فلسفه دعاذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



پرسش: حكمت و فلسفه دعا چیست؟
نمایه: دعا،اجابت، درخواست
پاسخ: در باره اينكه چرا اصلا ما بايد دعا نماييم تا خداوند اجابت نماييد. مگر خداوند خودش خواسته هاي ما را نمي داند مي توان گفت:
«دعای صبح و آه شب كلید گنج مقصود است بدین راه و روش میرو كه با دلدار پیوندی»


مقدمه

[ویرایش]

یاری گرفتن از موجودات ماورایی برای غلبه بر نیروهای مختلفی كه آدمی را احاطه كرده‌اند، همیشه و همه جا در زندگی بشر مشاهده می‌شود. در این كوران حوادث و بحران‌های زمان، انسان سرگردان با مواجهه این جریانات مختلف، همواره به دنبال التیام و آرامش و ارتباط و انس با منبع غنی ماورایی است.
این کنش و یا حتی واكنش نفس آدمی را هر چه كه بنامیم، حقیقت آن چیزی به جز خواندن خداوند نیست، هر چند خدا در هر دین و مذهبی به گونه ای خاص معرفی شده و با تلقی پیروان سایر ادیان متفاوت می‌باشد. ما این حقیقت را دعا می‌نامیم.

← دعا كردن همه انسانها


اشتراک همه انسانها در دعا كردن، ما را به عاملی مشترك در درون همه انسانها رهنمون می‌شود. كه ریشه در فطرت آدمیان دارد.
[۱] اشاره است به آیه «فاقم وجهك للدین حنیفا فطره الله التی فطر الناس علیها لا تبدیل لخلق الله» (روم آیه ۳۰    ) در روایات بسیاری از این فطرت به توحید و یا اسلام تعبیر شده است، كه می‌توانید در این مورد رك: کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، تصحیح:علی اکبر غفاری، دار الکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۸۸ ق، جلد ۲، صص ۱۲     و ۵۲۲    


فطرت چيست؟

[ویرایش]

فطرت، نوعی خاص از آفرینش است كه مخصوص انسان بوده و هیچ گاه تغییر نمی ‌كند
[۲] . درباره معنای فطرت رك: مطهری، مرتضی، فطرت، انتشارات صدرا، تهران، ۱۳۸۰، چاپ ۱۳، ص ۱۱، ۲۹، و نیز جوادی آملی، عبدالله، فطرت در قرآن، نشر اسراء قم، ۱۳۷۹، چاپ ۲، ص ۲۳، ۲۹.
، هر چند ممكن است گاهی در تلاطم حوادث و غفلت‌ها دچار ضعف و فتور گردد، اما هرگاه كه این پرده‌ها از برابر دیدگان حقیقت جوی آدمی به كناری روند فطرت انسانی مجال بروز و ظهور می‌یابد.
ناهمواری‌ها و مشكلاتی كه آدمی در برون رفتن از آنها هیچ دست آویزی نمی یابد، مهمترین عرصه تجلی این خصوصیت ذاتی انسان است.

← كاركرد فطرت انسان در خطر


این نكته در قرآن كریم، در آیات ۸ سوره زمر، ۶۵ عنكبوت و ۳۲ لقمان، مورد اشاره و بلكه تصریح قرار گرفته است.
[۳] . و اذا مس النسان ضر دعا ربه منیبا الیه(زمر آیه ۸    ).فاذا ركبو فی الفلك دعوا الله مخلصین له الدین(عنکبوت آیه ۶۵    )و اذا غشیهم موج كالظلل دعوا الله مخلصین له الدین(لقمان آیه ۳۰    )
خداوند متعال در این آیات كار كرد فطرت انسانی را در مواقع خطر به تصویر می‌كشد، مسافرت دریایی و گرفتاری در میان امواج سهمگین یكی از مواردی است كه امید انسان را از دست یابی به ساحل نجات از بین می‌برد، و دقیقا در همین حالت است كه انسان در درون خود راه نجاتی را می‌یابد و دست به دعا بر میدارد.
همین حقیقت در روایتی از امام صادق (علیه السلام) نیز مورد تاکید قرار گرفته است.
[۴] . صدوق، محمد بن علی، معانی الاخبار، موسسه المشر الاسلامی، قم ،۱۴۱۸ق.۴-۵.

بنابر این دعا تجلی فطرت خدا خواه و خدا شناس آدمی است.

← نظر دكتر آلكسیس كارل درباره دعا


دكتر آلکسیس کارل نویسنده و انسان شناس فرانسوی، در نگاشته كوتاهی كه درباره نیایش دارد، این احساس را احساس عرفانی نامیده و دعا را كشش روح به سوی كانون غیر مادی جهان، پرواز روح به سوی خدا، پرستش عاشقانه نسبت به مبدا حیات می‌خواند.
[۵] . این رساله در منبع ذیل به چاپ رسیده است: شریعتی ، علی، نیایش، انتشارات الهام، تهران، ۱۳۷۰،چاپ۴، ص۱۱-۳۵.


دعا در قرآن و روايات

[ویرایش]

در قرآن كریم دعا سبب توجه و اعتنای خداوند به انسان معرفی شده است، به گونه ای كه می‌فرماید اگر دعای شما نبود خداوند به شما اعتنا نمی كرد.
[۶] . اشاره است به فرقان آیه ۷۷    «قل ما یعبا بكم ربی لولا دعائكم.»

در روایاتی كه در باب دعا وارد شده است، نكاتی وجود دارد كه در یافتن علت این توجه خاص و نیز در شناخت حکمت نهفته در دعا، ما را یاری می‌كند. همانند این كه: حتی اگر بند كفشتان هم پاره شد آن را از خدا بخواهید
و یا این كه از طرف خداوند خطاب به حضرت موسی شده است كه نمك غذایت را هم از من طلب كن.
در حالی كه می‌دانیم خداوند متعال تمام عالم را در اختیار انسان قرار داده است.
[۹] . لقمان، ۲۰     الم تروا انّ الله سخر لكم ما فی السموات و ما فی الارض ... و نیز سوره جاثیه آیه ۱۳    .

امام باقر ـ علیه السلام ـ نیز در روایتی در ذیل آیه«ان الذین یستکبرون عن عبادتی سیدخلون جهنم داخرین.»(۶۰ غافر) مراد از این عبادت را دعا ذكر كرده‌اند.
و لذا به تفسیر ابن فهد حلی، عالم بزرگ شیعی كسانی كه در مقابل دعا استكبار نمایند كافر خوانده شده‌اند.

← دعا و هدف خلقت


می‌دانیم كه هدف از خلقت انسان عبودیت دانسته شده است.
[۱۲] . بر اساس آیه«و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون» (ذاریات ۵۶)    .

نتیجه آن كه، دعا مظهر بندگی انسان است، بندگی آن است كه انسان در مقابل پرودگار عالم از خود اراده ای نداشته باشد و تمام عالم را در ید قدرت او ببیند. اگر كسی این جهان بینی را نداشته باشد و برای غیر خدا قدرتی در عرض او به رسمیت بشناسد از دایره توحید خارج شده و داخل عرصه شرك و كفر می‌گردد. و دعا به محضر خداوند به معنی نفی قدرتهای غیر الهی است.
و هر چه انسان در توحید به مراتب بالاتری برسد. دعای او نیز بیشتر و خالص تر می‌شود و به همین دلیل در روایت آمده است كه هر كه خدا را بیشتر بشناسد دعایش هم بیشتر خواهد شد.
و چنین فردی حتی برای تهیه نمك غذا هم در خود استقلال نمی بیند و این نهایت توحید افعالی است. و برای بیان همین نكته است كه در روایات تاكید شده است كه هنگام دعا از دیگران نا امید باشید و همه امیدتان به خدا باشد.

مهم ترين حكمت دعا

[ویرایش]


← دعا اعلام بندگي


پس مهم ترین حکمت و فلسفه دعا این است كه دعا اعلام بندگی است و اظهار فقر و وابستگی به منبع لایزال الهی و غنای مطلق اوست. نكته دیگری كه در دعا وجود دارد و از جهت دیگر بندگی انسان را به ثبوت می‌رساند، این است كه خداوند خود به این عمل امر فرموده است و دعا كردن انجام یكی از فرامین الهی است. «ادعونی استجب لكم» ، «ادعوا ربكم تضرعا و خفیه»

← دعا عامل رسيدن به اهداف


حكمت دیگر دعا رسیدن به اهداف، از طریقی غیر از طریق مرسوم است، توضیح آنكه:
می دانیم كه انسان با تمامی دانایی و توانایی در مقابل بسیاری از نیروهای شناخته و ناشناخته عالم كاری از پیش نمی برد در حالی كه در موارد فراونی نیازمند غلبه بر این نیروهاست، و نیز می‌دانیم همه عالم به ارداه الهی اداره می‌شود و او بر هر كاری توانا ست، با توجه به این دو نكته آشكار می‌شود كه دعا و طلب از خدا در واقع، به معنی به خدمت گرفتن نیروها و قوای موجود در جهان می‌باشد. یعنی دعا نیز یكی از ابزار و وسایلی است كه خداوند در اختیار انسان قرار داده است تا او را به اهدافش برساند، و شاید به همین دلیل باشد كه در روایت آمده است كه دعا قضای حتمی را نیز بر می‌گرداند. و یا اینكه پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) دعا را سلاح مومن برای غلبه بر دشمنان و نیز فراوانی رزق او دانسته‌اند.
[۱۸] . الطبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، موسسه الاسلامی، قم، ۱۴۱۴، ج ۲، ص ۸، حدیث ۱۹۸۰.
و به تعبیر امیر المؤمنین(علیه السلام) کلید خزائن الهی در اختیار انسان نهاده شده است.
[۱۹] . نهج البلاغه، نامه ۳۳.


← تقرب عالي ترين حكمت دعا


عالی ترین حكمت موجود در دعا این است كه موجب تقرب به خداست، دعا فرصت مناجات و نجوای بی‌واسطه و انس با پروردگار عالم است كه در حقیقت برترین امتیاز و ویژگی را دعا داراست. امام صادق(علیه السلام) در حدیثی می‌فرمایند: شما با هیچ وسیله ای همانند دعا نمی توانید به خدا نزدیك شوید . ایشان در روایت دیگری فرموده اند نزد خدای عزو جل منزلتی است كه فقط با مسألت و دعا می‌توان به آن مقام رسید.
گویند تمنایی از دوست بكن سعدی جز دوست نخواهم كرد از دوست تمنایی

پانویس

[ویرایش]
 
۱. اشاره است به آیه «فاقم وجهك للدین حنیفا فطره الله التی فطر الناس علیها لا تبدیل لخلق الله» (روم آیه ۳۰    ) در روایات بسیاری از این فطرت به توحید و یا اسلام تعبیر شده است، كه می‌توانید در این مورد رك: کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، تصحیح:علی اکبر غفاری، دار الکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۸۸ ق، جلد ۲، صص ۱۲     و ۵۲۲    
۲. . درباره معنای فطرت رك: مطهری، مرتضی، فطرت، انتشارات صدرا، تهران، ۱۳۸۰، چاپ ۱۳، ص ۱۱، ۲۹، و نیز جوادی آملی، عبدالله، فطرت در قرآن، نشر اسراء قم، ۱۳۷۹، چاپ ۲، ص ۲۳، ۲۹.
۳. . و اذا مس النسان ضر دعا ربه منیبا الیه(زمر آیه ۸    ).فاذا ركبو فی الفلك دعوا الله مخلصین له الدین(عنکبوت آیه ۶۵    )و اذا غشیهم موج كالظلل دعوا الله مخلصین له الدین(لقمان آیه ۳۰    )
۴. . صدوق، محمد بن علی، معانی الاخبار، موسسه المشر الاسلامی، قم ،۱۴۱۸ق.۴-۵.
۵. . این رساله در منبع ذیل به چاپ رسیده است: شریعتی ، علی، نیایش، انتشارات الهام، تهران، ۱۳۷۰،چاپ۴، ص۱۱-۳۵.
۶. . اشاره است به فرقان آیه ۷۷    «قل ما یعبا بكم ربی لولا دعائكم.»
۷. ری شهری، محمد، میزان الحکمه، دار الحدیث، بیروت، ۱۴۱۹ ق، چ ۲، ج ۲، ص ۸۷۲.    
۸. ری شهری، محمد، میزان الحکمه، دار الحدیث، بیروت، ۱۴۱۹ ق، چ ۲، ج ۲، ص ۸۷۲.    
۹. . لقمان، ۲۰     الم تروا انّ الله سخر لكم ما فی السموات و ما فی الارض ... و نیز سوره جاثیه آیه ۱۳    .
۱۰. . ابن فهد حلی احمد، عده الداعی و نجاح الساعی، تحقیق، احمد موحدی قمی، مکتبه الوجدانی، قم، بی تا، ص ۳۳.    .
۱۱. . ابن فهد حلی احمد، عده الداعی و نجاح الساعی، تحقیق، احمد موحدی قمی، مکتبه الوجدانی، قم، بی تا، ص ۱۴.    
۱۲. . بر اساس آیه«و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون» (ذاریات ۵۶)    .
۱۳. . ری شهری، محمد، میزان الحکمه، دار الحدیث، بیروت، ۱۴۱۹ ق، چ ۲، ج ۲، ص ۸۶۹.    
۱۴. ری شهری، محمد، میزان الحکمه، دار الحدیث، بیروت، ۱۴۱۹ ق،چ ۲، ج ۲، ص ۸۸۲، حدیث ۵۶۸۹.    
۱۵. . سوره غافر، آیه ۶۰.    
۱۶. . سوره اعراف، آیه ۵۵.    
۱۷. . ری شهری، محمد، میزان الحکمه، دار الحدیث، بیروت، ۱۴۱۹ ق، چ ۲، ج ۲، ص ۸۷۰.    
۱۸. . الطبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، موسسه الاسلامی، قم، ۱۴۱۴، ج ۲، ص ۸، حدیث ۱۹۸۰.
۱۹. . نهج البلاغه، نامه ۳۳.
۲۰. . ری شهری، محمد، میزان الحکمه، دار الحدیث، بیروت، ۱۴۱۹ ق، چ ۲، ج ۲، ص ۸۷۲، حدیث ۵۵۷۱.    
۲۱. . ری شهری، محمد، میزان الحکمه، دار الحدیث، بیروت، ۱۴۱۹ ق، چ ۲، ج ۲، ص ۸۶۹، حدیث ۵۵۲۹.    


منبع

[ویرایش]

سایت اندیشه قم     محمد كاظم حقاني فضل - مرکز مطالعات و پژوهش های حوزه


رده‌های این صفحه : اخلاق اسلامی | دعا | فضائل اخلاقی




جعبه ابزار
جعبه‌ابزار