فلسفه خمسذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



پرسش: با سلام، چرا نیمی از خمس باید به سادات داده شود و آیا خمس ساخته و پرداخته شیعیان نیست؟ در حالی که در قرآن فقط یک آیه اشاره به خمس کرده و در رابطه دیگری و در اهل سنت که خیلی اعتقادات سخت تری در رابطه به روش پیامبر (صلی الله علیه وآله) دارند خمس را نمی شناسند. هر چند پرداخت خمس خود عمل خوبی برای تعدیل ثروت و کم کردن فاصله طبقاتی است.
نمایه: خمس، فلسفه خمس، سهم سادات، فلسفه احکام
پاسخ:


مقدمه

[ویرایش]

خمس یکی از فرایض و واجبات دین اسلام است. قرآن مجید در بیان اهمیت آن، ایمان را با آن پیوند زده است و می فرماید: «بدانید آنچه را که سود می برید، یک پنجم آن، برای خدا و رسول خدا(صلی الله علیه وآله) و خویشاوندان او و یتیمان و مسکینان و در راه ماندگان است، اگر به خدا ایمان دارید و ... ».
قرآن مجید آیات مربوط به توحید و معاد و نبوت را مکرر و مفصل ذکر کرده است. اما تنها آیات محدودی را به بیان احکام اختصاص داده است، به طوری که مشهور است، تعداد آیات الاحکام در قرآن پانصد مورد است و اگر آیات متکرر و یا متداخل را کم کنیم از این مقدار هم کمتر می شود.
[۲] کنز العرفان، تصحیح عقیقی بخشایشی، ص ۲۹.
در حالی که احکام و مسائل فقهی مطرح در هر یک از فروع دین خیلی بیشتر از این است . به همین جهت فقهای همه مذاهب اسلامی سایر احکام و دستوراتی را که در آیات قرآن نیامده است را از روایات معتبر از پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) و ائمه معصومین (علیهم السلام) استفاده می کنند.
پس با توجه به گستردگی فقه از یک سو و وجود روایات متعدد از ائمه معصومین (علیهم السلام) در همه موضوعات فقه از سوی دیگر، اگر در قرآن مجید برای مساله ای مانند خمس تنها یک آیه وجود داشته باشد، موضوع غریبی نیست، و سایر احکام آن را می توان از روایات معتبر ائمه معصومین (علیهم السلام) استفاده کرد. کما این که در مورد حکم واجباتی مانند روزه یا حج فقط سه الی چهار آیه در قرآن ذکر شده
[۳] کنز العرفان، تصحیح عقیقی بخشایشی، ص ۱۷۹ و ص ۲۴۲.
، یا به واجبات نماز، ارکان، شرائط و...آن که بسیار هم اهمیت دارد در آیات قرآن اشاره ای نشده است و همه مذاهب اسلامی این مطالب را از روایات استفاده کرده اند. در عین حال تنها آیه مربوط به وجوب خمس که در سوره انفال آمده است بسیار گویا و از دلالت خوبی بر خوردار است.

نظر علامه طباطبائی در تفسیر آیه خمس

[ویرایش]

«غنم» و «غنیمت»، به معنای رسیدن به در آمد از راه تجارت و یا صنعت و یا جنگ است. و مورد آیه اگر چه غنیمت جنگی است ولی مورد و مصداق نمی تواند مخصص معنا باشد. پس معنی آیه عام است و از ظاهر آیه چنین بر می آید که حکم مورد نظر مربوط به هر چیزی است که غنیمت شمرده شود هر چند غنیمت جنگی گرفته شده از کفار نباشد مانند معادن و گنج و مرواریدهای که با غواصی از دریا بدست می آید و ... امام جواد (علیه السلام) فرمود: غنائم و فوائدی (هر گونه سود و در آمدی) که به شما می رسد پرداخت خمس آن واجب است. بعد حضرت آیه خمس را تلاوت فرمودند.
با این که در آیه فقط از غنائم صحبت شده است امام (علیه السلام) در تفسیر آن «فوائد» را نیز اضافه فرمودند. مرحوم علامه طباطبائی می گوید: ... این که خمس مختص به غنائم جنگی نیست از اخبار متواتر (زیاد و فراوان) استفاده می شود.
اما "ذی القربی" به معنای نزدیکان و خویشاوندان است و در این آیه منظور، نزدیکان رسول خدا(صلی الله علیه وآله) و یا به طوری که از روایات قطعی استفاده می شود خصوص اشخاص معینی از ایشان است.

تقسیم خمس به ذوی القربی در زمان پیامبر به روایت اهل سنت

[ویرایش]

در مصادر اهل سنت هم روایات زیادی وجود دارد که خمس در زمان خود رسول الله تقسیم شد و حضرت تا زنده بود این واجب را اداء می کرد، سیوطی از ابن ابی شیبه از جبیر بن مطعم نقل می کند: رسول خدا (صلی الله علیه وآله) سهم ذی القربی را میان بنی هاشم و بنی عبدالمطلب تقسیم کرد، آنگاه من و عثمان بن عفان پیش او رفته و از وی خواستار سهم شدیم و گفتیم: آیا به برادران ما از بنی مطلب می دهی و به ما نمی دهی؟ با این که ما و ایشان از جهت خویشاوندی در یک رتبه هستیم؟ فرمود: آنان در جاهلیت و هم در اسلام هرگز از ما جدا نبودند.
[۹] الدر المنثور، ج ۳، ص ۱۸۶،به نقل المیزان، ج ۹، ص ۱۳۸.    

در همه کتب فقهی اهل سنت بحث خمس آمده است، عده ای بعد از باب زکات و عده ای در فروعات جهاد از آن بحث کرده اند. قاضی ابن رشد( ۵۹۵ هـ .) بعد از بیان مذاهب اهل سنت در خمس می گوید: البته در میان اصحاب (اهل سنت) اختلاف شده است که ذی القربی چه کسانی هستند؟ عده ای گفتند فقط بنی هاشم مراد است و دیگران گفته اند هم بنی هاشم و هم بنی عبدالمطلب، وی روایت جبیر بن مطعم را دلیل بر قول اخیر می آورد.
[۱۰] بدایه المجتهد، ابن رشد، کتاب الجهاد، ص ۳۸۲، ۳۸۳.

بنا براین روشن شد که خمس ساخته و پرداخته شیعیان نیست بلکه تنها فرقی که هست اصرار شیعه بر استمرار و دوام عمل به این آیه مبارکه می باشد چرا که اقرباء و خویشان رسول الله پیوسته موجود بوده و در میان آنان فقیر و مسکین نیز وجود دارد. اگر چه شافعی از ائمه اهل سنت نیز قائل است که خمس اقرباء با موت پیامبر(صلی الله علیه وآله) از بین نمی رود.
[۱۱] بدایه المجتهد، ابن رشد، کتاب الجهاد، ص ۳۸۲.


فلسفه پرداخت خمس

[ویرایش]

پرداخت خمس ممکن است علل و حکمت زیادی داشته باشد که در این جا به بعضی از آنها اشاره می کنیم

← خمس کمک به امام برای پیشبرد جامعه


در هر جامعه ای رهبر و امام آن جامعه برای احیاء دین خدا و پیاده کردن احکام اسلام و پیشبرد نظام و کشور هزینه هایی دارد که باید تامین شود. پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) و بعد از او امامان معصوم (علیه السلام) و در زمان غیبت فقهاء شیعه که جانشینان ائمه (علیه السلام) می باشند نیز به عنوان رهبر جامعه اسلامی همواره دارای هزینه های مختلفی از جمله کمک به مستمندان، ساخت مسجد، تجهیز سپاه و کار های خیر دیگر بوده اند که با پرداخت خمس این هزینه ها تأمین می شود. ائمه (علیه السلام) فرموده اند: خمس کمک ما در پیاده کردن دین خدا است.
[۱۲] پرسش ها و پاسخ ها، ج ۱۰، ص ۳۲ (احکام خمس)


← پرداخت خمس وسیله ای به سوی کمال


خمس وسیله ای برای رشد و کمال انسان محسوب می شود با ادای خمس به قصد قربت و بریدن از دنیا نیز وظیفه اش را انجام داده و خود را از گناهان پاک نموده و به سوی کمال ترقی می کند.

علت تخصیص نصف خمس به سادات

[ویرایش]

در باره علت تخصیص نصف مبلغ خمس به سادات محترم باید گفت: خمس و زکات از مالیات های اسلامی هستند که به منظور رفع مشکلات مالی امت اسلامی و توزیع عادلانه ثروت و تقویت بنیه مالی حکومت اسلامی وضع شده است. «میان خمس و زکات این تفاوت مهم وجود دارد که زکات جزء اموال عمومی جامعه اسلامی محسوب می شود، لذا مصارف آن عموماً در همین قسمت می باشد، ولی خمس از مالیات هایی است که مربوط به حکومت اسلامی است، یعنی مخارج دستگاه حکومت اسلامی و گردانندگان این دستگاه از آن تأمین می شود. محروم بودن سادات از دست یابی به زکات در حقیقت برای دور نگه داشتن خویشاوندان پیامبر(صلی الله علیه وآله) از این قسمت است تا بهانه ای به دست مخالفان نیفتد که بگویند پیامبر(صلی الله علیه وآله) خویشان خود را بر اموال عمومی مسلط ساخته است، ولی از سوی دیگر نیازمندان سادات نیز باید از طریقی تأمین شوند. در حقیقت خمس نه تنها یک امتیاز برای سادات نیست، بلکه یک نوع کنار زدن آنها، به خاطر مصلحت عموم و به خاطر این که هیچ گونه سوء ظنی تولید نشود می باشد». آیا می توان باور کرد که اسلام برای از کار افتاده ها و ایتام و محرومان غیر بنی هاشم فکری کرده باشد و از راه زکات مخارج سال آن ها را تأمین کرده باشد، ولی نیازمندان بنی هاشم را بدون هیچ گونه تأمین رها سازد؟ پس قانون خمس هیچ گونه امتیاز طبقاتی برای سادات ایجاد نمی کند و از نظر جنبه های مادی هیچ گونه تفاوتی با زکات که برای سایر فقرا است ندارد، «در حقیقت دو صندوق وجود دارد: صندوق خمس و صندوق زکات هر کدام از نیازمندان تنها حق دارند از یکی از این دو صندوق استفاده کنند آن هم به اندازه مساوی، یعنی به اندازه نیازمندی یک سال». فقرای غیر سادات از صندوق زکات و فقرای سادات از صندوق خمس بهره مند می شوند. نیازمندان سادات حق ندارند چیزی از زکات مصرف کنند.


پانویس

[ویرایش]
 
۱. انفال(۸) آیه ۴۱. وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَی‌ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی‌ وَ الْیتامی‌ وَ الْمَساکینِ وَ ابْنِ السَّبیلِ إِنْ کنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَ...    
۲. کنز العرفان، تصحیح عقیقی بخشایشی، ص ۲۹.
۳. کنز العرفان، تصحیح عقیقی بخشایشی، ص ۱۷۹ و ص ۲۴۲.
۴. ترجمه تفسیرالمیزان، ج ۹، ص ۱۱۷.    
۵. ترجمه تفسیرالمیزان، ج ۹، ص ۱۱۹.    
۶. وسائل الشیعه، ج ۶، باب ۸ (ابواب ما یحب فیه الخمس) ج، ۵.    
۷. ترجمه المیزان، ج ۹، ص ۱۳۷    
۸. ترجمه المیزان، ج ۹، ص ۱۱۸.    
۹. الدر المنثور، ج ۳، ص ۱۸۶،به نقل المیزان، ج ۹، ص ۱۳۸.    
۱۰. بدایه المجتهد، ابن رشد، کتاب الجهاد، ص ۳۸۲، ۳۸۳.
۱۱. بدایه المجتهد، ابن رشد، کتاب الجهاد، ص ۳۸۲.
۱۲. پرسش ها و پاسخ ها، ج ۱۰، ص ۳۲ (احکام خمس)
۱۳. امام رضا (علیه السلام) می فرمایند:ان اخراجه (خمس) مفتاح رزقکم و تمحیص ذنوبکم. «پرداخت خمس کلید جلب روزی و وسیله آمرزش گناهان است» وسائل الشیعه،ال البیت، ج ۹، ص ۵۳۸    
۱۴. تفسیر نمونه، ج۷، ص ۱۸۳.    
۱۵. تفسیر نمونه، ج۷، ص ۱۸۳.    



منبع

[ویرایش]

سایت اسلام کوئست    


رده‌های این صفحه : احکام خمس | فقه | فلسفه احکام




جعبه ابزار
جعبه‌ابزار