فنا در عرفانذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: عرفان اسلامی، مقام فنا.

پرسش: فنا در عرفان به چه معناست؟

پاسخ:



تعریف لغوی و اصطلاحی

[ویرایش]

فنا واژه‌ای است عربی و در لغت به معنای نیست و نابود شدن است
[۱] فرهنگ فارسی، عمید، ص۱۵۵۱.
و در اصطلاح عارفان، مستغرق شدن بنده در حق را گویند. بدان گونه که بشریت بنده در ربوبیت حق محو شود.

مقدمه

[ویرایش]

برای تبیین آنچه گفته شد توجه به مقدمات زیر ضروری است:

← مقدمه اول


چنان که می دانیم خدای متعال به مشیت حکیمانه ی خویش، بشر را به گونه ای آفرید که در طول حیات، مدام به کمال مطلق و از رهگذر آن به بقا و جاودانگی خویش می اندیشد و برای دست یابی به این هدف از هیچ جهد و کوششی دریغ نمی نماید. او هر آنچه را که فاقد آن است می جوید و می طلبد و وقتی به آن دست می یابد، میل و اشتیاق به بهتر و کامل تر از آن در وجودش جوانه می زند و او را به حال خود وا نمی گذارد که:
دست از طلب ندارم تا کام من برآید
یا تن رسد به جانان یا جان ز تن برآید
البته باید توجه داشت خواستگاه این احساس و تمنای درونی حقیقی است نه اعتباری و مجازی، بلکه واقعیتی است منطبق با جایگاه و شأن انسانی تا با بهره گیری از این موهبت که مختص به او هم هست خودش را از حضیض به اوج برساند و به موطن و جایگاه اوّلیه اش برگردد که:
هر کسی کو دور ماند از اصل خویش
باز جوید روزگار وصل خویش

← مقدمه دوم


انسان موجودی است مختار و انتخابگر که در دو قوس صعود و سقوط می تواند تا بی انتها پیش رود.

← مقدمه سوم


آدمی در طریق کمال موانعی را پیش روی خود دارد که عرفا از آنها به تعیناتو انیاتفردیه تعبیر می نمایند و تا پشت پا به این تعینات نزند و این سدها را نشکند، نمی تواند به اهداف خویش دست یازد، اینها همان غبار راه و حجاب ها ی ظلمانی اند که مانع از تابش نور حق بر بنده می گردند.
تو کز سرای طبیعت نمی روی بیرون
کجا به کوی طریقت گذر توانی کرد
جمال یار ندارد نقاب و پرده ولی
غبار ره بنشان تا نظر توانی کرد

مقام فنا

[ویرایش]

با عنایت به این مقدمات می گوییم:هرگاه سالک منزل ها را یکی پس از دیگری بپیماید تا آن جا که دیگر از جمیع انیات و تعینات و تعلقات مادی و حتی معنوی خلع شده و جدا گردیده و مندک و ذوب در حضرت احدیت شود به مقام فنا دست یافته است. در چنین حالتی است که خویشتن خویش را فراموش نموده محو جمال معشوق گشته و به هر چه که می نگرد فقط و فقط او را می بیند و بس.
لذا اهل معنا گفته اند که گوینده ی (انا الحق) نخواسته دعوی الاهیت کند، بلکه نفی انیت خویش نموده است، به این معنا که من در وجود خویش، خودم را نمی بینم و تو را مشاهده می کنم چه این که خود گفته است:
بینی و بینک انی ینازعنی
فارفع بفضلک انی من البین
بیا و هستی حافظ ز پیش او بردار
که با وجود تو کس نشنود ز من که منم

تذکر

[ویرایش]

در ادامه تذکر دو نکته خالی از لطف نیست:

← منازل طریق ال الله


عرفا طریق الی الله را به مراحل و منازلی تقسیم کرده اند(البته درباره تعداد این منازل نظرهای گوناگون از طرف عرفا ارائه شده است.) و فنا را نهایت سیر به سوی پروردگار دانسته اند.
مثلا عطار در این راه قائل به هفت منزل شده است:طلب، عشق، معرفت، استغنا، توحید، حیرت، و فقر و فنا.

← اقسام فنا


اهل ذوق برای فنا اقسامی ذکر نمودند
[۲] دیوان حافظ با شرح عرفانی، احمد دانشگر، ص۱۴۴-۱۴۵.
:

←← فنای ظاهر


فنای ظاهر که فنای افعال است، به این بیان که شخص عارف همه ی کارها و افعال را از خدا ببیند و به او انتساب دهد. در حدیث معروف قرب نوافل آمده است:«...و انه لیتقرب الی بالنافلة حتی احبه فإذا احببته کنت سمعه الذی یسمع به و بصره الذی یبصر به و لسانه الذی ینطق به و یده التی یبطش بها ان دعانی اجبته و ان سالنی اعطیته. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود:خداوند فرموده است:و بنده ی من به سوی من اسباب محبتش را گرد می آورد با بجا آوردن کارهای مستحب را تا جایی که من او را دوست دارم، پس چون من او را دوست داشتم من گوش او هستم که با آن می شنود و چشم او هستم که با آن می بیند و زبان او هستم که با آن سخن می گوید و دست او هستم که با آن می دهد و می گیرد وقتیکه مرا بخواند اجابت می کنم و وقتی که از من درخواست کند به او می دهم.

←← فنای باطن


فنای باطن که فنای صفات است؛ یعنی تبدیل شدن صفات انسانی به صفات الهی .
خواجه نصیر طوسی (قدس) می فرماید:عارف چون از خودش ببرد و متصل به حق گردد تمامی قدرت ها را مستغرق در قدرت او می بیند که به جمیع مقدورات در عالم تعلق گرفته است و تمامی علوم را مستغرق در علم او می بیند که هیچ چیز از موجودات از آن پنهان نیست و تمام خواسته ها را مستغرق درخواست او می بینید که هیچ یک از ممکنات از آن ابا و امتناع ندارند.
[۴] ابن سینا، شرح اشارات، ج‌۳، ص۳۹۰، مقامات العارفین.


←← فنای ذات


فنای ذات که این مرتبه غایة القصوای سیر ملکوتی و روحانی عارف است که از برای بعضی از ارباب سلوک میسور است. حتی حجاب نوری اسمایی و صفاتی نیز برطرف گردد و به تجلیات ذاتی غیبی نایل شوند و در این مشاهده احاطه ی قیومی حق و فنای ذاتی خود را شهود کنند و بالعیان وجود خود و جمیع موجودات را ظل (سایه ی) حق ببینند که:«ان روح المؤمن لأشد اتصالاً بروح الله من اتصال شعاع الشمس بها»، همانا پیوستگی روح مؤمن به روح خدا از پیوستگی پرتو خورشید به خورشید بیشتر است.
[۶] موسوی خمینی، روح الله، چهل حدیث، ص۳۸۲.


پانویس

[ویرایش]
 
۱. فرهنگ فارسی، عمید، ص۱۵۵۱.
۲. دیوان حافظ با شرح عرفانی، احمد دانشگر، ص۱۴۴-۱۴۵.
۳. کلینی، محمد بن یعقوب، الاصول من الکافی، ج۲ ص ۳۵۲، ح۸، کتاب الایمان و الکفر، باب "من اذی المسلمین و احتقرهم".    
۴. ابن سینا، شرح اشارات، ج‌۳، ص۳۹۰، مقامات العارفین.
۵. کلینی، محد بن یعقوب، الاصول من الکافی، ج۲، کتاب الکفر والایمان، باب اخوة مؤمنین، ح۴.    
۶. موسوی خمینی، روح الله، چهل حدیث، ص۳۸۲.


منبع

[ویرایش]

پایگاه اسلام کوئست، برگرفته از مقاله «فنا در عرفان»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۵/۹/۱۸.    


رده‌های این صفحه : عرفان اسلامی | مقامات عرفانی




جعبه ابزار
جعبه‌ابزار