ذکر و دعا هنگام رویارویی با گناهذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: ذکر، دعا، حرام.

پرسش: ذکرها و دعاهای هنگام مواجهه با حرام (نامحرم، دروغ و...) چیست؟

پاسخ: در ذکر و دعا باید شرایط آن را حفظ کرد (مکان دعا، زمان دعا، اخلاص در اول و آخر، صلوات بر پیامبر و اهل بیت او، رد کردن حقوق مردم و تسبیح خدا در اول). انسان مؤمن وقتی گناه می‌کند که غافل باشد و بهترین چیز برای غفلت‌زدایی، ذکر مداوم است. در روایات بسیاری (و هم‌چنین آیاتی) ما را تشویق به ذکر کرده‌اند و ثمره‌هایی برای آن شمرده‌اند؛ از جمله آن‌ها قدرت روحی، صفای دل، انس با خدا، آرامش قلب، زنده شدن دل، شفای قلب و پاکی آن و دوری از گناه و خودیابی و ... . از آن‌جایی که انسان زود فراموش می‌کند، حتی ممکن است از همین فواید ذکر غافل شود. لازم است که دوستان صالح برگزیند، در مجالس وعظ شرکت کند، هر روز تلاوت آیاتی از قرآن داشته باشد، به دیدار علما برود، روزانه مقداری از کتاب‌های اخلاق و تربیت اسلامی مطالعه کند تا حالت آگاهی او همیشه حفظ شود و در هر لحظه متوجه باشد که عالم محضر خداست و او نباید در محضر خدا گناه کند.

فهرست مندرجات

۱ - عوامل کلی سقوط اخلاقی
۲ - راه‌های کسب ایمان
       ۲.۱ - خروج از غفلت
       ۲.۲ - تحصیل علم
       ۲.۳ - انگیزش میل فطری به ایمان
۳ - علم و ایمان
۴ - راه‌های غفلت‌زدایی
       ۴.۱ - تقویت اراده
       ۴.۲ - دوستان صالح
              ۴.۲.۱ - حدیثی از امام صادق
       ۴.۳ - موعظه
       ۴.۴ - توجه به نعمت‌های الهی
       ۴.۵ - توجه به عذاب‌های الهی
       ۴.۶ - تلاوت قرآن
       ۴.۷ - عبرت
       ۴.۸ - پیغمبر درونی
       ۴.۹ - حضور خداوند در عالم
       ۴.۱۰ - ذکر دائم
              ۴.۱۰.۱ - حدیثی از امام علی
۵ - شرایط ذکر
       ۵.۱ - توجه کامل به مذکور
       ۵.۲ - پنهان‌کاری عمل
       ۵.۳ - اعتدال
۶ - اقسام ذکر
۷ - دوام
۸ - حاصل کلام
۹ - بیان اذکار
       ۹.۱ - ذکری پس از نماز صبح
       ۹.۲ - غلبه بر نفس
       ۹.۳ - غلبه بر وسوسه شیطان
       ۹.۴ - دعای هفدهم صحیفه سجادیه
       ۹.۵ - دعای هفدهم صحیفه سجادیه
۱۰ - نتیجه بحث
۱۱ - معرفی منابع
۱۲ - پانویس
۱۳ - منبع

عوامل کلی سقوط اخلاقی

[ویرایش]

عوامل کلی سقوط اخلاقی، هوای نفس، دنیا و شیطان هستند و ایمان، بهترین راه تحصیل ارزش‌های اخلاقی است.
[۱] شیروانی، علی، چکیده اخلاق در قرآن، ج۱، ص۱۲۸-۱۰۸، قم، انتشارات دارالفکر (اقتباس).

قابل توجه است که این سه ضلع با هم‌دیگر «رابطه و تعامل» دارند؛ یعنی شدت یکی بر شدت دیگری نیز اضافه می‌کند و تضعیف یکی دیگری را نیز ضعیف می‌کند. ما باید با همه این عوامل مبارزه کنیم و بهترین سلاح، اسلحه ایمان است.

راه‌های کسب ایمان

[ویرایش]

با سه راه می‌توانیم تحصیل ایمان کنیم: اول، خروج از غفلت؛ دوم، تحصیل علم؛ و سوم، انگیزش میل فطری به ایمان.

← خروج از غفلت


غفلت بنیان بسیاری از کژی‌هاست. برای فراهم ساختن ایمان نخست باید غفلت‌زدایی کرد؛ یعنی توجه کنیم که غیر از ارضای غرایز مادی و کسب لذت‌های ناپایدار، را‌ه‌ها و حقایق دیگری نیز هست. در ادامه بحث به راه‌های خروج از غفلت نیز اشاره خواهیم کرد.
[۲] شیروانی، علی، چکیده اخلاق در قرآن، ج۱، ص۱۰۲-۹۲، قم، انتشارات دارالفکر (اقتباس).


← تحصیل علم


عالِم شدن به آن‌چه ایمان به آن تعلق می‌گیرد؛ مثل: توحید، نبوت، معاد ... .

← انگیزش میل فطری به ایمان


آدمی فطرتاً به آن‌چه برایش سودمند است، می‌گراید و از آن‌چه برایش زیان‌بار است، می‌گریزد؛ پس بهترین راه برای ایمان به حقایق دینی، یادآوری آثار خوب ایمان و پی‌آمدهای وخیم کفر در دنیا و آخرت است.

علم و ایمان

[ویرایش]

علت این‌که گاهی آدمی به چیزی علم دارد، اما بدان ایمان نمی‌آورد آن است که پیش از آن، دل در گرو چیزی دیگر نهاده است، علم به «ذهن» مربوط می‌شود و ایمان کارِ «دل» است. ایمان، دل دادن و دل سپردن است و این وقتی حاصل می‌شود که تمام توجه دل به چیزی دیگر معطوف نباشد. (تذکر، یادآوری و موعظه‌پذیری از حوادث پند‌آموز نیز، ویژه کسانی است که دلی داشته باشند).

راه‌های غفلت‌زدایی

[ویرایش]

گاهی انسان با آن‌که علم و آگاهی به حقایق دینی (توحید، معاد، نبوت و ...) دارد و می‌داند که نباید خدا و حقایق را فراموش کند، به علت توجه به امیال و هوس‌ها، وسوسه‌های شیطان و دنیاگرایی (تحملات، دوستان نامناسب و ...) از حقایق غافل می‌شود. برای این‌که جلوی غفلت گرفته شود، توجه به مباحث زیر لازم است.

← تقویت اراده


انسان دارای دو بعد مادی و معنوی (روحانی و جسمانی) است. توجه به این دو بعد و ارضای عاقلانه و شرعی هر دو لازم است. در بُعد جسمانی انسان باید تغذیه مناسب داشته باشد، از تفریح برای آسایش جسم کمک بگیرد، غریزه جنسی خود را در چهارچوب شرع ارضا کند (ازدواج) و ... و در بعد روحانی نیز باید روح تشنه‌اش را به حقایق ناب سیراب کند (عبادت‌ها، حق‌گرایی، نیایش و دعا) و در هر دو باید حساب‌شده و تدریجی جلو رفت. توجه بیش از حد و افراطی به بدن و بعد جسمانی باعث می‌شود که انسان در مقابل مسائلی که نیاز به تصمیم‌گیری و اراده قوی دارد سست شود؛ پس باید حرکتی هدفمند داشت و با توجه بیش‌تر به بعد روحی قدرت اراده را نیز تقویت کرد.
[۳] مظاهری، حسین، عوامل کنترل غرایز، ص۵۶، مؤسسه نشر و تحقیقات ذکر، تهران، ۱۳۷۸ (اقتباس).


← دوستان صالح


در انتخاب دوستان باید دقت کرد. دوستی که سخنانش شما را به یاد حقایق دینی، خدا ... معاد و ... بیندازد، سخنانش به علم شما بیفزاید و شما را به یاد آخرت بیندازد؛
[۴] مصباح یزدی، محمدتقی، راهیان کوی دوست، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۱ ش.
نه دوستی که زمینه‌های غفلت را برای شما فراهم آورد. دیگر این‌که ما نباید در جلسه‌هایی بنشینیم که در آن گناه می‌شود.

←← حدیثی از امام صادق


امام صادق (علیه‌السلام) فرمودند سزاوار نیست مؤمن در مجلسی بنشیند که در آن گناه می‌شود و او قادر به تغییر آن نیست.

← موعظه


انسان ماهیتی دارد که زود آن را ‌فراموش می‌کند. لازم است پیوسته موعظه و پند بشنود. قرآن شریف از پیامبران با عنوان مذکر (یادآورنده) و از قرآن با عنوان ذکر یاد کرده است؛ برای همین است که نمی‌توان شنیدن موعظه را تکراری دانست؛ چراکه انسان برای غفلت‌زدایی دائماً باید تجدیدنظر و تأمل کند.

← توجه به نعمت‌های الهی



← توجه به عذاب‌های الهی


توجه به عذاب‌های خداوند (در دنیا و آخرت).

← تلاوت قرآن


طبق روایت‌هایی، یک فرد مسلمان باید در برنامه روزانه خود تلاوت همراه تأمل داشته باشد و در آیه‌ها به دیدی تطبیقی نگاه کند؛ یعنی طوری نگاه کند و بخواند که گویا خطاب آیه‌ها به اوست و گوش دل به پیام خدا بدهد؛ چراکه اثر تربیتی این شیوه بسیار مؤثر است.

← عبرت


به قصص و داستان‌های اقوام گذشته توجه کنیم و به عاقبت افرادی که غفلت، باعث هلاکت آن‌ها شد، توجه داشته باشیم و سعی کنیم خطاهای آن‌ها را مرتکب نشویم.

← پیغمبر درونی


در معارف ما از عقل به پیامبر درونی تعبیر شده است و گفته شده که عقل چیزی است که با آن خداوند رحمان پرستش می‌شود و بهشت با آن به دست می‌آید؛ پس کسی که با عقلش دنبال فریب مردم، گناه و ... است، در واقع گوش به پیغمبر درونی خود نداده است.

← حضور خداوند در عالم


عالم محضر خداست.
توجه به این‌که دائماً در محضر خداست و لحظه‌ای از نظر خداوند پنهان نیست و دیگر این‌که اعمال ما هر هفته به محضر حضرت حجت امام زمان (عَجلَ الله تعالی فَرَجَهُ الشریف) عرضه می‌شود و پیوسته در دید و منظر آن‌ها هستیم («وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ»)؛ از‌این‌روست که توسل به آن‌ها برای رشدمان بسیار مؤثر است.

← ذکر دائم


روایت‌های بسیاری ما را تشویق به ذکر دائم کرده‌اند.

←← حدیثی از امام علی


امام علی (علیه‌السلام) می‌فرماید: «الْمُؤْمِنُ دَائِمُ الذِّکْرِ و کَثِیرُ الْفِکْرِ»؛ مؤمن دائماً در حال ذکر و تأمل است.

کسی که به این حالت برسد، دیگر حالی برای وسوسه‌ها و هوای نفس و دنیاگرایی نمی‌ماند؛ زیرا بیش‌ترین ضربه معنوی را ما در حال غفلت می‌خوریم و ذکر، یکی از بهترین عوامل غفلت‌زدایی است. در این‌جا لازم است متناسب با سؤال کمی بیش‌تر در مورد ذکر بگوییم.

شرایط ذکر

[ویرایش]

برخی شرایط ذکر از این قبیل‌اند:

← توجه کامل به مذکور


مذکور یعنی کسی که یادآوری می‌شود نه ذکر و لفظ؛ مثلاً کسی که مشغول گفتن ذکر یاالله است باید در هر ذکرش توجه‌اش به عظمت خدا، نعمت‌ها، قدرت و علم او باشد.

← پنهان‌کاری عمل


ذکر باید خالصاً برای خدا صورت بگیرد، اگر بوی ریا از آن برخیزد، نه‌تنها غفلت‌زدا نیست، بلکه بر شدت غفلت، عجب، تکبر و دوری از حق می‌افزاید؛ به همین دلیل توصیه شده است که در ذکر گفتن مراقب باشیم که انگیزه غیر خدایی پیش نیاید.
[۶] بروجردی، نصر، هزار و یک ختم، ص۳۰-۱۰ (اقتباس).
(این امر دقیق است و نیاز به تمرین دارد.)

← اعتدال


ذکر نباید انسان را از فعالیت روزانه محروم کند. حضور دائمی خداوند باید در همه حال حس شود. از نظر دین اسلام جایز نیست کسی برای ذکر گفتن به کنجی برود و از اجتماع دور شود؛ البته خلوت و محاسبه نفس در حد اعتدال آن لازمه رشد و پیشرفت معنوی است.
قرآن در تمجید مؤمنین واقعی می‌گوید: «آن‌ها کسانی‌اند که بیع و تجارت از یاد خدا غافلشان نمی‌کند»؛ یعنی در متن جامعه و کار حضور خداوند برایشان پررنگ و محسوس است.

اقسام ذکر

[ویرایش]

ذکر بر سه قسم است: زبانی، قلبی و زبانی ـ قلبی. اگر تنها به گفتن الفاظی خشک اکتفا کنیم، بهره‌ای نخواهیم برد.
[۷] بروجردی، نصر، هزار و یک ختم، ص۳۰-۱۰ (اقتباس).


دوام

[ویرایش]

یکی از چیزهایی که در ذکر نباید فراموش شود، «دوام ذکر» همراه با «تأمل به مذکور» است؛ یعنی اگر بخواهیم به نتیجه مطلوب برسیم، باید دائماً با زبان قلب مشغول ذکر خدا باشیم. قرآن کریم دو صفت خردمندان را «ذکر مداوم و فکر» بیان می‌دارد.

حاصل کلام

[ویرایش]

با توجه به مطالبی که گفته شد، باید در نظر داشت که «ذکر» یکی از راه‌های غفلت‌زدایی است و برای به نتیجه رسیدن، باید آن را در کنار راه‌های دیگر غفلت‌زدایی به کار گرفت. دیگر این‌که از شرایط آن غافل نبود. با توجه به مطالب فوق، به ذکر‌ها و دعاهایی اشاره می‌کنیم که در مواجهه با حرام و گناه استفاده می‌شود. این نکته را هم باید اشاره کرد که ذکرها همگی در یادآوری مؤثرند؛ اما برخی ذکر‌ها برای شرایط زمان‌ها و ... اثر ویژه‌ای دارند که از طرف معصوم به ما تعلیم داده شده‌اند.

بیان اذکار

[ویرایش]

اکنون به ذکر‌ها و دعاهایی اشاره می‌کنیم که در مواجهه با حرام و گناه استفاده می‌شود:

← ذکری پس از نماز صبح


بعد از نماز صبح ۱۲ مرتبه بگویید: «تَوَكَّلْتُ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لا يَمُوتُ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَ كَبِّرْهُ تَكْبِيراً».
[۹] محمدی ری‌شهری، محمد، کیمیای محبت، ص۲۰۸، قم، انتشارات دارالحدیث، چاپ اول، ۱۳۸۱ ش.
[۱۰] محمدی ری‌شهری، محمد، کیمیای محبت، ص۲۰۴، قم، انتشارات دارالحدیث، چاپ اول، ۱۳۸۱ ش.
[۱۱] بروجردی، نصر، هزار و یک ختم.

توکل می‌کنم بر خدایی که همیشه زنده است و ستایش از آنِ خداوندی است که نه فرزندی برای خود گرفته است و نه در حاکمیت، شریکی برای او بود و نه هرگز از روی ذلت و ضعف، یاوری گرفته است و او را به طور شایسته بزرگ بشمار.

← غلبه بر نفس

[۱۲] محمدی ری‌شهری، محمد، کیمیای محبت، ص۲۰۸، قم، انتشارات دارالحدیث، چاپ اول، ۱۳۸۱ ش.
[۱۳] محمدی ری‌شهری، محمد، کیمیای محبت، ص۲۰۴، قم، انتشارات دارالحدیث، چاپ اول، ۱۳۸۱ ش.

الف. مداومت بر ذکر «لا حَوْلَ وَلا قُوَّهَ اِلّا بِالله اَلْعَلِیِّ العَظیمِ».
ب. ذکر یا دائم یا قائم.
ج. صبح و شب سیزده بار یا صد مرتبه «اللَّهُمَّ لَكَ الْحَمْدُ وَ إِلَيْكَ الْمُشْتَكَى وَ أَنْتَ الْمُسْتَعَانُ».

← غلبه بر وسوسه شیطان

[۱۴] سادات، محمدعلی، اخلاق اسلامی، ص۱۰۸-۹۳، انتشارات سمت، ۱۳۶۸ ش، چاپ ششم (اقتباس).

برای غلبه بر وسوسه شیطان هنگام دیدن نامحرم: «یا خَیْرَ حَبیبٍ و مَحبوبٍ صَلِّ عَلی مُحمّدٍ و آلِه».

← دعای هفدهم صحیفه سجادیه


دعای هفدهم صحیفه سجادیه برای دور کردن شیطان: «اَللَّهُمَّ إِنَّا نَعُوذُ بِكَ مِنْ نَزَعَاتِ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ».

← دعای هفدهم صحیفه سجادیه


دعای هجدهم، درخواست اخلاق پسندیده: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ بَلِّغْ بِإِيمَانِي».

نتیجه بحث

[ویرایش]

در ذکر و دعا باید شرایط آن را حفظ کرد (مکان دعا، زمان دعا، اخلاص در اول و آخر، صلوات بر پیامبر و اهل بیت او، رد کردن حقوق مردم و تسبیح خدا در اول). انسان مؤمن وقتی گناه می‌کند که غافل باشد و بهترین چیز برای غفلت‌زدایی ذکر مداوم است. در روایات بسیاری (و هم‌چنین آیاتی) ما را تشویق به ذکر کرده‌اند و ثمره‌هایی برای آن شمرده‌اند؛ از جمله آن‌ها قدرت روحی، صفای دل، انس با خدا، آرامش قلب، زنده شدن دل، شفای قلب و پاکی آن و دوری از گناه و خودیابی و ... . از آن‌جایی که انسان زود فراموش می‌کند، حتی ممکن است از همین فواید ذکر غافل شود. لازم است که دوستان صالح برگزیند، در مجالس وعظ شرکت کند، هر روز تلاوت آیاتی از قرآن داشته باشد، به دیدار علما برود، روزانه مقداری از کتاب‌های اخلاق و تربیت اسلامی مطالعه کند تا حالت آگاهی او همیشه حفظ شود و در هر لحظه متوجه باشد که عالم محضر خداست و او نباید در محضر خدا گناه کند.

معرفی منابع

[ویرایش]

۱. اذکار القلوب، فیض کاشانی، ناشر، انتشارات بقیة الله (عًجَلَ الله تعالی فَرَجَهُ الشریف).
۲. رساله نور علی‌نور، حسن‌زاده آملی، حسن، (در ذکر و ذاکر و مذکور) انتشارات تشیع.
۳. مصابیح الجنان، حجت الاسلام سید عباس کاشانی، پاساژ قدس، قم.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. شیروانی، علی، چکیده اخلاق در قرآن، ج۱، ص۱۲۸-۱۰۸، قم، انتشارات دارالفکر (اقتباس).
۲. شیروانی، علی، چکیده اخلاق در قرآن، ج۱، ص۱۰۲-۹۲، قم، انتشارات دارالفکر (اقتباس).
۳. مظاهری، حسین، عوامل کنترل غرایز، ص۵۶، مؤسسه نشر و تحقیقات ذکر، تهران، ۱۳۷۸ (اقتباس).
۴. مصباح یزدی، محمدتقی، راهیان کوی دوست، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۱ ش.
۵. توبه/سوره۹، آیه۱۰۵.    
۶. بروجردی، نصر، هزار و یک ختم، ص۳۰-۱۰ (اقتباس).
۷. بروجردی، نصر، هزار و یک ختم، ص۳۰-۱۰ (اقتباس).
۸. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۹۱.    
۹. محمدی ری‌شهری، محمد، کیمیای محبت، ص۲۰۸، قم، انتشارات دارالحدیث، چاپ اول، ۱۳۸۱ ش.
۱۰. محمدی ری‌شهری، محمد، کیمیای محبت، ص۲۰۴، قم، انتشارات دارالحدیث، چاپ اول، ۱۳۸۱ ش.
۱۱. بروجردی، نصر، هزار و یک ختم.
۱۲. محمدی ری‌شهری، محمد، کیمیای محبت، ص۲۰۸، قم، انتشارات دارالحدیث، چاپ اول، ۱۳۸۱ ش.
۱۳. محمدی ری‌شهری، محمد، کیمیای محبت، ص۲۰۴، قم، انتشارات دارالحدیث، چاپ اول، ۱۳۸۱ ش.
۱۴. سادات، محمدعلی، اخلاق اسلامی، ص۱۰۸-۹۳، انتشارات سمت، ۱۳۶۸ ش، چاپ ششم (اقتباس).


منبع

[ویرایش]


سایت ‌اندیشه قم، برگرفته از مقاله «ذکر و دعا هنگام رویارویی با گناه»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۷/۰۴/۲۷.    



رده‌های این صفحه : مقالات ‌اندیشه قم




جعبه ابزار
جعبه‌ابزار