رابطه میان شب قدر و درک مقام حضرت فاطمهذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: معرفت، شب قدر، حضرت فاطمه(سلام‌الله‌علیها)، پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم).

پرسش: شب قدر در برخی روایات به حضرت فاطمه (سلام‌الله‌علیها) تفسیر شده است. با توجه به عبارت «ما ادراک» در مورد شب قدر، آیا پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) نیز فاطمه (سلام‌الله‌علیهم) را نشناخته بود؟!

پاسخ اجمالی: این روایات به معنای آن نیست که هیچ انسانی نمی‌تواند مقام فاطمه (سلام‌الله‌علیهم) را بشناسد؛ بلکه انسان کامل می‌تواند مقام انسان کامل را بشناسد، پس پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به عنوان انسان کامل و برترین مخلوق خداوند مقام شامخ فاطمی را درک کرده است.


عظمت شب قدر

[ویرایش]

عبارت «ما ادراک» لزوماً همه جا به معنای ندانستن نیست، بلکه در مواقعی بیانگر عظمت است؛ یکی از آن موارد، آیه شریفه «وَ ما اَدْراکَ ما لَیْلَةُ الْقَدْرِ» می‌باشد که برای بیان عظمت شب قدر است؛
[۵] بغوی، حسین بن مسعود، معالم التنزیل فی تفسیر القرآن، ج‌۵، ص۲۸۳، بیروت، داراحیاء التراث العربی، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
اشاره به اهمیت و بزرگی و شرافت شب قدر است که چه‌اندازه اهمیت و شرافت دارد؛ همان شرافتی که قرآن بر سایر کتب آسمانی دارد و دین اسلام بر سایر ادیان و پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) بر سایر انبیاء، و مؤمن بر سایر طبقات دارد که قابل مقایسه نیست، همین نحو شب قدر بر سایر شب‌ها دارد.
[۶] طیب، سید عبد‌الحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، ج‌۱۴، ص۱۷۹، تهران، انتشارات اسلام، چاپ دوم، ۱۳۷۸ش.

با این‌که برخی از مفسران
[۸] شریف لاهیجی، محمد بن علی، تفسیر شریف لاهیجی، ج‌۴، ص۸۳۲، تهران، دفتر نشر داد، چاپ اول، ۱۳۷۳ش.
و علمای ادبیات عرب، مای موجود در «ما ادراک» را مای نافیه ندانسته‌اند، بلکه آن‌را اسم استفهام می‌دانند (یعنی: «و تو چه می‌دانی شب قدر چیست؟»)؛ ولی به‌هر‌حال این تعبیر نشان می‌دهد که عظمت شب قدر به‌ اندازه‌ای است که حتی پیغمبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) با آن علم وسیع و گسترده‌اش قبل از نزول این آیات به آن واقف نبود. سپس برای پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) مقام شب قدر را بیان کرد و فرمود: «لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ اَلْفِ شَهْرٍ»؛ «شب قدر بهتر از هزار ماه است».

حقیقت و باطن شب قدر

[ویرایش]

با استناد به روایات؛ وجود مقدّس فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیهم)، حقیقت و باطن لیلة القدر (شب قدر) است؛ و معرفت آن‌حضرت، هم‌طراز درک شب قدر معرفی شده است:
از امام صادق (علیه‌السّلام) درباره تفسیر «اِنَّا اَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ» پرسیده شد، آن‌حضرت فرمود: «معنای کلمه "لیلة" فاطمه و معنای کلمه "قدر" یعنی خدا، پس کسی که فاطمه را آن‌طور که باید و شاید بشناسد لیلة القدر را درک نموده است».
در روایتی دیگر چنین آمده است: مردی نصرانی خدمت امام کاظم (علیه‌السّلام) آمد و تفسیر باطن این آیات را جویا شد: «حم، سوگند به این کتاب روشنگر، که ما آن‌را در شبی پر برکت نازل کردیم؛ ما همواره انذارکننده بوده‌ایم! در آن شب هر امری بر اساس حکمت (الهی) تدبیر و جدا می‌گردد»؛ امام (علیه‌السّلام) در پاسخ فرمودند: «حم»، محمّد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و «کتاب مبین»، علی (علیه‌السّلام) و «اللیلة»، فاطمه (سلام‌الله‌علیها) است.

رابطه شب قدر و حضرت فاطمه

[ویرایش]

درباره رابطه میان شب قدر و حضرت فاطمه (سلام‌الله‌علیهم) می‌توان گفت:
دلیل نام‌گذاری حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیهم) فاطمه در روایتی این‌طور عنوان شده است:
«اِنَّمَا سُمِّیَتْ فَاطِمَةُ لِاَنَّ الْخَلْقَ فُطِمُوا عَنْ مَعْرِفَتِهَا؛ نام فاطمه را فاطمه نهادند برای این‌که آفریدگان بریده و جدا شدند از کُنه معرفتش»
یعنی حقیقت وجود فاطمه مانند شب قدر پنهان است و کُنه ذات فاطمه (سلام‌الله‌علیها) قابل معرفت برای همه آفریدگان نیست. اما عده‌ای از خواص خلق که پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و اهل‌بیت عصمت و طهارت (علیهم‌السّلام) هستند که می‌دانند لیلة القدر چیست و مقام فاطمه را هم درک می‌کنند.
بنابراین، این روایت به معنای آن نیست که هیچ انسانی نمی‌تواند مقام فاطمه (سلام‌الله‌علیهم) را بشناسد؛ بلکه انسان کامل می‌تواند مقام انسان کامل را بشناسد، پس پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به عنوان انسان کامل و برترین مخلوق خداوند مقام شامخ فاطمی را درک کرده است.
البته، اگر نخواهیم معرفت مقام حضرت فاطمه (سلام‌الله‌علیهم) را منحصر به پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و ائمه اطهار (علیه‌السّلام) کنیم؛ می‌توان گفت معرفت مقام مطهر فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیهم) دارای مراتبی است. عده‌ای از اولیای الهی بخشی از آن‌را درک می‌کنند، اما معرفت و درک عمیق‌تر آن مخصوص پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و ائمه (علیه‌السّلام) است و هر مقداری که مقام فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها) درک شود به همان مقدار لیلة القدر هم درک می‌شود.‌(از آن‌جایی که این احادیث دارای مضامین و حقایق بلند معرفتی است.)
[۱۸] ر.ک: حسن زاده آملی‌، حسن، هزار و یک کلمه‌، ج‌۲، ص۳۷۲-۳۷۶، قم، بوستان کتاب‌، چاپ سوم‌، ۱۳۸۱ش.


پانویس

[ویرایش]
 
۱. قدر/سوره۹۷، آیه۲.    
۲. شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، ج‌۱۰، ص۳۸۵، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.    
۳. طباطبائی، سید محمد‌حسین‌، المیزان فی تفسیر القرآن، ج‌۲۰، ص۳۳۲، قم، دفتر انتشارات اسلامی‌، چاپ پنجم‌، ۱۴۱۷ق.    
۴. ابوحیان‌اندلسی، محمد، البحر المحیط فی التفسیر، ج‌۱۰، ص۵۱۴، بیروت، دار الفکر، ۱۴۲۰ق.    
۵. بغوی، حسین بن مسعود، معالم التنزیل فی تفسیر القرآن، ج‌۵، ص۲۸۳، بیروت، داراحیاء التراث العربی، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
۶. طیب، سید عبد‌الحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، ج‌۱۴، ص۱۷۹، تهران، انتشارات اسلام، چاپ دوم، ۱۳۷۸ش.
۷. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج‌۲۷، ص۱۸۲، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.    
۸. شریف لاهیجی، محمد بن علی، تفسیر شریف لاهیجی، ج‌۴، ص۸۳۲، تهران، دفتر نشر داد، چاپ اول، ۱۳۷۳ش.
۹. قاسمی، محمد جمال‌الدین، محاسن التاویل، ج‌۹، ص۵۱۶، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.    
۱۰. احمد عبید دعاس و دیگران، اعراب القرآن الکریم، ج‌۳، ص۴۵۹، دمشق، دارالمنیر، دارالفارابی، چاپ اول، ۱۴۲۵ق.    
۱۱. درویش، محیی‌الدین، اعراب القرآن و بیانه، ج‌۱۰، ص۵۳۷، سوریه، دارالارشاد، چاپ چهارم، ۱۴۱۵ق.    
۱۲. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج‌۲۷، ص۱۸۳.    
۱۳. قدر/سوره۹۷، آیه۳.    
۱۴. کوفی، فرات بن ابراهیم‌، تفسیر فرات الکوفی، ص۵۸۱، تهران، مؤسسة الطبع و النشر فی وزارة الارشاد الاسلامی‌، چاپ اول‌، ۱۴۱۰ق.    
۱۵. دخان/سوره۴۴، آیه۱-۴.    
۱۶. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۲، ص۵۴۷، دار الحدیث، قم، چاپ اول ‌۱۴۲۹ق.    
۱۷. کوفی، فرات بن ابراهیم‌، تفسیر فرات الکوفی، ص۵۸۱.    
۱۸. ر.ک: حسن زاده آملی‌، حسن، هزار و یک کلمه‌، ج‌۲، ص۳۷۲-۳۷۶، قم، بوستان کتاب‌، چاپ سوم‌، ۱۳۸۱ش.


منبع

[ویرایش]

پایگاه اسلام کوئست، برگرفته از مقاله «رابطه میان شب قدر و درک مقام حضرت فاطمه»، تاریخ بازیابی۱۴۰۰/۶/۲۱.    






جعبه ابزار
جعبه‌ابزار