حقوق پدر و مادرذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: حقوق والدین، فرزندان، پدر و مادر.

پرسش: از نظر قرآن، حقوق والدین بر فرزندان چیست و کدام‌یک (پدر و مادر) دارای اهمیت است؟

پاسخ: برخی حقوق والدین بر فرزندان، عبارت‌اند از: بی‌احترامی نکردن، با صدای بلند با آن‌ها حرف نزدن، بزرگوارانه سخن گفتن، در برابر والدین خاشع و فروتن بودن، نگاه کردن با رحمت، بلندتر نبودن صدای فرزند، بالاتر نبودن دست فرزند، جلوتر از آن‌ها راه نرفتن، دعا در حق والدین، شکرگزاری از آن‌ها، صدا نزدن با اسم.

فهرست مندرجات

۱ - احسان به پدر و مادر
       ۱.۱ - خوش‌رفتاری حضرت یحیی
       ۱.۲ - احسان حضرت عیسی
       ۱.۳ - افتخار حضرت مسیح
       ۱.۴ - نیکی به والدین
۲ - حقوق والدین
       ۲.۱ - بی‌احترامی نکردن
              ۲.۱.۱ - حدیثی از امام صادق
              ۲.۱.۲ - مراد از اف
                     ۲.۱.۲.۱ - هر چیز آلوده
                     ۲.۱.۲.۲ - چرک زیر ناخن
                     ۲.۱.۲.۳ - ملامت و بوی بد
                     ۲.۱.۲.۴ - شبیه صدای فوت کردن
                     ۲.۱.۲.۵ - ناراحتی و تنفر
              ۲.۱.۳ - علت اختصاص اف به پیری
       ۲.۲ - فریاد نکشیدن
       ۲.۳ - بزرگوارانه سخن گفتن
       ۲.۴ - فروتنی در برابر والدین
              ۲.۴.۱ - نگاه با رحمت
              ۲.۴.۲ - بلندتر نبودن صدای فرزند
              ۲.۴.۳ - بالاتر نبودن دست فرزند
              ۲.۴.۴ - جلوتر از آن‌ها راه نرفتن
       ۲.۵ - دعا در حق والدین
       ۲.۶ - شکرگزاری از آن‌ها
       ۲.۷ - صدا نزدن با اسم
۳ - نیکی به والدین فوت شده
       ۳.۱ - نماز خواندن
       ۳.۲ - صدقه دادن
       ۳.۳ - حج به جا آوردن
       ۳.۴ - روزه گرفتن
       ۳.۵ - طلب مغفرت کردن
       ۳.۶ - اکرام دوستانشان
۴ - تقدم احترام مادر بر پدر
       ۴.۱ - سفارش درباره پدر و مادر
       ۴.۲ - بیان زحمات مادر
       ۴.۳ - احترام به مادر در روایات
              ۴.۳.۱ - حدیثی از امام صادق
              ۴.۳.۲ - دیدگاه علما
       ۴.۴ - روایتی دیگر
۵ - منابع
۶ - پانویس
۷ - منبع

احسان به پدر و مادر

[ویرایش]

در آیات بسیار، خداوند به احسان به پدر و مادر دستور داده است.

← خوش‌رفتاری حضرت یحیی


چنان‌که در مورد یحیی (علیه‌السلام) می‌فرماید: «وَ بَرًّا بِوالِدَیْهِ وَ لَمْ یَکُنْ جَبَّاراً عَصِیًّا؛ و با پدر و مادر خود نیک‌رفتار بود و زورگویی نافرمان نبود».

← احسان حضرت عیسی


حضرت عیسی (علیه‌السلام) هم نسبت به مادرش محبت می‌کرد و می‌فرماید: «وَ بَرًّا بِوالِدَتِی وَ لَمْ یَجْعَلْنِی جَبَّاراً شَقِیًّا؛ مرا نسبت به مادرم نیکوکار قرار داده و جبار و شقی قرار نداده است».

← افتخار حضرت مسیح



در این آیه حضرت مسیح از افتخارات خود مسئله نیکی و احسان به مادرش را برمی‌شمرد: «وَ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوالِدَیْنِ اِحْسانا؛ [۳]     خدا را بپرستید و چیزی را با او شریک مگردانید و به پدر و مادر احسان کنید».

← نیکی به والدین



«قل تعالوا اتل ما حرم ربکم علیکم الا تشرکوا به شیئاً و بالوالدین احساناً؛ ‌ای پیامبر! به مردم بگو: بیایید تا آن‌چه را خدا حرام کرده است، برای شما بیان کنم و به خدا شرک نورزید و به پدر و مادر احسان کنید».
در این آیه، قبل از آن‌که محرمات را بیان کند و به جای آن‌که آزار به پدر و مادر را تحریم کند، مسئله احسان به پدر و مادر را بیان کرده است؛ یعنی نه‌تنها ایجاد ناراحتی برای آن‌ها حرام است، بلکه علاوه بر آن باید به آن‌ها احسان کرد.

حقوق والدین

[ویرایش]


«وَ قَضی‌ رَبُّکَ اَلاَّ تَعْبُدُوا اِلاَّ اِیَّاهُ وَ بِالْوالِدَیْنِ اِحْساناً اِمَّا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ اَحَدُهُما اَوْ کِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما اُفٍّ وَ لا تَنْهَرْهُما وَ قُلْ لَهُما قَوْلاً کَرِیماً، وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما کَما رَبَّیانِی صَغِیرا».
در این آیات به مواردی از حقوق والدین اشاره شده است که ما آن‌ها را با کمک روایات معصومان ‌(علیهم‌السلام) بیان می‌کنیم:

← بی‌احترامی نکردن


کم‌ترین بی‌احترامی ممنوع است: «‌لا تقل لهما اف».

←← حدیثی از امام صادق


امام صادق (علیه‌السلام) در ذیل این آیه می‌فرماید: پدر و مادرت اگر از تو هم قهر کردند، تو به آن‌ها اف نگو؛
هم‌چنین امام صادق (علیه‌السلام) فرمود: اگر خداوند چیزی کم‌تر از این می‌بود، از آن نهی می‌کرد. (اف کم‌ترین چیزی است که خداوند از آن نهی کرده است).

←← مراد از اف


درباره اف به چند مورد اشاره شده است:

←←← هر چیز آلوده


«اف» در اصل به معنای هر چیز کثیف و آلوده است و به عنوان توهین هم گفته می‌شود.

←←← چرک زیر ناخن


بعضی هم گفته‌اند: اف به معنای چرکی است که زیر ناخن جمع می‌شود که هم آلوده است و هم ناچیز.

←←← ملامت و بوی بد


هم‌چنین معانی دیگری مثل چیز کم، ناراحتی و ملامت، بوی بد.

←←← شبیه صدای فوت کردن


بعضی گفته‌اند: وقتی خاک یا خاکستر به لباس و بدن می‌نشیند و انسان با فوت کردن آن را از خود دور می‌کند، صدایی از دهان خارج می‌شود که شبیه اف است.

←←← ناراحتی و تنفر


سپس در ظاهر ناراحتی و تنفر ـ به‌ویژه از چیزهای کوچک ـ به کار رفته است.
خلاصه می‌توان گفت: اف به صدایی که انسان هنگام اظهار تنفر یا ابراز تألم و درد جزئی یا فوت کردن چیز آلوده‌ای، از دهانش خارج می‌شود.

←← علت اختصاص اف به پیری


اما این‌که در آین آیه نهی اف را به پیری اختصاص داده، در حالی که این عدمِ بی‌احترامی به تمام دوران مربوط است و اختصاص به دوران پیری ندارد، برای این است که والدین در این موقع احتیاج بیش‌تری به فرزندان پیدا می‌کنند و اگر اف مورد نهی واقع شده است، پس مواردی همچون زدن و ستم به طریق اولی مورد نهی است.

← فریاد نکشیدن


بر سر آن‌ها فریاد نزنید: «و لا تنهرهما»
امام صادق (علیه‌السلام) در ذیل این قسمت آیه فرموده‌اند: حتی اگر پدر و مادر تو را زدند، بر سر آن‌ها فریاد نزن.

← بزرگوارانه سخن گفتن


با آن‌ها با گفتار بزرگوارانه سخن بگویید: «وَ قُلْ لَهُما قَوْلاً کَرِیماً».
امام صادق ذیل این قسمت از آیه فرموده‌اند: حتی اگر آن‌ها تو را زدند به آن‌ها بگو: خداوند شما را ببخشد.

← فروتنی در برابر والدین


نهایت فروتنی در برابر آن‌ها: «وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ».
امام صادق (علیه‌السلام) در ذیل این قسمت آیه به مصادیقی از فروتنی اشاره کرده است.

←← نگاه با رحمت


نگاه به آن‌ها، نگاه با رحمت و رأفت باشد: «و لا تمل عینیک من النظر الیهما الا برحمة و رقةٍ».

←← بلندتر نبودن صدای فرزند


صدایت بلندتر از صدای آن‌ها نباشد: «و لا ترفع صوتک فوق اصواتهما».

←← بالاتر نبودن دست فرزند


دست فرزند بالاتر از دست آن‌ها نباشد: «و لا یدک فوق ایدهما».

←← جلوتر از آن‌ها راه نرفتن


جلو آن‌ها راه نرود: «و لا تقدم قدامها».

← دعا در حق والدین


برای آن‌ها دعا کند: «قل رب ارحمهما کما ربیّانی صغیراً».
از این آیه معلوم می‌شود که دعا کردن برای پدر و مادر در مظنه اجابت است و بی‌خاصیت نیست؛ چون خداوند فرموده که نسبت به آن‌ها دعا کنید. این خود یک نوع ادب است؛ ولو این‌که این دعا هم مستجاب نشود؛ هم‌چنین این دعا اختصاصی به زمان مرگ آن‌ها ندارد؛ بلکه در حال حیات را هم شامل می‌شود.

← شکرگزاری از آن‌ها


«ان اشکرلی و لوالدیک الی المصیر؛ به او سفارش کردیم که شکرگزار من و پدر و مادرت باش».
این اهمیت سپاس و شکرگزاری از پدر و مادر از آن جهت است که در این آیه خداوند شکرگزاری پدر و مادر را در کنار شکرگزاری خداوند قرار داده است.

← صدا نزدن با اسم


آن‌ها را به اسم صدا نزدن: «و قل لهما قولاً کریماً».
در تفسیر منهج الصادقین در ذیل آیه می‌فرماید: معنای آیه این است: با ایشان سخن نیکو از روی ادب و حرمت بگو؛ یعنی ایشان را به اسم نخوان؛ بلکه بگو: ‌ای پدر! ‌ای مادر! یا معنای آیه این است که با ایشان آن جور سخن بگو که بنده گناه‌کار عاجز یا خواجه خشمناک درشت‌خو سخن می‌گوید.
[۱۳] کاشانی، فتح‌الله، منهج‌ الصادقین، ج۵، ص۲۷۳، تهران، انتشارات اسلامیه، چاپ پنجم، ۱۳۷۸.


نیکی به والدین فوت شده

[ویرایش]

در روایات هم به مواردی از نیکی به پدر و مادر که از دنیا رفته‌اند، اشاره شده است؛ از جمله:

← نماز خواندن


۱. از طرف آن‌ها نماز انجام دهد، چه خودش انجام دهد و چه کسی را اجیر کند تا برای آن‌ها این عبادت را انجام دهند.

← صدقه دادن


۲. از طرف آن‌ها صدقه بدهد.

← حج به جا آوردن


۳. از طرف آن‌ها حج به جا آورد.

← روزه گرفتن


۴. به جای آن‌ها روزه بگیرد.

← طلب مغفرت کردن


۵. برای آن‌ها طلب مغفرت کند.

← اکرام دوستانشان


۶. دوستان آن‌ها را اکرام کند.
[۱۵] محمدی ری‌شهری، محمد، میزان‌الحکمه، ج۱۰، ص۷۱۱، مکتب الاعلام الاسلامی، چاپ اول، ۱۳۶۳.


تقدم احترام مادر بر پدر

[ویرایش]

آیاتی که در رابطه با احترام پدر و مادر وجود دارد، دو دسته هستند:

← سفارش درباره پدر و مادر


یک دسته از آیاتی که خداوند مردم را نسبت به پدر و مادر سفارش می‌کند و می‌فرماید: هر دوی آن‌ها را مورد احترام قرار بدهید؛ مثل آیه:

ــ «و اذ اخذنا میثاق بنی‌اسرائیل لا تعبدون الا الله و بالوالدین احساناً؛ و چون از فرزندان اسرائیل پیمان محکم گرفتیم که جز خدا را نپرستید و به پدر و مادر احسان کنید».
ــ هم‌چنین این مضمون در آیات دیگری هم آمده؛ از جمله: نساء، ۳۶؛ انعام، ‌۱۵۱ و اسراء، ۲۳.

← بیان زحمات مادر


یک دسته از آیات هستند که فقط در خصوص مادر هستند و در آن آیات زحمات مادر را بیان می‌کند:

ــ «وَ وَصَّیْنَا الْاِنْسانَ بِوالِدَیْهِ اِحْساناً حَمَلَتْهُ اُمُّهُ کُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْرا»؛

ــ «وَ وَصَّیْنَا الْاِنْسانَ بِوالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ اُمُّهُ وَهْناً عَلی‌ وَهْنٍ وَ فِصالُهُ فِی عامَیْن‌».
در این آیات جریان حمل مادر و وضع حمل و شیر دادن مادر را بیان می‌کند تا فرزندان را به یاد زحمات آن‌ها متوجه سازد تا نسبت به آن‌ها نیکی و احترام مضاعفی را به کار گیرند.

← احترام به مادر در روایات


در مورد روایات هم در مورد این‌که باید نسبت به مادر احترام بیش‌تری صورت گیرد، سفارشات زیادی وجود دارد.

←← حدیثی از امام صادق


امام صادق (علیه‌السلام) می‌فرماید: یک نفر خدمت رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم) آمد و گفت: ‌ای رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم)! به چه کسی محبت کنم؟ رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم) فرمود: به مادرت؛ دوباره سؤال کرد: بعد به چه کسی محبت کنم؟ باز رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم) فرمود: به مادرت؛ دوباره سؤال کرد بعد از آن به چه کسی محبت کنم؟ دوباره رسول خدا فرمود: به مادرت. سائل دوباره سؤال کرد بعد از آن به چه کسی محبت کنم؟ رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم) فرمود: به پدرت.

←← دیدگاه علما


بعضی علما از این روایت استفاده کرده‌اند که سه‌چهارم نیکی باید برای مادر باشد.
بعضی هم گفته‌اند از این روایت، مبالغه در نیکی به مادر استفاده می‌شود و آیات سوره ‌لقمان هم دلیل بر این مطلب است.

← روایتی دیگر


مردی مادر پیرش را به دوش گرفته بود و به طواف مشغول بود. در این هنگام خدمت رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم) رسید و عرض کرد: آیا حق مادرم را ادا کردم؟ پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم) فرمود: نه؛ حتی یک نفس او را جبران نکردی.

منابع

[ویرایش]

۱. تفسیر نمونه، حضرت آیت‌الله مکارم شیرازی، ج۲۱، ص۳۳۳.
۲. تفسیر نمونه، علامه طباطبایی، ج۱۳، ص۱۰۹.
۳. میزان ‌الحکمه، محمدی‌ ری‌شهری، ج۱۰، ص۷۱۱.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. مریم/سوره۱۹، آیه۱۴.    
۲. مریم/سوره۱۹، آیه۳۲.    
۳. نساء/سوره۴، آیه۳۲.    
۴. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۶، ص۳۳، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهاردهم، ۱۳۷۴.    
۵. اسراء/سوره۱۷، آیه۲۳-۲۴.    
۶. عروسی حریزی، نورالثقلین، ج۳، ص۱۴۹، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، چاپ اول، ۱۴۲۲ ه‌.‌    
۷. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱۲، ص۸۳، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهاردهم، ۱۳۷۴.    
۸. عروسی حریزی، نورالثقلین، ج۳، ص۱۴۹، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، چاپ اول، ۱۴۲۲ ه‌.‌    
۹. عروسی حریزی، نورالثقلین، ج۳، ص۱۴۹، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، چاپ اول، ۱۴۲۲ ه‌.‌    
۱۰. عروسی حریزی، نورالثقلین، ج۳، ص۱۴۹، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، چاپ اول، ۱۴۲۲ ه‌.‌    
۱۱. طباطبایی، محمدحسین، المیزان، ج۱۳، ص۱۰۹، ترجمه سیدمحمدباقر موسوی همدانی، ‌ قم، انتشارات اسلامی.    
۱۲. لقمان/سوره۳۱، آیه۱۴.    
۱۳. کاشانی، فتح‌الله، منهج‌ الصادقین، ج۵، ص۲۷۳، تهران، انتشارات اسلامیه، چاپ پنجم، ۱۳۷۸.
۱۴. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۷۱، ص۴۶، بیروت، دارالاحیاء التراث، چاپ دوم، ۱۴۰۳ ه‌.    
۱۵. محمدی ری‌شهری، محمد، میزان‌الحکمه، ج۱۰، ص۷۱۱، مکتب الاعلام الاسلامی، چاپ اول، ۱۳۶۳.
۱۶. بقره/سوره۲، آیه۸۳.    
۱۷. نساء/سوره۴، آیه۳۶.    
۱۸. انعام/سوره۶، آیه۱۵۱.    
۱۹. اسراء/سوره۱۷، آیه۲۳.    
۲۰. احقاف/سوره۴۶، آیه۱۵.    
۲۱. لقمان/سوره۳۱، آیه۱۴.    
۲۲. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۷۱، ص۴۹، بیروت، دارالاحیاء التراث، چاپ دوم، ۱۴۰۳ ه‌.    
۲۳. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۷۱، ص۴۹، بیروت، دارالاحیاء التراث، چاپ دوم، ۱۴۰۳ ه‌.    
۲۴. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۲۱، ص۳۳۳، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهاردهم، ۱۳۷۴.    


منبع

[ویرایش]


سایت ‌اندیشه قم، برگرفته از مقاله «حقوق پدر و مادر»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۶/۱/۱۹.    



جعبه ابزار
جعبه‌ابزار