تدبرذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: تعقل، تفکر، تدبر، روح، اندیشه.
پرسش: واژه‌های تعقل، تفکر و تدبر را تعریف کنید و وجه تمایز آنها چیست؟ و آیا این هر سه از عملکرد روح است یا استقلال دارند؟
پاسخ:


۱. مفهوم‌شناسی

[ویرایش]


← أ. معنای فکر و تفکر


به گفته راغب اصفهانی، «فکر»، نیرویی است که « علم » را به‌سوی «معلوم» می‌برد. «تفکر» کوشش و جولان نیروی فکر به اقتضای عقل و خرد است. این نیرو ویژه‌ انسان است و در حیوان نیست. تفکر یا اندیشه تنها در چیزی است که ممکن باشد صورتی از آن در خاطر و قلب انسان حاصل شود.
[۱] راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، ص ۶۴۳ ؟؟؟، ماده «فکر»، دارالعلم الدار الشامیة، دمشق، بیروت، چاپ اول، ۱۴۱۲ ق.

به دیگر سخن، حقیقت تفکر و اندیشیدن مرکب از دو حرکت است: حرکتی به‌سوی مقدمات هر مطلب، سپس حرکتی از آن مقدمات به‌سوی نتیجه، مجموعه این دو حرکت که سبب شناخت و معرفت اشیاست، « فکر » نام دارد.
[۲] طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، ج ۳، ص ۴۴۴، ماده «فکر»، کتاب‌فروشی مرتضوی، تهران، ۱۳۷۵ ش.


← ب. معنای عقل و عاقل


«عقل» به نیرویی می گویند که آماده‌ پذیرش علم است. همچنین به علمی که به‌وسیله آن به دست آید.
[۴] . المفردات فی غریب القرآن، ص ۵۷۷.
همچنین «عقال» به معنای طنابی است که بر پای شتر می‌بندند تا حرکت نکند، و «عاقل» یعنی کسی که نفس خود را حبس کند و نگذارد که هواها به او سرایت نماید.
[۶] فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، ج ۵، ص ۴۲۵، انتشارات هجرت، قم، چاپ دوم، ۱۴۱۰ ق.
از آنجا که نیروی عقل انسان را از کارهای ناهنجار باز می‌دارد، به آن عقل گفته می‌شود. اگر در روایات آمده است: «الْعَقْلُ ما عُبِدَ بِهِ الرَّحْمنُ» و «ما خَلَقَ اللَّهُ خَلْقاً اکْرَمَ عَلَیْهِ مِنَ الْعَقْلِ»، مراد از آن همان نیروی فهم و درک و معرفت انسانی است؛
[۷] قرشی، سید‌علی‌اکبر، قاموس قرآن، ج ۵، ص ۲۸، دار الکتب الإسلامیة، تهران، ۱۳۷۱ ش.
به همین جهت ادراکی که انسان دل به آن می‌بندد و چیزی را با آن درک می‌کند نیز، عقل نامیده می‌شود.

←← دیدگاه علامه طباطبایی


علامه طباطبایی (ره) می‌گوید: خدای متعال در قرآن ، عقل را به نیرویی تعریف کرده که انسان در دینش از آن بهره‌مند شود و به‌وسیله آن راه را به‌سوی حقایق معارف و اعمال صالح پیدا نموده و در پیش گیرد.

← ج. معنای تدبر


«تدبّر» در اصل از ماده «دبر» به معنای پشت سر و عاقبت چیزی است. بنابراین تدبر یعنی بررسی نتایج و عواقب کار می‌باشد.

←← تفاوت تدبر با تفکر


تفاوت آن با «تفکر»، این است که تفکر مربوط به بررسی علل و خصوصیات یک موجود است: « فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ »؛ «این داستان‌ها را (برای آنها) بازگو کن، شاید بیندیشند!»؛ اما «تدبر» مربوط به بررسی عواقب و نتایج آن است؛ لذا تدبر آن است که انسان با توجه به عواقب و نتیجه، در کارها می‌اندیشد؛ چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید:« أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فیهِ اخْتِلافاً کَثیراً »؛ «آیا درباره‌ قرآن نمی‌اندیشند؟! اگر از سوی غیر خدا بود، اختلاف فراوانی در آن می‌یافتند».

ب. تعقل، تفکر و تدبر از عملکرد روح

[ویرایش]

باید به این نکته توجه داشت که حقیقت انسان همان روح ، قلب و نفس ناطقه‌ او است و تعبیرات مختلفی (مانند روح، قلب و نفس ناطقه) همگی به حقیقت و معنای واحدی اشاره دارند که عبارت است از: بُعد مجرّد انسان. با این تفاوت که وقتی این واژگان با هم و در کنار هم استعمال می‌شوند، هر یک به شأن خاصی از بُعد مجرد و حقیقت آدمی اشاره می‌کنند و هنگامی که تک‌تک به کار برده می‌شوند، به همان حقیقت واحد اشاره دارند.
به عنوان نمونه، از آنجایی که روح، منبع اندیشه و ادراک در زندگی است، به آن عقل می‌گویند. آدمی با عقل، تعقل ، تفکر و تدبر می‌کند؛ اما همه‌ اینها برمی‌گردد به روح و در اصل از عملکردهای آن است و استقلال اینها به معنای مقابلیت با روح نیست؛ بلکه به تناسب وظیفه خویش از شئون روح الاهی آدمی است.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، ص ۶۴۳ ؟؟؟، ماده «فکر»، دارالعلم الدار الشامیة، دمشق، بیروت، چاپ اول، ۱۴۱۲ ق.
۲. طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، ج ۳، ص ۴۴۴، ماده «فکر»، کتاب‌فروشی مرتضوی، تهران، ۱۳۷۵ ش.
۳. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، ص ۳۴۱، ماده «عقل»، دارالعلم الدار الشامیة، دمشق، بیروت، چاپ اول، ۱۴۱۲ ق.    
۴. . المفردات فی غریب القرآن، ص ۵۷۷.
۵. فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، ج ۱، ص ۱۵۹، انتشارات هجرت، قم، چاپ دوم، ۱۴۱۰ ق.    
۶. فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، ج ۵، ص ۴۲۵، انتشارات هجرت، قم، چاپ دوم، ۱۴۱۰ ق.
۷. قرشی، سید‌علی‌اکبر، قاموس قرآن، ج ۵، ص ۲۸، دار الکتب الإسلامیة، تهران، ۱۳۷۱ ش.
۸. علامه طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج ۲، ص ۲۵۰، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ ق.    
۹. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج ۴، ص ۲۶۸، دار صادر، بیروت، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.    
۱۰. اعراف (۷)، آیه ۱۷۶.    
۱۱. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج ‌۴، ص ۲۸، دار الکتب الاسلامیة، تهران، ۱۳۷۴ ش.    
۱۲. نساء (۴)، آیه ۸۲.    


منبع

[ویرایش]
پایگاه اسلام کوئست.    


رده‌های این صفحه : تفسیر | قرآن شناسی | واژگان قرآنی




جعبه ابزار
جعبه‌ابزار