تخریب کعبهذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلیدواژه: پیامبر، کعبه، مسجد الحرام، تعمیر، تخریب، بازسازی، عبدالله بن زبیر.

پرسش: در تفسیر المیزان آمده: «عن عبدالله بن الزبیر قال: قال رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم): انما سمی الله البیت العتیق لان الله اعتقه من الجبابرة فلم یظهر علیه جبار قط. اقول: اما هذه الروایة فالتاریخ لا یصدقها و قد خرب البیت ثم غیره عبدالله بن الزبیر نفسه ثم الحصین بن نمیر بامر یزید ثم الحجاج بامر عبد الملک ثم القرامطة». سؤال این است که: معنای «قد خرب البیت ثم غیره عبدالله بن الزبیر» چیست؟ ظاهراً اشاره به تخریب خانه خدا توسط ابن‌زبیر می‌کند؛ اما «تغییر دادن آن» (غیره) به چه معناست؟

پاسخ: براساس گزارش‌های تاریخی کعبه چندین بار آسیب دیده، ویران شده و مورد بازسازی قرار گرفته، و در جریان برخی بازسازی‌ها، تغییراتی نیز در شکل و شمایل آن به وجود آمده است. یکی از این بازسازی‌ها در زمان جوانی پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم) و قبل از بعثت حضرتشان رخ داده و بعد از آن نیز در قرن اول بعد از اسلام، کعبه در زمان عبدالله بن زبیر و حجاج بن یوسف دچار آسیب و ویرانی شده و به دنبال آن، بازسازی‌ها و تغییراتی نیز در ساختمان کعبه رخ داده است.

فهرست مندرجات

۱ - جایگاه با عظمت کعبه
۲ - ویرانی‌های کعبه
۳ - در دوران جوانی پیامبر
       ۳.۱ - ادله بازسازی کعبه
              ۳.۱.۱ - دلیل اول
              ۳.۱.۲ - دلیل دوم
       ۳.۲ - تصمیم قریش برای بازسازی کعبه
       ۳.۳ - استفاده از مصالحی با پول حلال
       ۳.۴ - نصب حجر‌الاسود
       ۳.۵ - مستحکم شدن بنای کعبه
       ۳.۶ - تغییرات دیگر
              ۳.۶.۱ - بالا بردن در کعبه
              ۳.۶.۲ - مسقف کردن
              ۳.۶.۳ - افزایش ارتفاع
۴ - در زمان یزید
       ۴.۱ - روایت اول
       ۴.۲ - روایت دوم
       ۴.۳ - تصمیم ابن زبیر برای بازسازی
       ۴.۴ - تغییرات ایجادشده در کعبه
              ۴.۴.۱ - قرار دادن دو در برای کعبه
              ۴.۴.۲ - نصب حجر اسماعیل در درون کعبه
              ۴.۴.۳ - هم‌طرازی درهای کعبه با زمین
              ۴.۴.۴ - گسترش فضای داخلی کعبه
۵ - در زمان عبدالملک
       ۵.۱ - تصمیم بر بازسازی کعبه
۶ - سخن مالک به منصور عباسی
۷ - پانویس
۸ - منبع

جایگاه با عظمت کعبه

[ویرایش]

کعبه، نماد توحید است که جایگاه ویژه‌ای نزد مسلمانان دارد و اکنون نیز به عنوان قبله تمام آنان به شمار می‌آید. این بنای مقدس ـ چه قبل از اسلام و چه بعد از آن ـ بارها به دلیل رخدادهای طبیعی و جنگ‌ها دست‌خوش آسیب‌هایی شد که با توجه به احترامی که این بنا نزد مردم داشت، به سرعت و با گذشت اندک زمانی مورد بازسازی قرار گرفت و در مواردی، این بازسازی‌ها با تغییراتی نیز همراه گشت.
گزارش‌های تاریخی مواردی از ویرانی کعبه را نقل کرده‌اند.

ویرانی‌های کعبه

[ویرایش]

بررسی دقیق تمام ویرانی‌ها و بازسازی‌ها در این مقاله مختصر نمی‌گنجد و ما تنها به سه مورد آن اشاره خواهیم کرد:

در دوران جوانی پیامبر

[ویرایش]

ویرانی کعبه در دوران جوانی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم):

در ۳۵ سالگی پیامبر قریش تصمیم به تعمیر اساسی کعبه گرفت که لازمه‌اش تخریب کامل این بنا بود.

← ادله بازسازی کعبه


در مورد دلیل بازسازی کعبه در آن زمان، چند گزارش وجود دارد؛ از جمله:

←← دلیل اول


سیل بزرگی منجر به آسیب‌دیدگی جدی بنای کعبه شده بود.

←← دلیل دوم


کعبه بدون استفاده از ملاط و تنها با چیدن سنگ‌ها روی هم و با ارتفاعی کمی بیش‌تر از قد یک انسان و بدون سقف ساخته شده بود و به همین دلیل، سرقت از درون آن آسان بود.

← تصمیم قریش برای بازسازی کعبه


به هر حال تصمیم قریش برای بازسازی چندان آسان نبود؛ به دلیل مقام و منزلت کعبه، این تصمیم با نارضایتی‌هایی همراه بود. در نهایت ولید بن مغیرة به تخریب کعبه مشغول شد و چنین دعا می‌کرد: «اللهم انا لا نرید الا الخیر»؛ خدایا! ما هیچ قصد بدی نداریم! مردم با خود می‌گفتند اگر امشب بلایی بر ولید نازل شد، نشانگر نارضایتی خدا از تخریب و بازسازی کعبه بوده و ما آن قسمت خراب شده را به حالت اول برمی‌گردانیم؛ اما اگر بلایی نازل نشد، فردا به ولید یاری خواهیم رساند؛ صبح فردا، ولید بدون مشکلی به ادامه تخریب پرداخته و مردم نیز به کمک او رفتند.

← استفاده از مصالحی با پول حلال


قریش در استفاده از مصالح ساختمانی نیز دقت به خرج داده و گفتند آن‌چه در بنای کعبه به کار گرفته می‌شود، باید از کسب حلال بوده و نباید مهریه زناکار، مال ربا و دیگر مظالم را در بنای کعبه خرج کرد.

← نصب حجر‌الاسود


هم‌چنین قرار شد که هر تیره‌ای از قریش، به بازسازی بخشی از کعبه بپردازد. هنگامی که دیوار کعبه از چهار طرف تا جایی بالا آمد که نوبت نصب حجر‌الاسود رسید، میان سران تیره‌ها اختلافاتی رخ داد؛ زیرا هرکدام می‌خواستند که افتخار نصب آن سنگ مقدس نصیب آنان شود، بحران تا حدی اوج یافت که تیره‌ها مسلح شده و مهیای نبرد گشتند! بازسازی کعبه نیز متوقف شد و سه چهار روز به همین منوال گذشت. روز چهارم یا پنجم بود که ابوامیه مخزومی پیشنهاد داد؛ نخستین شخصی را که وارد مسجد الحرام می‌شود، همگان به عنوان داور پذیرفته و به تصمیم او گردن نهند. همه این پیشنهاد را پذیرفتند. آنان چشم به در بودند و پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم) اولین نفری بود که وارد شد، آنان با خوشحالی فریاد زدند: این امین است که می‌آید! این محمد است! ما همگی داوری او را خواهیم پذیرفت! آن حضرت جلو آمد و حاضران از او نظر خواستند. ایشان فرمود: پارچه‌ای بیاورید! چون پارچه را آوردند حضرت آن را پهن کرد و حجر الاسود را میان آن نهاد و فرمود: هر یک از شما گوشه‌ای از آن را گرفته و بلند کنید، بدین ترتیب همگی در بلند کردن آن سنگ شرکت جستند و همین که سنگ برابر جایگاهش قرار گرفت، خود آن حضرت پیش آمد و آن را از میان پارچه بلند کرد و در جای خود گذاشت.

← مستحکم شدن بنای کعبه


قریش در جریان بازسازی به شیوه‌ای عمل کرد که به استحکام بیش‌تر بنای کعبه انجامید. به عنوان نمونه، برخی مصالح و چوب‌ها را از یک کشتی رومی گرفتند که در ساحل جده غرق شده و قابل استفاده نبود.

← تغییرات دیگر


آنان تغییرات دیگری را نیز در جریان بازسازی انجام دادند:

←← بالا بردن در کعبه


درب کعبه را از سطح زمین بالاتر بردند تا در صورت وقوع سیلاب، آب به راحتی وارد آن نشده و نیز هر شخصی نتواند به سادگی وارد آن شود.

←← مسقف کردن


کعبه را مسقف کردند.

←← افزایش ارتفاع


ارتفاعش را تا هجده ذراع افزایش دادند.

در زمان یزید

[ویرایش]

آسیب دیدن کعبه در زمان یزید و بازسازی آن توسط ابن زبیر
در مورد ویرانی کعبه در زمان عبدالله بن زبیر، دو گزارش وجود دارد که می‌توان هر دو را پذیرفت:

← روایت اول


سپاهیان یزید، با لشکرکشی به مکه این شهر را محاصره کردند. ابن زبیر و سپاهیانش به کعبه پناهنده شدند. شامیان از بالای کوه‌ها و از درون تنگه‌ها، با منجنیق‌ها سپاه عبدالله را سنگ باران می‌کردند و گاه غیر از سنگ، مواد قابل اشتعال را با نفت مخلوط کرده و بعد از آتش زدن به داخل مسجدالحرام می‌انداختند که در این ماجرا کعبه آسیب بسیار دید و بخشی از آن سوخت.
[۱۲] مسعودی، ابوالحسن علی بن الحسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، ج۳، ص۷۱، تحقیق، داغر، اسعد، قم، دارالهجرة، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
البته قصد اصلی سپاه شام، شکست سپاه ابن زبیر بود؛ ولی آنان در این نبرد، ابایی از تخریب کعبه نداشتند.

← روایت دوم


گزارشی وجود دارد که در زمان محاصره، مردم در اطراف کعبه (برای گرم شدن و یا پخت‌و‌پز) آتش می‌افروختند، وزش باد باعث شد که شعله‌ای در خانه کعبه افتاده و چوب‌ها و پرده آن را بسوزاند. عروة بن اذینه نقل می‌کند:
در روز آتش‌سوزی کعبه، با مادرم در مکه بودم و کعبه را بدون پوشش حریر دیدم که رکن آن از سه جا شکافته شده بود. گفتم: برای کعبه چه اتفاقی رخ داده؟! یکی از یاران ابن زبیر را نشانم دادند و گفتند که او در این آتش‌سوزی مقصر بود؛ زیرا شعله آتشی را به سر نیزه خود داشت که باد وزید و آتش را بین رکن یمانی و رکن حجر‌الاسود به پرده‌های کعبه افکند.

← تصمیم ابن زبیر برای بازسازی


بعد از این آسیب‌دیدگی شدید، ابن زبیر تصمیم گرفت که کعبه را به صورت کامل تخریب و بازسازی کند. جابر بن عبدالله انصاری و عبدالله بن عمر با این امر موافقت کردند؛ اما ابن عباس به این دلیل مخالف بود که شاید مجدداً فردی آمده و (به علت دشمنی با عبدالله بن زبیر) به خرابی مجدد آن اقدام کرده (و این‌گونه به حرمت کعبه آسیب بیش‌تری وارد آید).
البته در نهایت، ابن زبیر کعبه را کاملا ویران کرده و سپس مورد بازسازی قرار داد.

← تغییرات ایجادشده در کعبه


او به استناد روایتی که خاله‌اش عایشه از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم) نقل کرده بود، تغییراتی را در خانه خدا به وجود آورد:
«اگر قوم تو تازه از جاهلیت و کفر خلاصی نشده بودند (و هنوز آثارش از نهان آنان رخت نبسته بود)، من گنجینه‌های کعبه را در راه خدا انفاق می‌کردم و درب کعبه را هم‌طراز زمین قرار داده و حجر اسماعیل را داخل خانه خدا قرار می‌دادم.
[۱۷] قشیری نیشابوری، مسلم بن حجاج، المسند الصحیح المختصر به نقل العدل عن العدل الی رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم) (صحیح مسلم)، ج۲، ص۹۶۹، محقق، عبدالباقی، محمد‌فؤاد، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی، بی‌تا.
و «برای کعبه دو درب قرار می‌دادم».
[۱۸] ابوالقاسم طبرانی، سلیمان بن احمد لخمی شامی، المعجم الاوسط، محقق، طارق بن عوض الله، عبدالمحسن بن ابراهیم الحسینی، ج۸، ص۳۲۳، قاهرة، دارالحرمین، بی‌تا.

در نهایت ابن زبیر:

←← قرار دادن دو در برای کعبه


برای کعبه دو درب قرار داد.

←← نصب حجر اسماعیل در درون کعبه


حجر اسماعیل را در درون کعبه برد.

←← هم‌طرازی درهای کعبه با زمین


هر دو درب کعبه را هم‌طراز زمین قرار داد؛ به طوری که برای وارد شدن به درون کعبه، نیازی به پله نبود. .

←← گسترش فضای داخلی کعبه


فضای داخلی کعبه را گسترش داده و آن را بیست و هفت ذراع کرد و این مقدار اضافی از حجر اسماعیل بود که به داخل کعبه اضافه شد.
[۲۲] ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد، دیوان المبتدا و الخبر فی تاریخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوی الشان الاکبر (تاریخ ابن خلدون)، تحقیق خلیل شحادة، ج۱، ص۴۳۸، بیروت، دارالفکر، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.


در زمان عبدالملک

[ویرایش]

آسیب دیدن کعبه در زمان عبدالملک به دست حجاج و بازسازی آن
چند سال بعد و به دنبال حمله حجاج به مکه، ابن زبیر مجدداً به کعبه پناهنده شد و ـ همان‌گونه که ابن عباس پیش‌بینی کرده بود ـ حجاج برای شکست او، آن‌جا را به منجنیق بست. در نتیجه کعبه دوباره آسیب دید؛ اما این بار دیگر مجالی برای ابن زبیر باقی نماند. او در جنگ شکست خورد و حجاج بر مکه مسلط شد.

← تصمیم بر بازسازی کعبه


حجاج خواهان از بین بردن اصلاحات ابن زبیر در کعبه بود و به همین دلیل، با عبدالملک بن مروان نامه‌نگاری‌هایی داشت و از او در مورد بازسازی کعبه اجازه گرفت. در نهایت حجاج، کعبه را به همان شکلی که قبل از اصلاحات ابن زبیر بود، درآورد؛ درب را بالا برد، حجرالاسود را از درون کعبه به بیرون آورد و...!

سخن مالک به منصور عباسی

[ویرایش]

سال‌ها بعد، منصور عباسی در اندیشه بازسازی آن براساس بنای ابن زبیر بود که مالک بن انس او را از این کار باز داشت و گفت: نباید به کاری اقدام کند که کعبه بازیچه فرمان‌روایان بعدی قرار گرفته و هر فرمان‌روایی از آن کم کرده و یا بر آن بیفزاید؛ یکی مانند ابن زبیر عمل کند و دیگری مانند عبدالملک بن مروان (و هیبت آن را از بین ببرند].

پانویس

[ویرایش]
 
۱. ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، محقق، معروف، بشار عواد، ج۱، ص۶۹، دارالغرب الاسلامی، چاپ اول، ۲۰۰۳م.    
۲. ابن اثیر جزری، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، ج۲، ص۴۴، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ق.    
۳. بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱، ص۹۹، تحقیق، زکار، سهیل، زرکلی، ریاض، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.    
۴. ابن اثیر جزری، علی بن محمد، اسد الغابة فی معرفة الصحابة، ج۱، ص۲۴ ۲۳، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۹ق.    
۵. ابن هشام، عبدالملک، السیرة النبویة، ج۱، ص۱۹۵، تحقیق، السقا، مصطفی، الابیاری، ابراهیم، شلبی، عبدالحفیظ، بیروت، دارالمعرفة، چاپ اول، بی‌تا.    
۶. ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم، ج۳، ص۵، محقق، عطا، محمد عبدالقادر، عطا، مصطفی عبدالقادر، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.    
۷. ابن هشام، عبدالملک، السیرة النبویة، ج۱، ص۱۹۷ ۱۹۶، تحقیق، السقا، مصطفی، الابیاری، ابراهیم، شلبی، عبدالحفیظ، بیروت، دارالمعرفة، چاپ اول، بی‌تا.    
۸. مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء و التاریخ، ج۴، ص۱۴۰ ۱۳۹، بور سعید، مکتبة الثقافة الدینیة، بی‌تا.    
۹. یاقوت حموی، شهاب‌الدین ابو‌عبدالله، معجم البلدان، ج۴، ص۴۶۶، بیروت، دار صادر، چاپ دوم، ۱۹۹۵م.    
۱۰. مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء و التاریخ، ج۴، ص۱۴۰ ۱۳۹، بور سعید، مکتبة الثقافة الدینیة، بی‌تا.    
۱۱. ابن هشام، عبدالملک، السیرة النبویة، ج۱، ص۱۹۶، تحقیق، السقا، مصطفی، الابیاری، ابراهیم، شلبی، عبدالحفیظ، بیروت، دارالمعرفة، چاپ اول، بی‌تا.    
۱۲. مسعودی، ابوالحسن علی بن الحسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، ج۳، ص۷۱، تحقیق، داغر، اسعد، قم، دارالهجرة، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
۱۳. طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ طبری)، تحقیق، ابراهیم، محمد ابوالفضل، ج۵، ص۴۹۹ ۴۹۸، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.    
۱۴. طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ طبری)، تحقیق، ابراهیم، محمد ابوالفضل، ج۵، ص۴۹۹ ۴۹۸، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.    
۱۵. ابن سعد کاتب واقدی، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، خامسة ۲، ص۷۲، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ دوم، ۱۴۱۸ق.    
۱۶. طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ طبری)، تحقیق، ابراهیم، محمد ابوالفضل، ج۵، ص۵۸۲، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.    
۱۷. قشیری نیشابوری، مسلم بن حجاج، المسند الصحیح المختصر به نقل العدل عن العدل الی رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم) (صحیح مسلم)، ج۲، ص۹۶۹، محقق، عبدالباقی، محمد‌فؤاد، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی، بی‌تا.
۱۸. ابوالقاسم طبرانی، سلیمان بن احمد لخمی شامی، المعجم الاوسط، محقق، طارق بن عوض الله، عبدالمحسن بن ابراهیم الحسینی، ج۸، ص۳۲۳، قاهرة، دارالحرمین، بی‌تا.
۱۹. ابن سید الناس، عیون‌الاثر، ج۱، ص۶۷، بیروت، دارالقلم، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.    
۲۰. طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ طبری)، تحقیق، ابراهیم، محمد ابوالفضل، ج۵، ص۵۸۲، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.    
۲۱. ابن سید الناس، عیون‌الاثر، ج۱، ص۶۷، بیروت، دارالقلم، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.    
۲۲. ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد، دیوان المبتدا و الخبر فی تاریخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوی الشان الاکبر (تاریخ ابن خلدون)، تحقیق خلیل شحادة، ج۱، ص۴۳۸، بیروت، دارالفکر، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
۲۳. ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، ج۸، ص۲۵۱، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷ق.    
۲۴. ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، ج۸، ص۲۵۱، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷ق.    


منبع

[ویرایش]
پایگاه اسلام کوئست، برگرفته از مقاله «تخریب کعبه»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۵/۱/۱۶.    



جعبه ابزار
جعبه‌ابزار