نام‌گذاری فرزند امام علی به عثمانذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: فرزند حضرت علی (عليه‌السلام)، عثمان، نام‌گذاری.

پرسش: آيا روايت نام‌گذاری فرزند اميرمؤمنان (عليه‌السلام) به اسم عثمان، صحيح است؟

پاسخ: در روایتی وارد شده است که امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) فرزند خود را به اسم عثمان بن عفان نام‌گذاری کرده است. این روایت هرچند در ظاهر دلالت دارد که امیرمؤمنان به خاطر عثمان بن عفان اسم پسرش را «عثمان» گذاشته‌اند، اما روایت از نظر دلالت با این راویان مجهول و ضعیف به شدت اعتبارش زیر سؤال رفته است. در نهایت اگر کسی به آن احتجاج کند، در نهایتِ جهل و نادانی به سر می‌برد.
در این مقاله صحت و سقم این روایت، از راه بررسی سند روایت بررسی شده است.


متن روایت

[ویرایش]

روایت، از نظر سند ضعیف است؛ زیرا در سند آن افراد «متروک الحدیث و ضعیف الحدیث» وجود دارد، از این جهت نمی‌شود به آن استدلال و استناد کرد.
متن این روایت در کتاب «تاریخ مدینه دمشق» با این سند نقل شده است: اَخْبَرَنَا ابوعَبْداللَّه مُحَمَّد بْن اِبْرَاهِیم النشابی، انا ابوالفضل اَحْمَد بْن عَبْد المنعم بْن اَحْمَد بْن بندار، انا ابو الْحَسَن العتیقی، انا ابوالْحَسَن الدَّارَقُطْنِیّ، نا ابوبَکْر الشافعی، نا عَبْداللَّه بْن ناجیة، نا عباد بْن اَحْمَد العرزمی، ناعمی، عَنْ ابیه، عَنْ عَمْرو بْن قیس، عَنْ عطیة، عَنْ ابی‌سعید، قَالَ: مررت بغلام له ذؤابة وجمة اِلَی جنب علی بْن ابی‌طالب، فقلت: مَا هَذَا الصبی اِلَی جانبک؟ قَالَ: هَذَا عُثْمَان بْن علی، سمیته بعثمان بْن عفان، وقد سمیته بعُمَر بْن الخطاب، وسمیت بعباس عم النبی صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ، وسمیت بخیر البریة مُحَمَّد صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ، فاما حسن وحسین ومحسن، فانما سماهم رَسُول اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ، وعق عنهم، وحلق رءوسهم، وتصدق بوزنها، وامر بهم فسروا وختنوا...
ابوسعید خدری می‌گوید: نزد علی بن ابی‌طالب کودکی را دیدم که موهایش پر پشت و بافته شده بر روی شانه‌هایش آویزان بود. عرضه داشتم: این کودک در نزد شما کیست؟ حضرت فرمودند: پسرم عثمان است که به خاطر عثمان بن عفان، این نام را بر او نهاده‌ام و به نام عمر بن خطاب و به نام عباس عموی پیامبر و به نام بهترین بندگان محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، فرزندان دیگرام را نام‌گذاری کره‌ادم. اما حسن و حسین و محسن را رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) نام‌گذاری نموده و برایشان عقیقه کرده‌اند و موهایشان را تراشیده و به وزن آن صدقه داده‌اند...

بررسی سند روایت

[ویرایش]

از نظر دلالت، ظاهر این روایت بیان می‌کند که امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) فرزندان خود را به «نام عثمان بن عفان و به نام عمر بن خطاب» نام‌گذاری کرده است؛ اما صحت و سقم این مطلب را باید از راه بررسی سند روایت به دست آورد.
در تحقیق سند، روشن می‌شود که برخی راوایان آن از نظر علمای رجال اهل سنت تضعیف شده و یا مجهول هستند:

۱. عبدالله بن ناجیه: این شخص را هیچ یکی از علمای رجال توثیق و مدح نکرده‌اند.

۲. عباد بن احمد عرزمی: این راوی از نظر علمای رجال اهل سنت متروک الحدیث است.
ذهبی سخن دارقطنی را درباره وی آورده است: عباد بن احمد العرزمی... قال الدارقطنی متروک. عباد بن احمد عرزمی ... دار قطنی گفته: او متروک الحدیث است.
در موسوعه اقوال دارقطنی، سخن وی را این‌گونه نقل کرده‌اند.
عباد بن احمد العرزمی. قال البَرْقانِیّ: سَمِعْتُ الدَّارَقُطْنِیّ یقول عباد بن احمد العرزمی، یحدث عن المقانعی، متروک.
عباد بن احمد عرزمی، برقانی گفته: از دارقطنی شنیدم که می‌گفت: عباد بن احمد عرزمی از مقانعی روایت می‌کند، وی متروک است.

۳. عمی: عم عباد بن احمد، «محمد بن عبدالرحمن بن محمد» است که دارقطنی او را این‌گونه معرفی کرده است: و محمد بن عبدالرحمن بن محمد بن عبدالله بن ابی سلیمان العرزمی هو عم عباد بن احمد العرزمی وابوسلیمان میسرة هو الفزاری. محمد بن عبد الرحمن بن محمد بن عبدالله بن ابو سلیمان عرزمی، همان عموی عباد بن احمد عرزمی است و ابو سلیمان میسره همان فزاری است.
همان‌گونه که از عبارت فوق به دست می‌آید، پدر محمد بن عبدالرحمن، «عبدالرحمن بن محمد» و جدش «محمد بن عبدالله بن ابی‌سلیمان» است.
دارقطنی در یک عبارت کوتاه در شماره ۴۴۳ هر سه نفر را «متروک الحدیث» اعلام کرده و روایاتش را از اعتبار ساقط کرده است: و محمد بن عبدالرحمن متروک و ابوه وجده.

ابن‌رجب حنبلی همانند دارقطنی پدر، جد و خود این شخص را تضعیف کرده و از ابونعیم نقل کرده که این خانواده ضعف در روایت را به ارث برده‌اند: و منهم محمد بن عبیدالله العرزمی. ضعیف الحدیث.... وابنه، عبد الرحمن بن محمد بن عبید الله، وابنه محمد بن عبدالرحمن بن محمد کلهم ضعفاء.
از جمله آنها، محمد بن عبید الله عرزمی است که روایتش ضعیف است.... و پسر او، عبدالرحمن بن محمد بن عبیدالله است و پسر وی، محمد بن عبدالرحمن بن محمد است که همه آنها ضعیف هستند.
آنگاه سخن دارقطنی را نقل کرده و پس از آن می‌گوید: و روی ابن‌شاهین من طریق محمد بن عثمان بن ابی شیبة: قال: سمعت ابی یقول: ذکرت لابی نعیم: عبد الرحمن بن محمد بن عبید الله العرزمی، فقال: کان هؤلاء اهل بیت یتوارثون الضعف قرناً بعد قرن. ابن‌شاهین از طریق محمد بن عثمان بن ابی‌شیبه نقل کرده که وی می‌گوید: از پدرم شنیدم که می‌گفت: در نزد ابونعیم از عبدالرحمن بن محمد... عرزمی سخن گفتم. وی گفت: این خانواده ضعف را از یکدیگر در همه قرن‌ها به ارث برده‌اند.

۴. ابیه: بنابر آنچه بیان شد، مراد از «ابیه» «عبدالرحمن بن محمد بن عبید الله الفزاری العرزمی» است. تضعیف او در عبارات قبل روشن است و ابوحاتم رازی نیز در کتاب «الجرح و التعدیل»، تصریح می‌کند که او قوی نیست: عبدالرحمن بن محمد بن عبید الله الفزاری العرزمی روی عن... وابیه وجویبر روی عنه ابنه محمد بن عبد الرحمن العرزمی... نا عبد الرحمن قال سالت ابی عنه فقال لیس بقوی.
در موسوعه اقوال دارقطنی نیز ایشان در جایی که برادر عبدالرحمن را معرفی کرده، تصریح نموده که «عبدالرحمان بن محمد» متروک است: وقال الدَّارَقُطْنِیّ: اسحاق بن عبید الله العرزمی، اخو عبدالرحمان، واخوه متروک ایضًا. ((الضعفاء والمتروکون)) (۱۰۰). دارقطنی گفته: اسحاق بن عبید الله عرزمی، برادر عبدالرحمان است و برادر او نیز متروک است.

نتیجه

[ویرایش]

این روایت هرچند در ظاهر دلالت دارد که امیرمؤمنان به خاطر عثمان بن عفان اسم پسرش را «عثمان» گذاشته‌اند، اما روایت از نظر دلالت با این راویان مجهول و ضعیف به شدت اعتبارش زیر سؤال رفته است. در نهایت اگر کسی به آن احتجاج کند، در نهایت جهل و نادانی به سر می‌برد.
ابوالفرج اصفهانی: نام‌گذاری فرزند علی (علیه‌السّلام) به نام «عثمان بن مظعون» بوده است حال که ضعف سند روایت مورد سؤال روشن شد، دیگر هیچ مدرکی وجود ندارد که نشان دهد امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) فرزند خود را به نام «عثمان بن عفان» نام‌گذاری کرده باشد. به نقل برخی علمای اهل سنت، امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) تصریح نمود که نام‌گذاری فرزندش به نام «عثمان بن مظعون» یکی از صحابه رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) بوده است نه «عثمان بن عفان».
ابوالفرج اصفهانی می‌نویسد: وعثمان بن علی الذی روی عن علی انه قال: انماسمیته باسم اخی عثمان بن مظعون. عثمان بن علی همان فردی است که علی در باره‌اش فرموده‌اند: من او را به اسم برادرم عثمان بن مظعون نام‌گذاری کرده‌ام.
در این روایت بحث نام‌گذاری به نام «عمر بن خطاب» نیز مطرح شده است که ضعف سند روشن شد.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. ابن‌عساکر الدمشقی الشافعی، ابی‌القاسم علی بن الحسن ابن هبة‌الله بن عبدالله، (متوفای۵۷۱ه)، تاریخ مدینة دمشق و ذکر فضلها وتسمیة من حلها من الاماثل، ج۴۵، ص۳۰۴، تحقیق:محب الدین ابی سعید عمر بن غرامة العمری، ناشر:دار الفکر - بیروت - ۱۹۹۵.    
۲. الذهبی الشافعی، شمس الدین ابوعبدالله محمد بن احمد بن عثمان (متوفای۷۴۸ ه)، میزان الاعتدال فی نقد الرجال، ج۲، ص۳۶۵.    
۳. مجموعة من المؤلفین (الدکتور محمد مهدی المسلمی - اشرف منصور عبد الرحمن - عصام عبد الهادی محمود - احمد عبد الرزاق عید - ایمن ابراهیم الزاملی - محمود محمد خلیل)، موسوعة اقوال ابی الحسن الدارقطنی فی رجال الحدیث وعلله، ج۲، ص۳۴۳، الناشر:عالم الکتب للنشر والتوزیع - بیروت، لبنان، الطبعة:الاولی، ۲۰۰۱ م.    
۴. الدارقطنی البغدادی، ابوالحسن علی بن عمر (متوفای ۳۸۵ه)، سؤالات البرقانی، ج۱، ص۶۰، تحقیق:د. عبدالرحیم محمد احمد القشقری، ناشر:کتب خانه جمیلی - باکستان، الطبعة:الاولی، ۱۴۰۴ه.    
۵. الدارقطنی البغدادی، ابوالحسن علی بن عمر (متوفای ۳۸۵ه)، سؤالات البرقانی، ج۱، ص۶۰، تحقیق:د. عبدالرحیم محمد احمد القشقری، ناشر:کتب خانه جمیلی - باکستان، الطبعة:الاولی، ۱۴۰۴ه.    
۶. الحنبلی، الامام الحافظ ابن‌رجب (متوفای۷۹۵ه)، شرح علل الترمذی، ج۲، ص۸۸۷، تحقیق:الدکتور همام عبدالرحیم سعید، دار النشر:مکتبة المنار - الزرقاء - الاردن، الطبعة:الاولی، ۱۴۰۷ه - ۱۹۸۷م.    
۷. ابن ابی‌حاتم الرازی التمیمی، عبدالرحمن بن ابی‌حاتم محمد بن ادریس (متوفای ۳۲۷ه)، الجرح والتعدیل، ج۵، ص۲۸۲، ناشر:دار احیاء التراث العربی - بیروت، الطبعة:الاولی، ۱۲۷۱ه ۱۹۵۲م.    
۸. موسوعة اقوال ابی الحسن الدارقطنی فی رجال الحدیث، ج۲، ص۴۰۴.    
۹. الاصفهانی، ابو الفرج علی بن الحسین (متوفای۳۵۶ه)، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۸۹.    


منبع

[ویرایش]
مؤسسه ولی‌عصر، برگرفته از مقاله «آیا روایت نام‌گذاری فرزند امیرمؤمنان (علیه‌السلام) به اسم عثمان، صحیح است؟».    







جعبه ابزار
جعبه‌ابزار