‌جست. ولی آنچه قابل ذکر است اینکه؛ در این دوره، شاهد قیام‌ها و شورش‌هایی از جانب علویان و سایر مخالفین خلافت عباسی در نقاط مختلف قلمرو وسیع عباسی هستیم که خلافت عباسی را به چالش می‌کشانید.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر

[ویرایش]


۱. ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین    .
۲. دکتر آیتی، ترجمه‌ی تاریخ یعقوبی.


پانویس

[ویرایش]
 
۱. مفید، محمد بن محمد، الارشاد، ج۲، ص۲۴۷، قم، مؤسسه آل البیت، چاپ اول، ۱۴۱۲.    
۲. مفید، محمد بن محمد، الارشاد، ج۲، ص۲۴۷، قم، مؤسسه آل البیت، چاپ اول، ۱۴۱۲.    
۳. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۶، ص۴۷۶، بیروت، مؤسسه اعلمی، ‌بی‌تا.    
۴. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۸، ص۳۱۴، بیروت، مؤسسه اعلمی، ‌بی‌تا، تحقیق: محمّد ابوالفضل ابراهیم، مصر، دار المعارف، چاپ اول، ۱۹۶۰.
۵. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۸، ص۲۵۶، بیروت، مؤسسه اعلمی، ‌بی‌تا، تحقیق: محمّد ابوالفضل ابراهیم، مصر، دار المعارف، چاپ اول، ۱۹۶۰.
۶. ابن کثیر، ابی‌الفداء، البدایه والنهایه فی التاریخ، ج۱۰، ص۲۰۴، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.    
۷. طقوش، محمّد سهیل، دولت عباسیان، ص۱۰۵ تا ۱۱۴، ترجمه حجت الله جودکی، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، چاپ اول، ۱۳۸۰.
۸. طقوش، محمّد سهیل، دولت عباسیان، ص۱۰۵ تا ۱۱۴، ترجمه حجت الله جودکی، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، چاپ اول، ۱۳۸۰.
۹. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۶، ص۵۲۵، بیروت، مؤسسه اعلمی، ‌بی‌تا، تحقیق:محمّد ابوالفضل ابراهیم، مصر، دار المعارف، چاپ اول، ۱۹۶۰.    
۱۰. میر خواند، حمید الدین، روضه الصفا، ج۳، ص۲۶۱۹، تصحیح جمشید کیانفر، تهران، انتشارات اساطیر، چاپ اول، ۱۳۸۰.
۱۱. ابن اثیر، عز الدین، الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۳۰۲، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ق.    
۱۲. ابن اثیر، عز الدین، الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۳۱۵، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ق.    
۱۳. عاملی، جعفرمرتضی، حیاه سیاسی امام رضا، ص۲۸۰، قم، انتشارات جامعه مدرسین، ١٤٠٣ ه.ق.    
۱۴. طقوش، محمّد سهیل، دولت عباسیان، ص۱۳۸، ترجمه حجت الله جودکی، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، چاپ اول، ۱۳۸۰.


منبع

[ویرایش]

سایت اندیشه قم، برگرفته از مقاله "گزارشی از وضع خلافت معاصر امام رضا(ع)؟"، تاریخ بازیابی۱۳۹۹/۱۱/۲۱.    






جعبه ابزار
جعبه‌ابزار