ذکر نشدن واژه من در آیه صد سوره توبهذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: قرآن، بهشت.

پرسش: چرا در تمام قرآن، از عبارت «تجری من تحتها الانهار» استفاده شده و تنها در یک آیه، حرف جر «مِن» وجود ندارد؟

پاسخ اجمالی: برخی از قراء، این آیه را نیز با حرف جر قراعت کرده‌اند و همچنین در مصحف اهل مکه این آیه با حرف من قراعت شده است. اختلاف در را میان دو عبارت «جَنَّاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهارُ» و «جَنَّاتٍ تَجْرِی تَحْتَهَا الْاَنْهارُ» چند معنا می‌تواند داشته باشد:
۱.از آن‌جا که حرف «مِن» معنای ابتدائیت دارد، معنای «جَنَّاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهارُ» آن است که شروع جریان آب از زیر درختان است، اما معنای آیه «جَنَّاتٌ تَجْرِی تَحْتَهَا الْاَنْهارُ» این است که آب از جای دیگری سرچشمه گرفته و از زیر درختان عبور می‌کند.
۲.وجود حرف «مِن» در کنار اسم ظرف برای تاکید است و در صورتی که جمله بدون حرف «من» باشد، این تاکید را ندارد.
۳.در صورتی که عبارت بدون حرف «من» باشد، نشان از این است که منبع آب دور است، اما در صورتی که همراه با حرف «من» باشد، به معنای این است که چیزی نمی‌تواند مانع بین آب و آن درختان شود.



مقدمه

[ویرایش]

در آیات متعددی از قرآن، پاداش کسانی که عمل صالح انجام می‌دهند را باغ‌هایی در بهشت معرفی می‌کند که نهرهایی در زیر درختان آن جریان دارد:
• «وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ اَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهارُ... ؛ به کسانی که ایمان آورده‌اند و عمل صالح دارند، بشارت ده، که باغ‌هایی از بهشت برای آنها است، که نهرها از زیر درختانش جاری است.»
• «قُلْ اَ اُنَبِّئُکمْ بِخَیرٍ مِنْ ذلِکمْ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهارُ خالِدِینَ فِیها... ؛ بگو: آیا شما را به بهتر از این [امور] خبر دهم؟ برای آنان‌که [در همه شئون زندگی‌] پرهیزکاری پیشه کرده‌اند، در نزد پروردگارشان بهشت‌هایی است که از زیرِ [درختانِ‌] آن نهرها جاری است، در آن‌جا جاودانه‌اند.»
•«اُولئِک جَزاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ جَنَّاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهارُ خالِدِینَ فِیها... ؛ آنها پاداششان آمرزش پروردگار، و بهشت‌هایی است که از زیر (درختان) آنها نهرها جاری است، جاودانه در آن می‌مانند.» (همچنین در سوره آل عمران، ۱۹۵ و ۱۹۸ سوره نساء، ۱۳، ۵۷، ۱۲۲ سوره مائده ۱۲، ۸۵، ۱۱۹و سوره توبه ۷۲، ۸۹و...۲۸ مرتبه تکرار شده است.)
اما این پاداش در یکی از آیات به گونه دیگری بیان شده است و واژه «مِنْ» در آن به کار نرفته است: «...رَضِی اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَ اَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی تَحْتَهَا الْاَنْهارُ...؛ ...خداوند از آنها خشنود و آنها (نیز) از او خشنود شدند، و باغ‌هایی از بهشت برای آنان فراهم ساخته که نهرها از زیر درختانش جریان دارد.»
این آیه، تنها آیه‌ای از این نوع است که بدون حرف «مِنْ» آمده؛ لذا «تَحْتَهَا» را از لحاظ نحوی «ظرف» دانسته و آن‌را منصوب می‌خوانیم. البته برخی از قراء مانند ابن کثیر، این آیه را نیز «مِنْ تَحْتِهَا» با حرف جر خوانده‌اند و گزارش شده است که در مصحف اهل مکه نیز این‌گونه نگاشته شده بود. در هر دو صورت، معنا یکی است. و این اختلاف لفظی را تنها می‌توان از باب تفنن در عبارت دانست که البته در زیبایی و تنوع کلام تاثیرگذار است.

تاثیر وجود حرف من در آیه صد سوره توبه

[ویرایش]

با این وجود، برخی از مفسران،‌ اندک اختلافی را میان دو عبارت «جَنَّاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهارُ» و «جَنَّاتٍ تَجْرِی تَحْتَهَا الْاَنْهارُ» اعلام کرده‌اند:
۱.از آن‌جا که حرف «مِن» معنای ابتدائیت دارد، معنای «جَنَّاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهارُ» آن است که شروع جریان آب از زیر درختان است، اما معنای آیه «جَنَّاتٌ تَجْرِی تَحْتَهَا الْاَنْهارُ» این است که آب از جای دیگری سرچشمه گرفته و از زیر درختان عبور می‌کند.
۲.وجود حرف «مِن» در کنار اسم ظرفی مانند «تحت» معنای تاکید را می‌رساند و در صورتی که جمله از حرف «من» خالی باشد، این تاکید را ندارد.
۳.در صورتی که عبارت بدون حرف «من» باشد، نشان از این است که منبع آب دور است، اما در صورتی که همراه با حرف «من» باشد، به معنای این است که چیزی نمی‌تواند مانع بین آب و آن درختان شود.
البته نمی‌توان موارد یاد شده را به عنوان تفاوتی قطعی در نظر گرفت.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. بقره/سوره۲، آیه۲۵.    
۲. آل عمران/سوره۳، آیه۱۵.    
۳. آل عمران/سوره۳، آیه۱۳۶.    
۴. آل عمران/سوره۳، آیه۱۹۵.    
۵. آل عمران/سوره۳، آیه۱۹۸.    
۶. نساء/سوره۴، آیه۱۳.    
۷. نساء/سوره۴، آیه۵۷.    
۸. نساء/سوره۴، آیه۱۲۲.    
۹. مائده/سوره۵، آیه۱۲.    
۱۰. مائده/سوره۵، آیه۱۱۹.    
۱۱. توبه/سوره۹، آیه۷۲.    
۱۲. توبه/سوره۹، آیه۸۹.    
۱۳. توبه/سوره۹، آیه۱۰۰.    
۱۴. شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، ج۵، ص۲۸۷، مقدمه، تهرانی، شیخ آقا بزرگ، تحقیق، قصیرعاملی، احمد، بیروت، دار احیاء التراث العربی.    
۱۵. شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، ج۵، ص۲۸۷، مقدمه، تهرانی، شیخ آقا بزرگ، تحقیق، قصیرعاملی، احمد، بیروت، دار احیاء التراث العربی.    
۱۶. شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، ج۵، ص۲۸۷، مقدمه، تهرانی، شیخ آقا بزرگ، تحقیق، قصیرعاملی، احمد، بیروت، دار احیاء التراث العربی.    
۱۷. ثعلبی نیشابوری، احمد بن ابراهیم، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، ج۵، ص۸۶، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.    
۱۸. ابن عاشور، محمد بن طاهر، التحریر و التنویر، ج۱۱، ص۱۹، بیروت، مؤسسه التاریخ‌، چاپ اول‌.    
۱۹. شعراوی، شیخ متولی، تفسیر الشعراوی، ج۵۴، ص۲۰۴۳.    


منبع

[ویرایش]

پایگاه اسلام کوئست، برگرفته از مقاله «ذکر نشدن واژه من در آیه صد سوره توبه» تاریخ بازیابی۱۳۹۹/۱۰/۱۰.    


رده‌های این صفحه : ادبیات عرب | سوره توبه | مباحث قرآنی




جعبه ابزار
جعبه‌ابزار