مصحف علیذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: مصحف امام علی، اهل سنت.
پرسش: نظر اهل سنت درباره مصحف امام علی ـ علیه‌السلام ـ چیست؟
پاسخ: مراد از مصحف امام علی ـ علیه‌السلام ـ قرآنی بود که آن حضرت، پس از وفات رسول خدا ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ به جمع و تدوین آن همت گماشتند. این مصحف دارای ویژگی‌های خاصی همچون ترتیب دقیق آیات و سور طبق نزول، مطابق قرائت پیامبر اکرم ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ (که اصیل‌ترین قرائت بود)، مشتمل بر تنزیل و تأویل و ... بود که این ویژگی‌ها در مصاحف دیگر وجود نداشت. اصل وجود چنین مصحفی ثابت است؛ از جمله در الطبقات الکبری اثر محمدبن سعد (م.۲۳۰ه.ق)، فضائل القرآن اثر ابن‌ضریس (م.۲۹۴ه.ق)، کتاب المصاحف اثر ابن ابی‌داود (م.۳۱۶ه.ق)، کتاب الفهرست از ابن‌ندیم که از احمدبن جعفر منادی معروف به ابن‌مُنادی خبر می‌دهد و المصاحف اثر ابن‌أشته (م.۳۶۰ه.ق)، حلیة الاولیاء و طبقات الأصفیاء و الاربعین اثر ابی‌نعیم الاصفهانی (م.۴۳۰ه.ق) و الإستیعاب فی معرفه الاصحاب، بلکه حجم منابع اهل سنت و اخبار آنها در این زمینه از منابع شیعه بیشتر است.


مراد از مصحف امام علی

[ویرایش]

مراد از مصحف امام علی ـ علیه‌السلام ـ قرآنی بود که آن حضرت، پس از وفات رسول خدا ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ به جمع و تدوین آن همت گماشتند.

ویژگی‌ها

[ویرایش]

این مصحف دارای ویژگی‌های خاصی بود که در مصاحف دیگر وجود نداشت. ازجمله:

← ۱. ترتیب آیات و سور براساس نزول آن‌ها


ترتیب دقیق آیات و سور، طبق نزول آن‌ها رعایت شده بود؛ یعنی در این مصحف مکی پیش از مدنی آمده و مراحل و سیر تاریخی نزول آیات روشن بود، بدین وسیله سیر تشریع و احکام، مخصوصاً مسأله ناسخ و منسوخ در قرآن به‌خوبی به دست می‌آمد.

← ۲. ثبت قرائت آیات براساس قرائت پیامبر


در این مصحف قرائت آیات، طبق قرائت پیامبر اکرم ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ که اصیل‌ترین قرائت بود، ثبت شده بود و هرگز برای اختلاف قرائت در آن راهی نبود. بدین ترتیب راه برای فهم محتوا و به دست آوردن تفسیر صحیح آیه هموار بود، این امر اهمیت به‌سزایی داشت؛ زیرا چه‌بسا اختلاف قرائت موجب گم‌راهی مفسر می‌شود که در آن مصحف هرگونه موجبات گم‌راهی وجود نداشت.

← ۳. ذکر موارد نزول و تأویل


این مصحف مشتمل بر تنزیل و تأویل بود؛ یعنی موارد نزول و مناسبت‌هایی را که موجب نزول آیات و سوره‌ها بود، در حاشیه مصحف توضیح داده می‌شد. این حواشی بهترین وسیله برای فهم معانی قرآن و رفع بسیاری از مبهمات بود و علاوه بر ذکر سبب نزول در حواشی، تأویلاتی نیز وجود داشت. این تأویلات برداشت‌های کلی و جامع از موارد خاص آیات بود که در فهم آیه‌ها بسیار مؤثر بود.

←← سخنی از امام علی


امیرمؤمنان ـ علیه‌السلام ـ خود می‌فرماید: «و لقد جئتهم بالکتاب مشتملا علی التنزیل والتاویل؛ برای آنان کتابی فراهم کردم که مشتمل بر تنزیل و تأویل بود».
[۱] محمدجواد بلاغی، آلاء الرحمان، ج ۱، ص ۲۵۷.

بدون تردید، طبق مدارک و منابع فریقین، اصل وجود چنین مصحفی ثابت است؛ بلکه حجم منابع اهل سنت و اخبار آنها در این زمینه از منابع شیعه بیشتر است.

منابع شیعه

[ویرایش]

گزارش این مصحف در منابع امامیه آمده است که عبارتند از:
۱. کتاب سلیم‌بن قیس؛
[۲] سلیم‌بن قیس، پیشین، ص ۵۸۱ ـ ۵۸۲ و ۶۶۰ و ۶۶۵.

۲. الکافی از ابوجعفر کلینی (م.۳۲۸ه.ق)؛
۳. کتاب التفسیر، (معروف به تفسیر عیاشی) از محمدبن مسعود عیاشی (از دانشمندان قرن چهارم)؛
۴. الاعتقادات
[۵] ابوجعفر صدوق، الاعتقادات، ص۸۱ ؟؟؟.
از ابوجعفر صدوق (م.۳۸۶ه.ق)؛
۵. مناقب آل ابی‌طالب
[۷] محمدبن علی‌بن شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج ۲، ص ۵۰ ـ ۵۱ ؟؟؟.
از ابن‌ شهر‌آشوب مازندرانی (م.۵۸۸ه.ق) .
ابن‌ شهر‌آشوب به چند طریق از اهل سنت و با ذکر چند منبع به این مطلب پرداخته است.
[۸] محمدبن علی‌بن شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج ۲، ص ۵۲ ؟؟؟.

تقریباً مضمون گزارش این افراد از اصل وجود این مصحف، یکسان و بدین صورت است: علی ـ علیه‌السلام ـ پس از وفات پیغمبر خدا ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ در خانه نشست و به جمع قرآن همت گماشت.

منابع اهل سنت

[ویرایش]

از جمله منابعی که اهل سنت به ذکر این مصحف تا قرن هشتم پرداخته‌اند، عبارتند از:
۱. الطبقات الکبری
[۹] محمدبن سعد، الطبقات الکبری، ج ۲، ص ۳۲۸ ؟؟؟.
محمدبن سعد (م.۲۳۰ه.ق)؛
۲. فضائل القرآن،
[۱۰] محمدبن ایوب‌بن ضریس، فضائل القرآن، تحقیق عروه بدیر، ص ۳۶ ؟؟؟.
ابن‌ضریس (م.۲۹۴ه.ق)؛
۳. کتاب المصاحف،
[۱۱] سلیمان‌بن اشعث، المصاحف، تصحیح آتور جفری، ص ۶۱.
ابن ابی‌داود (م.۳۱۶ه.ق)؛
۴. کتاب الفهرست،
[۱۳] محمدبن اسحاق، الفهرست، ص ۳۱ ـ ۳۲ ؟؟؟.
از ابن‌ندیم که از احمدبن جعفر منادی معروف به ابن‌مُنادی خبر می‌دهد؛
۵. المصاحف،
[۱۴] به نقل از: جلال‌الدین سیوطی، الاتقان، ج ۱، ص ۵۸ ؟؟.
ابن‌أشته (م.۳۶۰ه.ق)؛
۶. حلیة الاولیاء و طبقات الأصفیاء؛
[۱۵] ابونعیم اصفهانی، حلیة الاولیاء و طبقات الاصفیاء، ج ۱، ص ۶۷.

۷. الاربعین،
[۱۶] به نقل از: محمدبن علی‌بن شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج ۲، ص ۵۰ ؟؟؟.
ابی‌نعیم الاصفهانی (م.۴۳۰ه.ق)؛
۸. الإستیعاب فی معرفه الاصحاب،
[۱۷] یوسف‌بن عبدالبر، الإستیعاب فی معرفه الاصحاب، تحقیق محمدعلی بجاوی، القسم الثالث، ص ۹۷۴ ؟؟؟.
ابن عبدالبِّر (م.۴۶۳ه.ق) که از دو طریق نقل کرده است؛
۹. شواهد التنزیل، حاکم حسکانی (از دانشمندان قرن پنجم) که با چند سند گوناگون گزارش این مصحف را آورده است؛
۱۰. مفاتیح الاسرار و مصابیح الأنوار،
[۱۹] عبدالکریم شهرستانی، مفاتیح الاسرار و مصابیح الانوار، ج ۱، ص ۱۲۱.
عبدالکریم شهرستانی (م.۵۴۸ه.ق) (وی در میان دانشمندان اهل سنت با تفصیل خبر این مصحف را آورده و از کیفیت تدوین، ارائه مصحف توسط امام به اصحاب در مسجد، عدم پذیرش آنان و احتجاج امام سخن گفته است.)
۱۱. المناقب، خطیب خوارزم (م.۵۶۸ه.ق)؛
۱۲. التسهیل فی علوم التنزیل،
[۲۱] علوم القرآن عند المفسرین، به نقل از: مرکز الثقافه و المعارف القرآنیه، ج ۱، ص ۳۵۱
ابن‌جزی کلبی (م.۷۴۱ه.ق) ابن ابی‌داود گزارش این مصحف را از طریق اشعث‌بن سوّار آورده و می‌گوید: "هیچ‌کس جز اشعث درباره این مصحف روایت ندارد."
[۲۲] سلیمان‌بن اشعث، المصاحف، تصحیح آتور جفری، ص ۱۶.


← نکته‌ای درباره نظر اشعث‌بن سوّار


این اظهار نظر بدون تأمل در اسناد خبرِ این مصحف است؛ چون به‌طور نمونه، ابن‌ضُرَیس آن را با سندی دیگر ذکر کرده است؛
[۲۳] محمدبن ایوب‌بن ضریس، فضائل القرآن، تحقیق عروه بدیر، ص ۳۶ ؟؟؟.
ابن‌حجر عسقلانی و محمودبن احمد عینی نیز به دلیل انقطاع در سندِ گزارش مصحف، آن را ضعیف می‌شمردند؛
[۲۴] ابن‌حجر عسقلانی، همان، ج ۹، ص ۱۲ ـ ۱۳ و نیز ر.ک: محمودبن احمد عینی، عمده القاری (شرح صحیح البخاری)، ج ۲۰، ص ۱۷.
لیکن این انقطاع نیز در برخی سندهاست.

مصحف امام علی با سند متصل

[ویرایش]

طرق دیگری از گزارش این مصحف با سند متصل وجود دارد؛ از جمله: همان طریق ابن‌ضُرَیس که با سند خود از محمدبن سیرین و وی از عکرمه از امام علی ـ علیه‌السلام ـ خبر می‌دهد.
[۲۵] محمدبن ایوب‌بن ضریس، فضائل القرآن، تحقیق عروه بدیر، ص ۳۶ ؟؟؟.


← دیدگاه آلوسی


آلوسی بغدادی (م.۱۲۷۰ه) نیز در این زمینه اظهارنظر کرده است. وی برخی از اسناد روایات در‌این‌باره را «موضوع»
[۲۶] روایت از طریق «ابوحیان توحیدی» محمود آلوسی، روح المعانی، ج ۱، ص ۴۱.
و «ضعیف»
[۲۷] محمدبن ایوب‌بن ضریس، فضائل القرآن، تحقیق عروه بدیر، ص ۳۶ ؟؟؟.
می‌نامد و تنها روایت ابن‌الضریس را صحیح‌السند می‌داند.
[۲۸] محمدبن ایوب‌بن ضریس، فضائل القرآن، تحقیق عروه بدیر، ص ۳۶ ؟؟؟.
در آن روایت محمدبن سیرین از عکرمه می‌پرسد: "آیا (امام) علی در آن مصحف آیات را بر طبق نزولشان ترتیب داد؟". با این وصف، آلوسی می‌گوید: مراد از این روایت ـ آن‌طور که گفته‌اند ـ به‌خاطر سپردن قرآن در سینه است.
لابد آلوسی می‌خواهد بگوید: امام علی ـ علیه‌السلام ـ قرآن را در سینه خود، به‌صورت ترتیب نزول از بَر کردند!!

← علمی نبودن شیوه برخورد آلوسی


افزون بر آن، اساساً شیوه برخورد آلوسی و دیگران با سند این روایات، علمی نیست؛ چون روایاتی که مضمون واحدی را گزارش می‌دهند، براساس اصطلاح «علم درایه» حدیث «متابع» و «شاهد» تلقی می‌شوند؛
[۳۰] جلال‌الدین سیوطی، تدریب الراوی فی شرح تقریب النواوی، ص ۲۰۲؛ حدیث «متابع» و «شاهد» بیش‌تر از آن جهت که مؤید مضمون حدیثی دیگر است، مورد توجه قرار دارد و صحت سند در آنها زیاد ملحوظ نیست.
و این بدین معناست که روایاتی که در این زمینه در نظر آلوسی ضعیف یا موضوعند، چون مضمونشان با مضمون حدیث صحیح‌السند یکسان است، به این حدیث صحیح، قوت بیشترین می‌بخشد و به طریق آن استفاضه می‌دهد؛ بنابراین اگر روایات به‌صورت جداگانه تأویل یا به‌خاطر ضعف سند رد شوند، از شیوه پژوهشی در علم درایه بیرون است.

مراد از تعبیر جمع قرآن

[ویرایش]

نکته دیگری که در این‌جا باید یادآور شد، آن است که: اساساً تعبیر «جمع قرآن» که در برخی از این روایات مطرح است ـ هرچند از یک نظر می‌تواند به معنای حفظ در سینه باشد ـ در این مورد هرگز به معنای از بر کردن در سینه به کار نرفته است؛ چون در شرایطی که بعد از وفات پیامبر خدا ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ خلیفه تعیین شده بود ـ به اعتراف خود اهل سنت ـ امام‌ علی ـ علیه‌السلام ـ کاری نداشت مگر این‌که در خانه بنشیند و قرآن را از بَر کند؛ و حتی برخی اهل سنت همین مطلب را توجیهی بر معارف بی‌شمار امام علی ـ علیه‌السلام ـ نسبت به دیگر خلفا به شمار آورده‌اند و می‌گویند: بیشتر مطالب تفسیری در بین خلفای راشدین از (امام) علی کرم‌الله وجهه است؛ چون ایشان تا پایان خلافت عثمان از مقام خلافت برکنار بود.
[۳۱] جلال‌الدین سیوطی، الاتقان، ج ۲، ص ۱۸۷ ؟؟؟.
[۳۲] ابن عطیه اندلسی، المحرر الوجيز في تفسير الكتاب العزيز، تحقیق محمدعبدالسلام عبدالشافی، ج ۱، ص ۱۳ ؟؟؟.

هر چند این توجیه، بسیار سست و بی‌بنیان است،
[۳۳] چون اولاً: امام علی ـ علیه‌السلام ـ در عصر خلافتشان تفسیر آیات و بیان روایات را (به‌ویژه در خطبه‌ها) از حضرت رسول ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ ارائه کرده‌اند؛ ثانیاً: عضمان‌بن عفان، خلیفه‌ی سوم که در عصر خلیفه‌ی اول و دوم از خلافت به دور بود، تنها روایت در تفسیر دارد. ر.ک: علاء‌الدین علی المتقی الهندی، کنزالعمال فی سنن الاقوال و الافعال، فصل فی التفسیر، ج ۲، ص ۳۵۳.
[۳۴] علاء‌الدین علی المتقی الهندی، کنزالعمال فی سنن الاقوال و الافعال، فصل فی التفسیر، ج ۲، ص ۳۵۳؛ نیاز به ذکر است تعداد روایات تفسیری در کتاب کنزالعمال که از صحاح ششگانه جمع‌آوری شده، ۵۴۴ روایت است. از این تعداد حدود ۲۹۰ حدیث از امام علی ـ علیه‌السلام ـ و بقیه از دیگر صحابه است.

این پرسش هم‌چنان پابرجاست که اگر امام از هر کاری فارغ بود، برای حفظ قرآن در سینه، چه نیازی داشت در خانه بنشیند و سوگند یاد کند بر این‌که ردا بر دوش نگیرد و...!! به علاوه طبق روایات متواتر از خود اهل سنت در ذیل آیه شریفه •لِنَجْعَلَها لَکُمْ تَذْکِرَهً وَ تَعِیَها أذُنٌ واعِیَهٌ•، از پیامبر خدا ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ چنین رسیده است.

← سخن پیامبر در‌این‌باره


«انّ النبی ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ قال لعلی ـ کرم الله وجهه ـ إنّی دعوت الله تعالی أن یجعلها أذنک یا علی و قال علی کرم الله وجهه: فما سمعت شیئاً فنسیته و ما کان لی أن أنسی؛ پیامبر خدا ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ به (امام) علی ـ که خدا او را گرامی بدارد ـ فرمود: من از خدا خواسته‌ام تا تو را مصداق این آیه قرار دهد و از‌این‌روست که (امام) علی گفته است: هر چه شنیدم، هرگز آن را فراموش نکردم و فراموش نخواهم کرد».
[۳۶] احمدبن یحیی البلاذری، انساب الاشراف، تحقیق شیخ محمدباقر محمودی، ج ۱، ص ۳۴.
[۳۷] ابن‌جریر طبری، جامع البیان فی تأویل آی القرآن (معروف به تفسیر طبری)، ج ۲۹ ؟؟؟، ص ۳۱.


جمع‌آوری قرآن در یک‌جا توسط امام علی

[ویرایش]

با این ویژگی امام علی ـ علیه‌السلام ـ ، نه‌تنها قرآن، بلکه همه علومی که حضرت رسول خدا ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ به ایشان سپرده بودند، در سینه مبارکش محفوظ بوده است و جمع‌آوری قرآن در یک‌جا نیز ـ طبق برخی از روایات ـ بنا به سفارش خود حضرت رسول‌ خدا ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ و نیز برای اقامه ثقلین بوده و قطعاً هیچ‌کس به اندازه امام علی ـ علیه‌السلام ـ ، این شایستگی را نداشته است
[۳۸] حسین الراضی، الهوامش التحقیقیقه ملحق کتاب المراجعات، ص ۴۲۵ ـ ۴۳۱؛ چون امام علی در شهر دانش پیامبر خداست و هیچ‌کس از پیشینیان و پسینیان از ایشان در دانش پیشی نگرفته است و خودش نیز فرمود: «به خدا سوگند هیچ آیه‌ای فرود نیامد، جز آن‌که می‌دانم درباره‌ی چه و در کجا بوده و در مورد چه کسی است.» مرحوم سیدعبدالحسین شرف‌الدین در کتاب پرارج المراجعات به این احادیث استناد کرده و محقق کتاب، یعنی شیخ حسین الراضی نیز در الهوامش التحقیقیه به پیوست کتاب، مدارک و طرق آنها را آورده است.
و بر فرض که روایت عبد خیر که از قول امام علی ـ علیه‌السلام ـ می‌گوید: «نخستین کسی که قرآن را گرد آورد، ابابکر است.»
[۳۹] ابن ابی‌داود، المصاحف، ج ۲ ؟؟؟، ص ۳۳۸.
درست باشد، در تعارض با این روایات قرار می‌گیرد (که به‌طور مستفیض نخستین گردآورنده قرآن را امام‌ علی ـ علیه‌السلام ـ می‌داند) و ساقط خواهد بود، چون خبر واحد است
[۴۰] هرچند ابن ابی‌داود این حدیث را از پنج طریق ذکر می‌کند؛ لیکن طریق همه‌ی آنها به سفیان، از سدی، از عبدخیر، از امام علی ـ علیه‌السلام ـ می‌رسد و از این رو حدیثی واحد خواهد بود.
و در تعارض با روایات مستفیضه به‌صورت حدیث شاذ در‌می‌آید.
[۴۱] «حدیث شاذ» خبری صحیح است که با راجح‌تر از خود معارض باشد؛ هم‌چنین متن این حدیث با واقعیات تاریحی نیز ناسازگار است؛ چون پیش از جمع‌آوری مصحف توسط زیدبن‌ثابت، دیگران نیز مانند ابن‌مسعود، ابی بن کعب و... برای خود مصحفی داشته‌اند.


محرز بودن اصل وجود مصحف امام علی

[ویرایش]

بنابراین، طبق مدارک فریقین، اصل وجود مصحف امام علی ـ علیه‌السلام ـ امری محرز است و جایی برای خدشه در مدارک آن نیست؛
[۴۲] برای توضیح بیشتر درباره‌ی بررسی أسناد مصحف امام علی (ع) ر.ک: مجله‌ی مقالات و بررسی‌ها (دانشکده الهیات دانشگاه تهران)، نگارنده، «بررسی و نقد أسناد مصحف امام علی (ع) در منابع فریقین»، دفتر ۶۸، ص ۲۳ ـ ۴۵.
[۴۳] آیا اصل وجود مصحف امام علی ـ علیه‌السلام ـ به‌وسیله‌ی منابع فریقین قابل اثبات است؟


منابعی برای مطالعه بیشتر

[ویرایش]

۱. دکتر جعفر نکونام، مصحف علی (ع) و سه مصحف دیگر.
۲. دکتر جعفر نکونام، پژوهشی در مصحف امام علی (ع) و سه مصحف دیگر.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. محمدجواد بلاغی، آلاء الرحمان، ج ۱، ص ۲۵۷.
۲. سلیم‌بن قیس، پیشین، ص ۵۸۱ ـ ۵۸۲ و ۶۶۰ و ۶۶۵.
۳. ابوجعفر کلینی، کافی، کتاب فضل القرآن، ج ۲، ص ۶۳۳، ح ۲۹.    
۴. محمدبن مسعود عیاشی، تفسیر عیاشی، ج ۲، ص ۳۰۷.    
۵. ابوجعفر صدوق، الاعتقادات، ص۸۱ ؟؟؟.
۶. محمدبن علی‌بن شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج ۲، ص ۳۰۵.    
۷. محمدبن علی‌بن شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج ۲، ص ۵۰ ـ ۵۱ ؟؟؟.
۸. محمدبن علی‌بن شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج ۲، ص ۵۲ ؟؟؟.
۹. محمدبن سعد، الطبقات الکبری، ج ۲، ص ۳۲۸ ؟؟؟.
۱۰. محمدبن ایوب‌بن ضریس، فضائل القرآن، تحقیق عروه بدیر، ص ۳۶ ؟؟؟.
۱۱. سلیمان‌بن اشعث، المصاحف، تصحیح آتور جفری، ص ۶۱.
۱۲. شیخ طوسی، الفهرست، ص ۴۰.    
۱۳. محمدبن اسحاق، الفهرست، ص ۳۱ ـ ۳۲ ؟؟؟.
۱۴. به نقل از: جلال‌الدین سیوطی، الاتقان، ج ۱، ص ۵۸ ؟؟.
۱۵. ابونعیم اصفهانی، حلیة الاولیاء و طبقات الاصفیاء، ج ۱، ص ۶۷.
۱۶. به نقل از: محمدبن علی‌بن شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج ۲، ص ۵۰ ؟؟؟.
۱۷. یوسف‌بن عبدالبر، الإستیعاب فی معرفه الاصحاب، تحقیق محمدعلی بجاوی، القسم الثالث، ص ۹۷۴ ؟؟؟.
۱۸. حاکم حسکانی، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، تحقیق محمدباقر محمودی، ج ۱، ص ۳۶ ۳۸.    
۱۹. عبدالکریم شهرستانی، مفاتیح الاسرار و مصابیح الانوار، ج ۱، ص ۱۲۱.
۲۰. موفق‌بن احمد خوارزمی، المناقب، تحقیق محمدمالک محمودی، ص ۹۴.    
۲۱. علوم القرآن عند المفسرین، به نقل از: مرکز الثقافه و المعارف القرآنیه، ج ۱، ص ۳۵۱
۲۲. سلیمان‌بن اشعث، المصاحف، تصحیح آتور جفری، ص ۱۶.
۲۳. محمدبن ایوب‌بن ضریس، فضائل القرآن، تحقیق عروه بدیر، ص ۳۶ ؟؟؟.
۲۴. ابن‌حجر عسقلانی، همان، ج ۹، ص ۱۲ ـ ۱۳ و نیز ر.ک: محمودبن احمد عینی، عمده القاری (شرح صحیح البخاری)، ج ۲۰، ص ۱۷.
۲۵. محمدبن ایوب‌بن ضریس، فضائل القرآن، تحقیق عروه بدیر، ص ۳۶ ؟؟؟.
۲۶. روایت از طریق «ابوحیان توحیدی» محمود آلوسی، روح المعانی، ج ۱، ص ۴۱.
۲۷. محمدبن ایوب‌بن ضریس، فضائل القرآن، تحقیق عروه بدیر، ص ۳۶ ؟؟؟.
۲۸. محمدبن ایوب‌بن ضریس، فضائل القرآن، تحقیق عروه بدیر، ص ۳۶ ؟؟؟.
۲۹. محمدبن ایوب‌بن ضریس، فضائل القرآن، تحقیق عروه بدیر، ج ۱، ص ۴۱.    
۳۰. جلال‌الدین سیوطی، تدریب الراوی فی شرح تقریب النواوی، ص ۲۰۲؛ حدیث «متابع» و «شاهد» بیش‌تر از آن جهت که مؤید مضمون حدیثی دیگر است، مورد توجه قرار دارد و صحت سند در آنها زیاد ملحوظ نیست.
۳۱. جلال‌الدین سیوطی، الاتقان، ج ۲، ص ۱۸۷ ؟؟؟.
۳۲. ابن عطیه اندلسی، المحرر الوجيز في تفسير الكتاب العزيز، تحقیق محمدعبدالسلام عبدالشافی، ج ۱، ص ۱۳ ؟؟؟.
۳۳. چون اولاً: امام علی ـ علیه‌السلام ـ در عصر خلافتشان تفسیر آیات و بیان روایات را (به‌ویژه در خطبه‌ها) از حضرت رسول ـ صلی‌الله‌علیه‌وآله ـ ارائه کرده‌اند؛ ثانیاً: عضمان‌بن عفان، خلیفه‌ی سوم که در عصر خلیفه‌ی اول و دوم از خلافت به دور بود، تنها روایت در تفسیر دارد. ر.ک: علاء‌الدین علی المتقی الهندی، کنزالعمال فی سنن الاقوال و الافعال، فصل فی التفسیر، ج ۲، ص ۳۵۳.
۳۴. علاء‌الدین علی المتقی الهندی، کنزالعمال فی سنن الاقوال و الافعال، فصل فی التفسیر، ج ۲، ص ۳۵۳؛ نیاز به ذکر است تعداد روایات تفسیری در کتاب کنزالعمال که از صحاح ششگانه جمع‌آوری شده، ۵۴۴ روایت است. از این تعداد حدود ۲۹۰ حدیث از امام علی ـ علیه‌السلام ـ و بقیه از دیگر صحابه است.
۳۵. حاقه (۶۹)، آیه‌ ۱۲.    
۳۶. احمدبن یحیی البلاذری، انساب الاشراف، تحقیق شیخ محمدباقر محمودی، ج ۱، ص ۳۴.
۳۷. ابن‌جریر طبری، جامع البیان فی تأویل آی القرآن (معروف به تفسیر طبری)، ج ۲۹ ؟؟؟، ص ۳۱.
۳۸. حسین الراضی، الهوامش التحقیقیقه ملحق کتاب المراجعات، ص ۴۲۵ ـ ۴۳۱؛ چون امام علی در شهر دانش پیامبر خداست و هیچ‌کس از پیشینیان و پسینیان از ایشان در دانش پیشی نگرفته است و خودش نیز فرمود: «به خدا سوگند هیچ آیه‌ای فرود نیامد، جز آن‌که می‌دانم درباره‌ی چه و در کجا بوده و در مورد چه کسی است.» مرحوم سیدعبدالحسین شرف‌الدین در کتاب پرارج المراجعات به این احادیث استناد کرده و محقق کتاب، یعنی شیخ حسین الراضی نیز در الهوامش التحقیقیه به پیوست کتاب، مدارک و طرق آنها را آورده است.
۳۹. ابن ابی‌داود، المصاحف، ج ۲ ؟؟؟، ص ۳۳۸.
۴۰. هرچند ابن ابی‌داود این حدیث را از پنج طریق ذکر می‌کند؛ لیکن طریق همه‌ی آنها به سفیان، از سدی، از عبدخیر، از امام علی ـ علیه‌السلام ـ می‌رسد و از این رو حدیثی واحد خواهد بود.
۴۱. «حدیث شاذ» خبری صحیح است که با راجح‌تر از خود معارض باشد؛ هم‌چنین متن این حدیث با واقعیات تاریحی نیز ناسازگار است؛ چون پیش از جمع‌آوری مصحف توسط زیدبن‌ثابت، دیگران نیز مانند ابن‌مسعود، ابی بن کعب و... برای خود مصحفی داشته‌اند.
۴۲. برای توضیح بیشتر درباره‌ی بررسی أسناد مصحف امام علی (ع) ر.ک: مجله‌ی مقالات و بررسی‌ها (دانشکده الهیات دانشگاه تهران)، نگارنده، «بررسی و نقد أسناد مصحف امام علی (ع) در منابع فریقین»، دفتر ۶۸، ص ۲۳ ـ ۴۵.
۴۳. آیا اصل وجود مصحف امام علی ـ علیه‌السلام ـ به‌وسیله‌ی منابع فریقین قابل اثبات است؟


منبع

[ویرایش]
پایگاه اسلام کوئست.    


رده‌های این صفحه : قرآن شناسی | مصاحف




جعبه ابزار
جعبه‌ابزار